Zaraz po ogłoszeniu Dyplomu październikowego odezwała się szeroka opozycja, która ostro sprzeciwiała się takiej przebudowie władzy. Głównie protestowali liberałowie niemieccy i Węgrzy. Węgrzy marzyli o pełnej autonomii, która wiązałaby kraj z Austrią jedynie osobą cesarza. Już w grudniu 1860 roku rząd Gołuchowskiego musiał się podać do dymisji. Duży wpływ miała na to zewnętrzna polityka monarchii, która bardzo często determinowała politykę wewnętrzną.
Władzę w kraju przejął Anton von Schmerling, który był popierany przez burżuazję[9]. Jego wizja rządów była zupełnie odmienna od tej, którą reprezentował Gołuchowski. Dążył do stworzenia państwa konstytucyjnego, którego siłą powinna być władza centralistyczna. Wszystko miało być podporządkowane dążeniu do zjednoczenia Niemiec pod kierownictwem Austrii. 26 lutego został ogłoszony Patent lutowy, będący tak naprawdę pierwszą konstytucją w historii Austrii, która została przyjęta i weszła w życie. Patent ściśle regulował uprawnienia sejmów krajowych, które w przeciwieństwie do Dyplomu październikowego miały ściśle określone kompetencje związane z „kulturą krajową”[10]. Schmerling w swojej konstytucji nie zapomniał o właścicielach wielkich własności ziemskich, których przywileje zostały zabezpieczone[11]. Krótkie trwanie Dyplomu październikowego najbardziej było widoczne na Węgrzech, został tam wprowadzony samorząd komitacki, co sprawiało, że władza centralna miała ograniczony wpływ. Władza samorządowa ponownie powróciła do szlachty madziarskiej oraz został wprowadzony język węgierski[12]. Rząd Schmerlinga nie mógł zmienić tych ustaleń, ponieważ mogło to wywołać kolejne powstanie, co byłoby katastrofą dla państwa.
Fot: Wikimedia Commons
Ważną kwestią był sprawa wyborów, które były jawne, co powodowało, że władza centralna miała ogromny wpływ na wyniki. Schmerling głównie skupił się na odpowiednim układaniu okręgów wyborczych. Robił to w taki sposób, aby wybierano najbogatszych, i dążył do tego, żeby wybierano Niemców. Dlatego wybory odbywały się w systemie kurialnym. Kurie były cztery: wielkiej własności, miejska, izb handlowo-przemysłowych, wiejska. O przynależności do poszczególnej kurii decydowała własność ziemska[13]. W 1862 roku zostały wprowadzone pierwsze ustawy, które można nazwać konstytucyjnymi. Należały do nich: ustawa o ochronie wolności osobistej, nietykalność mieszkania, autonomia gminy[14].
Cała Rada Państwa podzieliła się na dwa rywalizujące ze sobą obozy. Podział wynikał ze stanowiska wobec wprowadzonego Patentu lutowego. Pierwsze stronnictwo tworzyli wiernokonstytucjonaliści złożeni z niemieckich liberałów. Byli zadowoleni ze stylu rządów Schmerlinga oraz dążyli do zespolenia Austrii z państwami niemieckimi. Drugie stronnictwo tworzyli reprezentanci sfery arystokratyczno-feudalnej krajów niemieckich. Byli oni zrzeszeni w partii niemiecko-konserwatywnej. Ich główną obawą była wroga polityka liberałów wobec Kościoła. W całej tej układance ważna była rola cesarza, który musiał odpowiednio lawirować między dwoma obozami[15].
Zmiany, które zostały wprowadzone przez Schmerlinga, nie zaspokoiły Czechów i Węgrów, którzy domagali się pełnej odrębności. Czesi głośno domagali się zrównania swojego języka z językiem niemieckim w każdym aspekcie życia. Czynem, który miał potwierdzić odrębność Czech, miała być koronacja cesarza na króla Czech[16]. Żądania te były nie do zaakceptowania przez władze centralne, dlatego na znak protestu posłowie Czescy w 1863 roku opuścili Radę Państwa. Czesi na długie lata pogrążyli się w walce wewnętrznej, której głównym przedmiotem była wizja ich autonomii.
Wobec tak zdecydowanego oporu czynników narodowych Czechów, Węgrów i Polaków, którzy zdecydowali się bojkotować obrady Rady Państwa, doszło do sytuacji, w której parlament stawał się jednorodny. Ponieważ w parlamencie zasiadali praktycznie tylko zwolennicy polityki prowadzonej przez władzę.
Na politykę wewnętrzną wpływała sytuacja międzynarodowa, która w tym czasie skupiała się na działaniach w Niemczech. W 1863 roku odbył się zjazd książąt Rzeszy, na którym Franciszek Józef planował zwiększyć swój wpływ w Rzeszy. Jednak już wtedy władzę w Prusach objął Bismarck, który w przeciwieństwie do cesarza miał wyborny zmysł polityczny i nie pozwolił na umocnienie Austrii w Rzeszy[17]. Mimo że po wojnie z Danią Austria otrzymała Holsztyn, Bismarck zyskał przewagę, która dawała mu dogodną pozycję do rozpoczęcia wojny z monarchią o zjednoczenie Niemiec wtedy, gdy będzie w pełni gotowy.
