Chrzest Włodzimierza i Rusi
Zdj. Wikimedia Commons
W 970 r., na dwa lata przed śmiercią, Światosław podzielił swe państwo między synów. Kijów otrzymał Jaropełk, a Nowogród – Włodzimierz Wielki, syn klucznicy księżnej Olgi, Małuszy. Włodzimierz, przegoniony przez Jaropełka, po dwóch latach wrócił z drużyną Waregów, zajął Połock, gdzie zmusił do małżeństwa Rognedę, po czym wkroczył do Kijowa. Brata Jaropełka dopadł w Rodni i kazał zamordować, stając się ok. 978 r. wielkim księciem Rusi Kijowskiej.
37 lat panowania Włodzimierza uznawane jest za przełomowe w dziejach Rusi. W 981 r. „poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich, Przemyśl, Czerwień i inne grody, którą są i do dziś dnia pod Rusią”, czytamy w kronice Nestora. Czy owi Lachowie byli poddanymi księcia Mieszka I, czy chodziło o Czechów, którzy w 981 r. zapewne władali Krakowem? Nie jesteśmy pewni. Jednak Włodzimierz zyskał miano Wielkiego, Pięknego Słoneczka nie z powodu podbojów, założenia Włodzimierza nad Klaźmą, Białogrodu i Perejasławia, czy też budowy fortyfikacji na granicach, chroniących przed Pieczyngami. Świętym, równym apostołom, został dzięki przyjęciu chrztu w 988 r. w Chersonezie i ochrzczeniu swego ludu, który zapędził do Dniepru. Ufundował też metropolię w Kijowie, a dzień 15 lipca jest dotąd wielkim świętem prawosławnych i unitów.
Włodzimierz przyjął chrzest w obrządku wschodnim, odrzucił bułgarski mahometanizm i wyznanie rzymskie, ożenił się z siostrą cesarza Bizancjum, Anną Porfinogenetką, co miało dalekosiężne konsekwencje. Wzorem bizantyjskim zaczął tytułować się autokratorem, czyli samodzierżcą, a na ziemiach ruskich, od XIV w. zajmowanych przez Polskę i Litwę, pojawi się granica między światem rzymskokatolickim a prawosławnym, potem unickim, między łaciną a głagolicą (cyrylicą). Niektórzy historycy, jak Gieorgij Wiernadski, sądzili nawet, że od pierwszego starcia z Polakami (Lachami) i przyjęcia chrztu w obrządku wschodnim „rozpoczęła się odwieczna walka Rosji z łacińskim Zachodem”.
Świetność i rozdrobnienie
Po śmierci Włodzimierza doszło do walki między jego synami, a miał ich wedle Nestora dwunastu, co wydaje się liczbą bardzo zaniżoną. Światopełk Przeklęty rozpoczął swe panowanie od zabójstwa dwóch braci, Borysa i Gleba: obydwaj zostali świętymi. Pomimo poparcia piastowskiego zięcia Bolesława Chrobrego i zajęcia Kijowa przez króla polskiego, Świętopełk przegrał walkę o tron. Z bratobójczej walki o Kijów zwycięsko wyszedł Jarosław Mądry. Za jego czasów Rurykowicze łączyli się więzami małżeńskimi z największymi dynastiami zachodniej Europy, w tym z Piastami, a Wielkie Księstwo Kijowskie sięgało apogeum świetności. Jarosław chciał Kijów przekształcić w drugi Konstantynopol i rozpoczął budowę Soboru Sofijskiego, wzniósł Złotą Bramę, o którą Chrobry miał wyszczerbić swój miecz, i pierwszy monaster (klasztor) Ławrę Peczerską, początkowo skrytą w pieczarach. Powstała też pisana „Prawda ruska”, zbiór prawa zwyczajowego.
Po śmierci Jarosława w 1054 r. Rurykowicze zaczęli kolejny bój o władzę. Wielkie Księstwo Kijowskie stało się zlepkiem państewek, na dodatek grabionych przez Połowców. Wreszcie w 1113 r. zrewoltowani Kijowianie zaprosili na tron 60-letniego Włodzimierza II Monomacha, po kądzieli wnuka cesarza bizantyjskiego, który usiłował skupić wokół Kijowa księstwa ruskie zagrożone przez Połowców. (Przydomek Monomach wziął się od czapki Monomacha, podobno przesłanej wielkiemu księciu kijowskiemu Włodzimierzowi II przez cesarza bizantyjskiego Konstantyna IX Monomacha. Zakładana była przez władców tylko raz, podczas koronacji).
Włodzimierz miał stoczyć 83 kampanie wojenne, a za jego czasów doszło też do pierwszych pogromów żydowskich, które doprowadziły do likwidacji resztek państwa chazarskiego. Choć wielki książę zapewnił Kijowowi złote czasy, to kiedy zmarł w 1125 r. Wielkie Księstwo rozleciało się na dziesiątki księstewek, skupionych wokół ważniejszych grodów. Był to zresztą proces feudalny, który objął wiele krajów Europy.
Dwa ośrodki
Dwa ośrodki związane z Rurykowiczami miały teraz odegrać ważną rolę. Syn Włodzimierza II Monomacha książę Jerzy Dołgoruki wedle „Latopisu twerskiego” w 1156 r. miał się zachwycić wioskami leżącymi korzystnie między rzekami Moskwą i Nieglinną. Tamże „rozkazał niezwłocznie zbudować miasto z drzewa, a zwać się ono miało Moskwa”. Gród otoczył fosami, wałem i drewnianą palisadą. Nie zdołał jednak powiązać Moskwy z Księstwem Kijowskim, jak chcieliby to widzieć zwolennicy teorii Wielkorusi. W rzeczywistości Ruś Kijowska, podobnie jak znaczna część dynastii Rurykowiczów, zostanie związana z dziejami Rusi litewskiej i polskiej. Do Korony Ruś Kijowska zostanie ostatecznie włączona w 1569 r. (późniejsza Ukraina), a z Rusi litewskiej wyrośnie Białoruś.
Najazd Mongołów
W XIII w. na podzielone księstwa ruskie spadł najazd okrutnych Mongołów. W bitwie pod Kałką w 1223 r. rozgromili oni źle zorganizowane siły 18 książąt ruskich dowodzone przez księcia halickiego Mścisława Udałego Rurykowicza. Po podbojach mongolskich nastała na ziemiach ruskich ponad 250-letnia noc niewoli. Aby przetrwać, książęta musieli stosować podstęp, obłudę, podejrzliwość, rabstwo, czyli płaszczenie się i uleganie woli panującego. Aby rządzić, musieli jeździć do chana po jarłyk, czyli zezwolenie na sprawowanie władzy. Część nie wracała, jeśli nie przywiozła do Saraju odpowiednio wysokich darów. Po powrocie książę musiał składać mongolskim baskakom, czyli poborcom, wysokie daniny. Jednocześnie książęta wschodnioruscy pozostający w niewoli tatarskiej nabyli od Mongołów umiejętności administrowania i wojowania.
Z postaci, które pojawiły się w tych strasznych czasach, wymienić warto księcia halicko-wołyńskiego Daniela Romanowicza. W 1253 r. przyjął on z rąk wysłannika papieża Innocentego IV, opata klasztoru benedyktynów Opiso insygnia władzy królewskiej. Przez historiografię ukraińską jest uważany za „twórcę oraz bohatera państwa halicko-wołyńskiego”. Jednakże władza księcia była chwiejna i po jego śmierci Ruś Halicka przeszła pod władanie Piasta – Bolesława Trojdenowicza. Od I połowy XIV w. zachodnie ziemie ruskie zaczęli zajmować Litwini wielkiego księcia Olgierda Giedyminowica , który wyparł z nich Mongołów, docierając do Morza Czarnego. Jednocześnie Kazimierz Wielki, Jadwiga Andegawenka i Władysław Jagiełło przyłączali do Korony Ruś Czerwoną (przyszłe województwo ruskie), Bełszczyznę i Podole.
Wielkoksięstwo
Punkt ciężkości władztwa Rurykowiczów zaczął przesuwać się na wschód. W 1240 r. książę nowogrodzki, a potem wielki książę włodzimierski Aleksander Newski pobił jarla szwedzkiego Birgera Magnussona nad Newą, a w dwa lata później zadał ciężką klęskę wojskom zakonu inflanckiego w bitwie na zamarzniętym jeziorze Pejpus. Został on przez Cerkiew w XVI w. wyniesiony na ołtarze, a w końcu XVIII w. car Paweł ustanowił order św. Aleksandra jako drugi w hierarchii, po orderze św. Andrzeja Apostoła.
Wnuk Aleksandra Newskiego Iwan Kalita utworzył w Moskwie Kreml, czyli obronny obszar chroniony kolejną dębową palisadą. Za jego panowania chan Ozbeg popełnił katastrofalny dla Tatarów błąd, zezwalając Kalicie na używanie tytułu wielkiego księcia, a nade wszystko rezygnując z pobierania danin od książąt ruskich przez baskaków. Oddał ten obowiązek w ręce władcy Moskwy, dzięki czemu Iwan Kalita zyskał wielką władzę. Genialnym ruchem wielkiego księcia było też przeniesienie metropolii prawosławia z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy, która stała się centrum religijnym wschodniej części Rusi.
Wnuk Kality Dymitr Doński bliski był zrzucenia zwierzchnictwa mongolskiego po zwycięskiej bitwie na Kulikowym Polu w 1380 r. I on został przez Cerkiew zaliczony do grona świętych, a Władimir Putin ustanowił order jego imienia. Tymczasem Tatarzy, niekiedy wespół z wielkim księciem litewskim Witoldem i posiłkami Jagiellonów, atakowali Moskwę. Miasto było palone, niszczone, grabione, lecz odradzało się na nowo, pomimo że nadal na Rusi Zaleskiej trwały bezlitosne walki między Rurykowiczami
