Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945, red. Daniel Czerwiński, Mateusz Kubicki, Marcin Owisiński
Bydgoszcz, środa 11 października 1939 r. W Teatrze Miejskim zaplanowano koncert wojskowy. Koncertu nie będzie, gdyż do miasta przybywa on. Gauleiter Albert Forster, przez nieprzychylnych zwany królem Albertem. Z trybuny grzmi – Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Dwanaście lat później, w czwartek 28 lutego 1952 r. na pańskiej szyi zaciska się stryczek.
Niespełna pięćdziesięcioletniego byłego już gauleitera dosięga odwleczona w czasie sprawiedliwość. O mechanizmach władzy Alberta Forstera, sporach natury kompetencyjnej i ideologicznej, rasowym obłędzie, zbrodniach i nierozliczonych zbrodniarzach, jak również ważkich, i często traktowanych na marginesie, kwestiach okupacyjnej gospodarki opowiada niniejsza recenzowana publikacja.
Kilka słów o redaktorach
Dwoje z redaktorów – dr Daniel Czerwiński i dr Mateusz Kubicki są pracownikami Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Gdańsku. Trzeci – dr Mariusz Owsiński jest muzealnikiem – wieloletnim pracownikiem Muzeum Stutthof w Sztutowie. Panowie są autorami książek jak i licznych publikacji naukowych.
Dla przykładu dr Daniel Czerwiński jest autorem pracy pt. Pierwsza dekada. Aparat bezpieczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945 – 1956 (2016), dr Mateusz Kubicki popełnił m.in. książkę Zbrodnia w Lesie Szpęgawskim 1939 – 1940 (2019) jak również podjął się edycji źródłowej – Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk – Prusy Zachodnie 1939 – 1945. Wybór źródeł (2022). Dr Marcin Owsiński ma w swoim dorobku pozycje takie jak m.in. Polscy więźniowie polityczni w Stutthof 1939 -1945 (2001), czy Tiegenhof / Nowy Dwór w 1945 roku. Koniec i początek miasta na Żuławach (2017).
Co znajdziemy w książce Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945?
Na początek kilka słów traktujących o genezie niniejszej publikacji. Zbiór artykułów Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945 jest owocem współpracy Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Gdańsku z Muzeum Stutthof w Sztutowie zainicjowanej trzy lata temu.
To wówczas wspomniane wyżej instytucje zorganizowały w dniach 14 – 15 lutego 2022 r. w Sztutowie. konferencję naukową pod hasłem Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu. W 80 – tą rocznicę powołania Armii Krajowej. Jej pokłosiem była publikacja pokonferencyjna Polska Walcząca na Pomorzu. Struktury i ludzie konspiracji. Tym samym był to pierwszy tom serii wydawniczej Pomorze Gdańskie pod Okupacją Niemiecką 1939 – 1945.
Niniejsza recenzowana publikacja stanowi drugą część wspomnianej serii. Co znajdziemy na kartach książki Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945? Przede wszystkim traktuje ona o różnych aspektach polityki germanizacyjnej.
Autorzy artykułów podjęli się trudu zilustrowania m.in. sporów wokół polityki germanizacyjnej w prowincji Gdańsk – Prusy Zachodnie tak skrajnie odmiennej od jej dziewiętnastowiecznej poprzedniczki, czy powiązanej ściśle z procesem zniemczania – polityki etnicznej. Na uwagę zasługuje nakreślenie sylwetki Rassenpabsta – Hansa F. K. Günthera i jego roli w polityce okupacyjnej Pomorza, jak również wpływu jego osoby na najważniejszych dygnitarzy hitlerowskiej Trzeciej Rzeszy.
Podążając dalej tropem wątków biograficznych – wzrok przyciąga artykuł Filipa Gańczaka Ludolf von Alvensleben (1901 – 1970). Nieukarany kat Pomorza i Kujaw, w którym autor przedstawia odpowiedzialnego za masowe zbrodnie popełniane w pierwszych miesiącach okupacji na Polakach i Żydach zamieszkujących świeżo zaanektowane przez Trzecią Rzeszę obszary. Były szef okręgu północnego Selbstschutz Westpreussen zmarł w latach siedemdziesiątych, bezskutecznie ścigany, w Argentynie jako dobry ojciec, teść, dziadek, szwagier i zięć.
Serię artykułów wieńczy popełniony przez Jana Hlebowicza, a zatytułowany – „Kompromitująca informacja”. Wykorzystanie wpisu duchownych rzymskokatolickich na DVL w czasie II wojny światowej w procesie tworzenia ruchu księży „patriotów” na przykładzie województwa gdańskiego (1945 – 1956). Znajdziesz tutaj, Drogi Czytelniku, m.in. szczegóły dotyczące mechanizmów szantażu, stosowanego umiejętnie przez władzę ludową, dzięki którym zastraszeni księża stali się gorliwymi współpracownikami stalinowskiego reżimu.
Rys techniczny Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945.
Publikacja pokonferencyjna Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945 składa się z wprowadzenia, piętnastu artykułów naukowych (każdy z nich zwieńczony jest bibliografią i streszczeniami w językach polskim i angielskim), wykazu skrótów, indeksu osób, kończąc na notach o autorach przybliżających m.in. dorobek naukowy prelegentów.
Pracę zaopatrzono w twardą oprawę, na której froncie umieszczono fotografię archiwalną. Fotografia przedstawia Alberta Forstera – namiestnika Okręgu Gdańsk – Prusy Zachodnie przemawiającego na jednym z wieców we wrześniu 1939 r. Na tylnej części oprawy znalazł się krótki opis tematyki, którą publikacja porusza, jak również okoliczności, w której powstała. Całość prezentuje się solidnie i estetycznie, w czym niewątpliwa zasługa Wydawnictwa Instytutu Pamięci Narodowej
i Muzeum Stutthof w Sztutowie.
Podsumowanie
Każdy z artykułów składających się na tom Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu 1939 – 1945, jest cenną cegiełką składającą się na obraz mrocznych czasów niemieckiej okupacji.
Poruszane przez prelegentów tematy są w stanie zainteresować czytelnika, któremu bliska jest tematyka II wojny światowej, zwłaszcza na terenie dzisiejszego Pomorza Gdańskiego. Sięgając po tę książkę, masz pewność zarówno fachowego podjęcia tematu, jak i solidnego warsztatu historycznego. Nie pozostaje nic innego, jak oczekiwać kolejnej publikacji z serii Pomorze Gdańskie pod Okupacją Niemiecką 1939 – 1945. Z nieskrywaną niecierpliwością!
Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej, Muzeum Stutthof w Sztutowie
Ocena recenzenta: 5/6
Patryk Krygier
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
