Mit Trzeciego Rzymu i zbieranie ziem ruskich
Przełomem okazało się panowanie Iwana III Srogiego. Wstąpił na tron w 1462 r. z wojennym programem zbierania ziem ruskich. Przestał płacić daniny Tatarom, rozbił na rzeką Szełonią w 1471 r. wojska Nowogrodu Wielkiego i kazał usunąć z miasta symbol niezależności tej republiki kupieckiej: wielki dzwon zwołujący na wiece. Rozpoczął też politykę przymusowych deportacji „elementów niepożądanych” i otoczył Kreml ceglanymi murami z basztami.
Władców Moskwy zaczęło wspierać mistyczne przesłanie mnicha Filoteusza z klasztoru św. Eleazara w Pskowie wyrażone w liście do Wasyla III (syna Iwana Srogiego) z 1511 r.: „Dwa Rzymy padły, trzeci stoi, a czwartego już nie będzie”. Po upadku Konstantynopola w 1453 r., trzecim Rzymem obwołano w klasztorach właśnie Moskwę. Rosząc pretensje do wszystkich ziem ruskich Iwan III zaczął używać tytułu gosudar wsieja Rusi, pan Wszechrusi. Ożeniony z bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Zofią Paleolog, Iwan III w schedzie po cesarzach wschodnich przyjął dwugłowego orła, którym się zaczął pieczętować. Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się też po upadku Konstantynopola jedynym wielkim krajem prawosławnym (błahoczestija). W rezultacie, jak dowodzi rosyjski badacz Aleksander Lipatow, prawosławny świat chrześcijański Pax Christiana Orthodoxa zderzył się ze światem łacińskim – Pax Christiana Latina, którego uosobieniem była Polska i polonizująca się Litwa.
Gdy Iwan III przejmował państwo, liczyło ono wedle historyka Ludwika Bazylowa 430 tys. km kw. i ok. 3 mln mieszkańców. Litwa z Polską zajmowały ok. 1 mln km kw. i miały ok. 4 mln ludności. Jednak podczas 40-letniego panowania Srogiego te proporcje miały się zmienić i Wielkie Księstwo Moskiewskie terytorialnie przerosło państwo polsko-litewskie. Moskwa przejmowała kolejne księstwa i spychała Litwę na zachód. Wobec opornych, jak w Twerze, Iwan III stosował terror.
Iwan Groźny i zmierzch dynastii
Zdj. Wikimedia Commons
Był to wstęp do barbarzyńskiej polityki Iwana IV Groźnego. Ukoronowany w 1547 r. w przepięknym Soborze Uspieńskim jako car Wszechrusi zajął Chanat kazański i astrachański i przez Inflanty usiłował wyrąbać sobie okno na świat, by móc ściągać z Anglii i Holandii arkebuzy i armaty, których Moskwa nie produkowała. Doszło do serii wojen z Rzeczpospolitą, zakończonych klęską cara i pokojem w Jamie Zapolskim w 1582 r. Iwan IV reformował administrację, tworząc urzędy (prikazy), które potem staną się sprawnym narzędziem carów w prowadzeniu polityki wewnętrznej i zagranicznej. Obawiając się spisków bojarów, popieranych przez króla polskiego Zygmunta Augusta, Iwan IV wymyślił też podział państwa na ziemszczynę i opryczninę, czemu towarzyszył skrajnie nieludzki terror opriczników. (Opricznina to ziemie wyjęte spod władztwa bojarów i nadane przez cara podporządkowanemu mu korpusowi opriczników; reszta pozostała bojarom to ziemszczyzna).
Paranoiczne wyczyny cara nie tylko napięły stosunki wewnętrzne, ale i skomplikowały sprawy dynastyczne. Ukochanego syna Iwana gosudar zatłukł posochem (okutą laską-berłem) podczas kłótni o synową. Natomiast syn Fiodor, którego litewski kanclerz Lew Sapieha postrzegał, że „całkowicie pozbawiony jest rozumu”, po codziennym kojeniu skołatanej duszy biciem w dzwony cerkiewne zmarł w 1598 r. Przedtem w tajemniczych okolicznościach w Ugliczu w 1591 r. zginął zraniony nożem ostatni z synów Iwana – Dymitr. Ciało malca sprowadzono w 1606 r. do Moskwy, po czym Cerkiew uznała go za kolejnego świętego. I to był koniec dynastii.
Władza Rurykowiczów na kilka lat odżyje w 1606210 r. pod rządami Wasyla IV Szujskiego z bocznej linii rodu. Jednak po zwycięstwie polskim pod Kłuszynem bojarzy zrzucą go z tronu i wybiorą na cara polskiego Władysława Wazę . Zaczną się ciężkie walki o czapkę Monomacha. W 1613 r. Kozacy i bojarzy powołają na tron cara z rodu Romanowów, a Wasyl IV Szujski umrze w polskiej niewoli.
Spuścizna
Rurykowicze byli bardzo rozrodzeni. W Rzeczpospolitej o wielkoksiążęcą moskiewską schedę po Ruryku mogliby upominać się m.in. Ostrogscy, Zasławscy, Wiśniowieccy (po Nieświckich), Zbarascy, Woronieccy, Poryccy, Czetwertyńscy, Sokolscy, Massalscy, Ogińscy, Puzynowie, Szujscy, Sołomereccy, Żyżemscy. Wybitny XIX-wieczny historyk polski Józef Szujski także wywodził się z Rurykowiczów. Natomiast w Rosji pierwszym premierem po obaleniu caratu w 1917 r. został potomek Rurykowiczów jarosławskich, Gieorgij Lwow.
Bilans panowania Rurykowiczów jest niejednoznaczny. Przez siedem wieków rozrodzona dynastia nie zdołała stworzyć stabilnego państwa. Wprawdzie wypychała ona Litwę z księstw wierchowskich, Czernichowszczyzny, Smoleńszczyzny, Połocka, wchodziła na Syberię (wyprawy atamana Jermaka za Iwana IV), lecz zakończyło się to Wielką Smutą, którą w XVII w. wykorzystali Polacy i Kozacy. Za Rurykowiczów, wskutek przyjęcia wzorców z Bizancjum, narastała sakralizacja władzy i powstawało państwo autokratyczno-kościelne, odstające od innych krajów Europy. Świadczy o tym m.in. liczba potomków Ruryka powoływanych na świętych i pewność Iwana IV, że jest namiestnikiem Bożym na ziemi. Uwierzyli w to także poddani cara, jak świadczą o tym np. relacje jezuity Antoniego Posewina i wielu innych. Przez wieki Rosjanie będą modlić się do Słoneczka-cara, więc nic dziwnego, że prezydent Putin przez niektórych Rosjan jest uważany za wcielenie mesjasza, a co najmniej za kolejnego kandydata na ołtarze.
Jerzy Besala – historyk i publicysta.
Panujący z dynastii Rurykowiczów
Książęta i wielcy książęta kijowscy
Oleg (882–912)
Igor (912–945)
Olga (945–957, regentka)
Światosław (945–972)
Włodzimierz I Wielki (978–1015)
Jarosław Mądry (1019–54)
Izjasław I (1054–68, 1069–73, 1077–78)
Wsiesław (1068–69)
Światosław II (1073–76)
Wsiewołod I (1076–77, 1078–93)
Światopełk II Michał (1093–1113)
Włodzimierz II Monomach (1113–25)
Jerzy I Dołgoruki (1155–57)
Mścisław II Chrobry (1158–59, 1167–69)
Rościsław I Michał (1169–67)
Gleb (1169–71)
Książęta i wielcy książęta suzdalsko-włodzimierscy i moskiewscy
Andrzej I Bogolubski (1168–74; przeniósł stolicę z Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą; pierwszy wielki książę włodzimierski)
Michał I (1174–76)
Wsiewołod III Wielkie Gniazdo (1176–1212)
Jerzy II (1212–16, 1218–38)
Konstantyn (1216–18)
Jarosław II (1238–46)
Andrzej II (1247–52)
Aleksander Newski (1252–63)
Jarosław III (1246–71)
Wasyl Kwasznia (1272–-77)
Dymitr I (1277–82, 1283–94)
Andrzej III (1282–83, 1294–1304)
Michał II (1304–18)
Jerzy III (1318–22, książę moskiewski)
Dymitr II (1322–26)
Aleksander II (1326–27)
Aleksander III (1327–28)
Iwan I Kalita (1328–40, książę moskiewski)
Szymon Dumny (1340–53, książę moskiewski)
Iwan II Piękny (1353–59, książę moskiewski)
Dymitr III (1359–62)
Dymitr IV Doński (1362–89, zjednoczenie z Moskwą)
Wasyl I (1389–1425, pierwszy wielki książę moskiewski)
Wasyl II Ślepy (1425–62)
Iwan III Srogi (1462–1505, gosudar Wszechrusi od 1478)
Wasyl III (1505–1533)
Carowie Rosji
Iwan IV Groźny (1533–84)
Fiodor I (1584–98)
Tytuł: Pomocnik Historyczny POLITYKI. Wielkie dynastie Europy
Wydawca: POLITYKA sp. z o.o. SKA
ISSN: 2391-7717
Liczba stron: 180
Okładka: miękka
Cena: 24,99 zł
www.sklep.polityka.pl oraz dobre punkty sprzedaży prasy
