Pierwsze kroki na drodze do Europy – bilans panowania dynastii Piastów w Polsce

Wzloty i upadki monarchii wczesnopiastowskiej

Niewątpliwym sukcesem kolejnego Piasta, Mieszka II, była koronacja natychmiast po śmierci swego wielkiego ojca. Mieszkowi udało się tym samym zapewnić ciągłość tytułu królewskiego w Polsce, dokonał on również swego rodzaju konsolidacji państwa, sprzecznej z zasadą patrymonium. Nałożenie korony królewskiej już na samym początku panowania świadczy o niezależności i suwerenności władcy. Niestety, panowanie Mieszka II, pomimo pierwszych sukcesów, ocenia się negatywnie. Za jego rządów nastąpiło „uwstecznienie” polskiej polityki. Miało to związek z tym, że Chrobry pozostawił po sobie państwo będące w konflikcie z większością sąsiadów. Mieszko II miał dużo słabszą osobowość od ojca i nie zdołał utrzymać prowadzonej przez niego linii politycznej, jednak mimo reakcji pogańskiej pod koniec jego panowania i za jego następcy, Kazimierza Odnowiciela, Polska pozostała krajem chrześcijańskim.

Duże znaczenie miało panowanie Bolesława Śmiałego. Władca, który kojarzony jest przede wszystkim z konfliktem z biskupem Stanisławem, a Wincenty Kadłubek nazywa go w swojej kronice wręcz „tyranem”, „świętokradcą”, czy nawet „zabójcą”, zapisałby się w polskiej historii pozytywnie, gdyby nie ów feralny spór. Bolesław Śmiały aktywnie angażował się w politykę europejską. W konflikcie o inwestyturę pomiędzy cesarzem Henrykiem IV a papieżem Grzegorzem VII stanął po stronie tego drugiego. Poparcie udzielone papieżowi otworzyło władcy drogę do korony, po którą sięgnął w 1076 roku.

Zabójstwo świętego Stanisława na obrazie Jana Matejki, Zdj. Wikimedia Commons
Zabójstwo świętego Stanisława na obrazie Jana Matejki, Zdj. Wikimedia Commons

Zupełnym przeciwieństwem Bolesława był jego brat Władysław Herman. Nieudolny politycznie, pozwolił na wzrost znaczenia możnowładztwa i Kościoła, czego konsekwencją było osłabienie władzy książęcej.

Wzrost rangi państwa polskiego nastąpił za czasów kolejnego Bolesława – Krzywoustego. Zdołał on utrzymać jedność kraju, pomimo konfliktu z bratem Zbigniewem i z Cesarstwem, nawet poszerzył granice Polski, zajmując Pomorze. Jego rządy to także czas wzmocnienia gospodarczego i rozwoju kultury – sztuka romańska znajdowała się wówczas  w Polsce w początkowej fazie swojego rozkwitu. Fundowano liczne świątynie i elementy ich wyposażenia. Powstała również pierwsza polska kronika – Galla Anonima. Określa się ją jako kronikę dworską, gdyż została napisana na wyraźne polecenie Bolesława, podkreślała jego wspaniałe pochodzenie i opiewała waleczne czyny. Krzywousty chciał, by postrzegano go jako ideał władcy chrześcijańskiego – mężnego, pobożnego, prowadzącego tylko sprawiedliwe wojny i zatroskanego o los poddanych. Kroniki o podobnym charakterze pisano także na dworach władców zachodnioeuropejskich, a dzieło Galla Anonima jest świadectwem polskiego wkładu w tworzenie europejskiej literatury średniowiecznej.

Kronika Polska Galla Anonima, najstarszy zachowany rękopis z XIV wieku Zdj. Wikimedia Commons
Kronika Polska Galla Anonima, najstarszy zachowany rękopis z XIV wieku Zdj. Wikimedia Commons

Krzywousty kontynuował zapoczątkowane przez swoich przodków prowadzenie poprawnej polityki z Papiestwem. Natomiast jego testament można oceniać dwojako.

Z jednej strony wpisuje się w ówczesne nurty, nawiązujące do feudalizmu zachodniego; jest także wyrazem troski o losy państwa i prowadzenia roztropnej polityki. Z drugiej strony, konsekwencją testamentu było długotrwałe rozbicie kraju na dzielnice, które wynikało z nieprzestrzegania wszystkich zapisów ostatniej woli Krzywoustego.

Bratobójcze walki, obce najazdy, rozwój miast i orzeł w koronie

Okres rozbicia dzielnicowego, trwający ponad 150 lat, to czas wewnętrznego rozdrobnienia państwa i osłabienia autorytetu władzy zwierzchniej. Winą za taki stan rzeczy należy obarczać nie tyle Krzywoustego, ale jego potomków. Zasada senioratu została obalona już w roku 1180. Coraz częściej dochodziło też do konfliktów wewnętrznych pomiędzy juniorami, które przyczyniły się do spadku znaczenia państwa polskiego na arenie międzynarodowej. Można stwierdzić, że gdyby nie waśnie pomiędzy poszczególnymi książętami dzielnicowymi, być może nie doszłoby do sprowadzenia Krzyżaków, klęski  w czasie najazdu tatarskiego czy przejęcia na krótki czas władzy przez dynastię Przemyślidów. Zwłaszcza pojawienie się Zakonu Najświętszej Marii Panny na polskiej ziemi odcisnęło piętno na jej późniejszej historii. Konrad Mazowiecki, sprowadzając Krzyżaków w roku 1226, na pewno nie zdawał sobie sprawy z długofalowych skutków, jakie przyniesie jego decyzja. Liczyły się przede wszystkim doraźne korzyści, takie jak położenie kresu najazdom pogańskich sąsiadów z północy na jego dzielnicę.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*