Zamknięte w szufladach milczenia, przez dziesięciolecia opierały się spojrzeniu badaczy. Dziś, gdy granica między pamięcią a zapomnieniem staje się coraz bardziej krucha, polscy naukowcy wydobywają na światło dzienne archiwa KGB, MWD, NKWD i NKGB na Ukrainie. To, co znaleźli, nie tylko burzy dotychczasowe narracje, ale przywraca twarze, nazwiska i dramaty ludzi, których życie wpadło w tryby sowieckiego systemu.
Zespół naukowców z Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego dokonał niezwykłego odkrycia na terenie dzisiejszej Ukrainy. Dzięki intensywnym badaniom udało się im dotrzeć do niepublikowanych dotąd dokumentów i artefaktów przechowywanych w archiwach KGB, MWD, NKWD i NKGB na Ukrainie, które rzucają nowe światło na represje wobec obywateli II Rzeczypospolitej Polskiej oraz na codzienne realia życia pod okupacją sowiecką.
Zgromadzone materiały, pochodzące z okresu od 1939 roku do połowy lat 40., stanowią wyjątkowy zbiór dowodów historycznych. Wśród odnalezionych przedmiotów znalazły się między innymi:
- oryginalna opaska członka polskiego podziemia, używana podczas Akcji „Burza” we Lwowie latem 1944 roku,
- konspiracyjny plakat propagandowy, kolportowany przez polskie struktury niepodległościowe w 1945 roku,
- świadectwo ukończenia szkoły średniej przez polską uczennicę z Lwowa, skonfiskowane przez funkcjonariuszy Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB) w chwili jej aresztowania.
Według dr. Bartosza Gondka, dyrektora Instytutu Strat Wojennych, to materiały o wyjątkowej wartości tożsamościowej i historycznej. Dokumentują nie tylko represje wobec obywateli II Rzeczypospolitej, ale także codzienne życie pod okupacją sowiecką.
Unikalne zasoby archiwalne i trudności badawcze: archiwa KGB, MWD, NKWD i NKGB na Ukrainie
Dokumenty te zostały odnalezione w zbiorach znajdujących się w archiwach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, które przejęły zasoby po instytucjach sowieckich. Główna część materiałów znajduje się obecnie w archiwum we Lwowie, lecz cenne dokumenty odnaleziono także w innych miastach obecnej Zachodniej Ukrainy, takich jak Iwano-Frankiwsk, Tarnopol, czy Równe.
Dostęp do tych archiwów był możliwy jedynie przez krótki okres pod koniec ubiegłej dekady, kiedy to liberalizacja polityki archiwalnej Ukrainy umożliwiła zagranicznym badaczom prowadzenie kwerend. Obecnie, w wyniku trwającego konfliktu zbrojnego, dostęp do większości zasobów został znacząco ograniczony, a prace badawcze są w wielu przypadkach wstrzymane.
Mimo trudnych warunków, pracownikom Instytutu udało się wcześniej zabezpieczyć oraz zdigitalizować szereg niezwykle cennych dokumentów. Wśród znalezisk znajdują się również:
- dzienniki osobiste i rodzinne,
- oryginalne wyroki sądowe,
- prywatna korespondencja i koperty,
- pamiątkowe opaski oraz dokumenty tożsamości.
Jak podkreślił dr Gondek, wiele z nich ma ogromne znaczenie dla badań nad stratami osobowymi i kulturowymi, jakie poniosła Polska po 1939 roku.
Personalizacja źródeł i ich znaczenie
Jednym z najistotniejszych elementów odkryć dokonanych przez naukowców Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego była możliwość przypisania wielu dokumentów do konkretnych osób. W znacznej części przypadków udało się zidentyfikować personalia właścicieli odnalezionych pamiątek – od młodych uczniów, przez konspiratorów, po duchownych rzymskokatolickich. Ta personalizacja nadała zbiorom unikatowy charakter, ponieważ umożliwia historykom nie tylko rekonstrukcję ogólnych procesów represji, ale również losów konkretnych osób.
Znajomość tożsamości represjonowanych pozwoliła badaczom na:
- odtworzenie przebiegu aresztowań, dochodzeń i procesów sądowych,
- analizę metod stosowanych przez sowieckie służby bezpieczeństwa w trakcie przesłuchań,
- ocenę skali inwigilacji społeczności polskiej w okupowanych wschodnich województwach II RP.
Jak podkreślił dr Piotr Olechowski, ekspert z Pionu Badawczego ISW, szczególnie istotny w tym wypadku jest fakt, że dzięki prowadzonym kwerendom mamy szansę poznać zarówno okoliczności aresztowania, przebieg śledztwa, a także metody stosowane przez radzieckie służby specjalne w trakcie tych procedur. To właśnie na tej podstawie możliwe jest dziś rekonstruowanie indywidualnych historii, które do tej pory pozostawały poza zasięgiem badaczy.
Nowe kierunki badań
Dotychczas w badaniach nad okresem sowieckiej okupacji wschodnich ziem II Rzeczypospolitej dominowały źródła ogólne: statystyki, raporty instytucji państwowych czy relacje zbiorowe. Dzięki dostępowi do archiwów KGB, MWD, NKWD i NKGB na Ukrainie, naukowcy zyskali możliwość analizy indywidualnych spraw karnych, które stanowią nieocenione źródło wiedzy o codzienności pod okupacją i działalności ruchu oporu.
Nowo pozyskane dokumenty pozwoliły m.in. na:
- pogłębienie wiedzy o funkcjonowaniu polskiego podziemia niepodległościowego,
- identyfikację losów duchowieństwa rzymskokatolickiego w warunkach represji,
- ukazanie realiów życia codziennego mieszkańców okupowanych terenów.
W ten sposób badacze mają szansę stworzyć pełne katalogi imienne osób narodowości polskiej, które zostały poddane represjom przez sowieckie organy bezpieczeństwa w dwóch kluczowych okresach: 1939–1941 oraz 1944–1946. Tego rodzaju zestawienia będą szczególnie istotne dla rodzin ofiar, które dotąd nie miały dostępu do informacji o losach swoich bliskich.
Archiwa KGB, MWD, NKWD i NKGB na Ukrainie: upowszechnianie wiedzy i edukacja:
Wyniki badań prowadzonych przez Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego już znalazły swoje miejsce na łamach najważniejszych polskich czasopism naukowych zajmujących się historią XX wieku i dokumentowaniem strat wojennych. Naukowcy zapowiedzieli również kontynuację tych działań, których celem jest nie tylko rozwój naukowy, ale także przywrócenie pamięci o ofiarach represji oraz edukacja historyczna.
W ramach popularyzacji wiedzy planowane są:
- systematyczne publikacje katalogów zbiorów, zawierających opis odnalezionych artefaktów wraz z kontekstem historycznym i biograficznym,
- organizacja wystaw tematycznych, zarówno w wersji stacjonarnej, jak i cyfrowej – co pozwoli dotrzeć do szerokiego grona odbiorców w Polsce i za granicą,
- wydania multimedialne ułatwiające nauczanie historii w szkołach oraz popularyzację wiedzy wśród młodzieży i pasjonatów historii.
Te działania mają na celu wprowadzenie do obiegu naukowego kolejnych nieznanych wcześniej dokumentów i informacji, świadczących o systematycznym charakterze represji stosowanych przez sowiecki aparat bezpieczeństwa wobec obywateli polskich.
Działalność Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego nie ogranicza się wyłącznie do analiz archiwalnych. Placówka ta od początku istnienia prowadzi interdyscyplinarne badania nad skutkami okupacji niemieckiej i sowieckiej w XX wieku. Głównymi obszarami zainteresowania są:
- dokumentowanie strat osobowych, materialnych i kulturowych poniesionych przez Polskę,
- wspieranie procesów restytucyjnych oraz upamiętniania ofiar totalitaryzmów,
- upowszechnianie wiedzy o historii Polski w kraju i za granicą – w szczególności w środowiskach akademickich, instytucjach publicznych i organizacjach polonijnych.
Zgromadzone materiały, pozyskane dzięki czasowemu dostępowi do archiwów KGB, MWD, NKWD i NKGB na Ukrainie, są dziś jednym z najważniejszych źródeł dla badaczy specjalizujących się w historii okupacji sowieckiej, zbrodniach systemu komunistycznego oraz losach polskich obywateli w XX wieku.
Ich analiza pozwala zrozumieć nie tylko mechanizmy represji, ale także niezłomność i przywiązanie represjonowanych do polskiej tożsamości, kultury i języka. W tym kontekście każda opaska, każdy zeszyt, każdy skrawek listu odzyskany z ukraińskich archiwów staje się nie tylko dowodem historycznym, ale także symbolicznym pomnikiem oporu i pamięci.
