Robert Jay Lifton, Nazistowscy lekarze. Mord medyczny i psychologia ludobójstwa
Truizmem jest stwierdzenie, że II wojna światowa była czasem masowego ludobójstwa. Ludobójstwa zaplanowanego, zorganizowanego i nadzorowanego przez państwo jakim była III Rzesza. Często nie uświadamiamy sobie jednak, jak wielu ludzi musiało być zaangażowanych w ten proces. Mam tutaj na myśli czysto techniczny aspekt. Aby teorię przekuć w praktykę potrzeba było zaangażowania wielu osób.
Jedną z grup społecznych najbardziej zaangażowanych w ten proceder byli lekarze. Lekarze, którzy sprzeniewierzyli się całkowicie swojemu powołaniu. Właśnie o tym traktuje recenzowana książka.
O autorze
Robert Jay Lifton to amerykański psychiatra i psycholog. Jest autorem wielu książek naukowych i popularnonaukowych. W swoich badaniach poruszał kwestie psychologii ekstremalnej i dehumanizacji.
Uwagi techniczne
„Nazistowscy lekarze” ukazali się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Jest to naprawdę monumentalna praca, licząca wraz z przypisami ponad siedemset stron. Na pierwszy rzut oka może nas to przerażać. Oczywiście tak obszerna książka ma swoje plusy i minusy. Z jednej strony szczegółowość podejścia do tematu, z drugiej zaś czasami zbyt rozwlekła narracja. Zdaję sobie sprawę z tego, że jeśli ktoś już orientuje się w temacie, to wiele informacji nie będzie dla niego nowych.
Nazistowscy lekarze – struktura książki
Recenzowana książka dzieli się na trzy główne części. Można powiedzieć, że są one ułożone w porządku chronologicznym. Zostały zatytułowane następująco: „kuracja genetyczna’, „kuracja rasowa”, „psychologia ludobójstwa”.
O czym jest książka Nazistowscy lekarze?
Pierwsza część książki nie mogła się zacząć inaczej niż od opisu pierwszych kroków, jakie wykonywali naziści. Bez wątpienia możemy zaliczyć do nich sterylizację. Autor podkreśla, że „zaczynem ludobójstwa stała się ona wyłącznie w Trzecie Rzeszy”. Dziś łatwo zapominamy o tym, że eugenika i teorie rasowe były bardzo popularne w ówczesnym świecie. Przykład Stanów Zjednoczonych jest tutaj aż nadto wymowny. Wielu lekarzy opowiadało się za eugeniką. Wielu twierdziło, że trzeba ją wprowadzić w życie.
Gdy 30 stycznia 1933 roku władzę w Niemczech objął Adolf Hitler nic już nie stało na przeszkodzie, by urzeczywistnić nazistowską wizję biomedyczną. Autor omawia kolejne jej etapy, poczynając od sterylizacji, która spotkała się jednak z pewnym oporem. Niemniej jednak nie był on przesadnie mocny. Wprawdzie potępiał ją Kościół katolicki, jednak nie chciał otwartej konfrontacji z reżimem.
Autor omawia, w jaki sposób doszło do nazyfikacji medycyny. Jak to się stało, że lekarze dali się wykorzystać reżimowi? Na czym polegała eugenika pozytywna i negatywna? Jak wyglądał bezpośredni mord medyczny, czyli słynne „zabijanie z litości”? Każdy interesujący się historią słyszał z pewnością o niesławnym programie T4, który w książce jest szczegółowo opisany. Zostały zamieszczone nawet formularze i kwestionariusze, których wypełnienie było wówczas wymagane.
Oczywiście otwartym pozostaje pytanie, czy ludobójstwo odbywało by się w taki sam sposób bez zaangażowania środowiska medycznego. Wprost należy powiedzieć, że wielu angażujących się w funkcjonowanie III Rzeszy ludzi robiło to naprawdę z przekonaniem.
Kolejnym wątkiem poruszanym w książce jest wykorzystanie technologii w procesie ludobójstwa. Temat ten był już wielokrotnie opisywany. Wraz z poszerzeniem kręgu osób do eksterminacji, pojawiały się problemy natury praktycznej. Rozstrzeliwanie setek ludzi stawało się nieefektywne i przyczyniało się do problemów psychicznych wśród dokonujących mordów. Trzeba było wymyślić sposób, który przyspieszy cały proces. Doskonale wiemy, czym to się skończyło.
Część druga w całości została poświęcona Auschwitz. To właśnie ten obóz stał się symbolem zagłady Żydów. Autor patrzy na Auschwitz jako na instytucję. Opisuje selekcje na rampie i selekcje wewnątrz obozu. Wskazuje, jak przebiegała socjalizacja do ludobójstwa.
W książce znajdują się także biogramy najgłośniejszych nazistowskich lekarzy – Ernst B., Josef Mengele czy Eduard Wirths stali się niesławnymi symbolami niemieckich zbrodni.
Czym kierowali się nazistowscy lekarze, podejmując współpracę z nazistami? Czego tak naprawdę się dopuścili? Jak wyglądała ich „praca” w czasie wojny? Co robili po jej zakończeniu? Czy potrafili nadal normalnie żyć?
Nazistowscy lekarze – podsumowanie
Nazistowscy lekarze. Mord medyczny i psychologia ludobójstwa to bardzo wnikliwe studium tematu. Robert Jay Lifton analizuje rolę, jaką w czasie II wojny światowej odegrali lekarze pracując dla III Rzeszy. Dla wszystkich zainteresowanych tematem.
Wydawnictwo Znak Horyzont
Ocena recenzenta: 5/6
Wojciech Sobański
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Znak Horyzont. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
