Nęcenie niedźwiedzi: wczesnonowożytny sport? Nowe badania zooarcheologiczne
We wczesnonowożytnej Anglii, szczególnie w czasach Szekspira, popularną formą rozrywki było nęcenie niedźwiedzi, czyli brutalna praktyka, która polegała na walce między zwierzętami, a publicznością. Dzięki współczesnym badaniom archeologicznym naukowcy opracowali nowy sposób identyfikacji pozostałości fauny związanych z tą praktyką, co pozwala na lepsze zrozumienie tego zjawiska i jego wpływu na ówczesne społeczeństwo.
W szekspirowskiej Anglii, rozrywka związana z nęceniem zwierząt, zwłaszcza niedźwiedzi, była niezwykle popularna. Przynęta na niedźwiedzie była obecna w całym kraju, jednak najbardziej zorganizowane formy tej aktywności miały miejsce w Londynie, w okolicach Bankside, które stało się jednym z głównych centrów rozrywki wczesnonowożytnej Anglii.
Przedstawienia te były częścią codziennego życia społeczeństwa, a ich popularność rosła do momentu, gdy w XVIII wieku w Anglii nęcenie zwierząt zostało zakazane (w 1835 roku). Jednak nawet po upływie tylu lat, badania nad tą praktyką pozostają niezwykle istotne, ponieważ oferują wgląd w zmieniające się relacje człowiek-zwierzę i sposób, w jaki rozrywka była zorganizowana w czasach, gdy Szekspir tworzył swoje dzieła.
W artykule opublikowanym na łamach Antiquity naukowcy skupiają się na badaniach zooarcheologicznych, które dostarczają cennych informacji na temat tego, jak wyglądały zbiorowiska fauny związane z przynętą na niedźwiedzie. Badania te obejmują analizę szczątków zwierząt znalezionych na dziewięciu stanowiskach archeologicznych na Bankside.
Celem było określenie, które cechy tych zbiorowisk mogą wskazywać na obecność zwierząt wykorzystywanych do tego rodzaju rozrywki, nawet jeśli brak było dokumentów opisujących dokładnie te działania. Badania te łączą dowody zooarcheologiczne, izotopy stabilne oraz dane archiwalne, tworząc spójny obraz praktyki nęcenia zwierząt w Anglii, a także poza nią.
Cechy charakterystyczne dla zbiorowisk fauny związanych z przynętą
Zebrane dane pozwalają na precyzyjne określenie, jakie cechy mogą wskazywać na nęcenie niedźwiedzi. Istnieją wyraźne różnice w składzie gatunkowym zwierząt w zależności od miejsca. Na przykład, w ogrodach niedźwiedzi dominują szczątki psów i koniowatych, podczas gdy w teatrzykach na Bankside dominują inne gatunki.
Psy, które uczestniczyły w nęceniu, były wyjątkowo duże, z wysokością w kłębie wynoszącą 60–80 cm, co odpowiadałoby rozmiarom współczesnych owczarków niemieckich lub dogów niemieckich. Te duże psy, znane jako mastify, były używane do nęcenia niedźwiedzi, by walczyć z nimi lub innymi zwierzętami.
Szczątki tych psów wykazują również oznaki urazów, szczególnie w okolicach czaszki i klatki piersiowej, co może sugerować ich aktywne uczestnictwo w brutalnych zawodach. Psy te miały również nietypowy zakres rozmiarów i mogły przetrwać długie okresy rekonwalescencji po obrażeniach, co sugeruje ich wartość i szczególną rolę w tej formie rozrywki.
Jednakże samo znalezienie szczątków psów czy koniowatych nie wystarcza, by mówić o nęceniu niedźwiedzi. Dopiero obecność nadgryzionych kości koni i psów z charakterystycznymi urazami może być mocnym dowodem na istnienie takich praktyk.
Należy również zwrócić uwagę na fakt, że szczątki niedźwiedzi, jeśli się pojawiły, były w zdecydowanej większości przypadków szczątkami osobników dorosłych lub starszych, a nie młodych, co również stanowi istotny trop w badaniach nad nęceniem tych zwierząt.
Wzorce i zależności na Bankside
Chociaż skład gatunkowy fauny różnił się w zależności od miejsca, pewne cechy „zespołu przynęty” były spójne na całym Bankside. Co ciekawe, obecność tego samego rodzaju dużego psa w różnych częściach tego obszaru może sugerować większą złożoność tego centrum rozrywki, które mogło pełnić różne funkcje.
Ogrody niedźwiedzi, w których trzymano psy, stanowiły kluczowy punkt działalności związanej z nęceniem, ale jednocześnie psy te brały udział w różnych rodzajach aktywności odbywających się na całym Bankside. Może to wskazywać na powiązania między tymi różnymi przestrzeniami, gdzie psy pełniły centralną rolę.
Należy również podkreślić, że samo nęcenie zwierząt, mimo że obecnie jest powszechnie uznawane za okrutne, było niegdyś głęboko zakorzenioną formą rozrywki. Warto zwrócić uwagę na kontekst tej praktyki w kontekście wczesnonowożytnej Anglii, gdzie łączono ją z różnymi wydarzeniami kulturalnymi, w tym z przedstawieniami teatralnymi.
W tym okresie ludzie, którzy uczestniczyli w spektaklach Szekspira, równie chętnie udawali się na areny, by oglądać nęcenie zwierząt. Te brutalne widowiska, mimo że dziś budzą oburzenie, były integralną częścią życia codziennego w Anglii XVI i XVII wieku.
Nęcenie niedźwiedzi: zakaz i dziedzictwo nęcenia
W 1835 roku, po długotrwałych dyskusjach, w Anglii wprowadzono zakaz nęcenia zwierząt. Choć współczesne podejście do zwierząt i ich traktowanie zmieniło się diametralnie, a same praktyki nęcenia są dziś uznawane za barbarzyńskie, w czasach Szekspira stanowiły one popularną formę rozrywki.
Do dziś niewiele badań poświęcono tej praktyce, mimo że jej analiza może dać nam cenne informacje na temat wczesnonowożytnego społeczeństwa i zmieniających się relacji między ludźmi a zwierzętami. Z perspektywy współczesnych nauk przyrodniczych, temat nęcenia zwierząt nie tylko ukazuje nam brutalność tamtych czasów, ale również staje się pretekstem do zgłębiania historii kultury i rozwoju społeczeństw.
Choć Bankside jest jednym z najważniejszych miejsc związanych z tym rodzajem rozrywki, wiadomo, że przynęty odbywały się także w innych częściach Anglii. Jednakże dzięki bogatym materiałom archiwalnym, jakie udało się zachować w Londynie, badania nad tą praktyką są szczególnie rozwinięte właśnie w kontekście tego obszaru.
Przedstawiony model analizy danych, uwzględniający zarówno szczątki fauny, jak i dokumentację historyczną, pozwala na skuteczne zidentyfikowanie lub wykluczenie nęcenia zwierząt, także w miejscach, gdzie brakuje bezpośrednich świadectw w postaci zapisów archiwalnych.
Badania te mogą być rozszerzone na inne regiony, gdzie podobne praktyki miały miejsce, a ich wyniki mogą w znaczący sposób przyczynić się do szerszego zrozumienia tego zjawiska w historii Anglii i innych krajów.
Źródła:
- Samantha Martin, University of York, Archaeologists uncover patterns of bear baiting in early modern England, phys.org [dostęp: 17.02.2025].
- Wright Elizabeth, i in., What does a bear-baiting assemblage look like? Interdisciplinary analysis of an Early Modern ‘sport’, Cambridge University Press [dostęp: 17.02.2025].
Fot. Scena z XIV-wiecznego nęcenia niedźwiedzi, z niedźwiedziem na łańcuchu zaatakowanym przez kilka psów, podczas gdy mężczyźni obserwują i zachęcają psy Data ok. 1325 n.e., British Library
bdh/cc
