Panowanie Fryderyka II Hohenstaufa w Królestwie Sycylijskim to również rozwój oświaty. Cesarz założył w Neapolu w 1224 roku pierwszy państwowy uniwersytet, który miał kształcić przede wszystkim urzędników administracji państwowej. Cesarz również uregulował tryb nominowania profesorów, rozporządzał życiem żaków (np. kwestiami zakwaterowania, czy nawet wypożyczania podręczników z biblioteki). Zakazał studentom nauki za granicą[32].
Cesarz wprowadził również dekret nakazujący Żydom wyróżnianie się spośród chrześcijan. Mieli obowiązek zapuszczania brody i noszenia żółtych łat. Mimo to wykorzystał ich w państwowej gospodarce, umieszczając ich w utworzonych przez siebie monopolach, niekiedy na stanowiskach kierowniczych. Na swoim dworze Fryderyk II zgromadził ludzi uczonych o różnej narodowości, czy religii. Wśród Żydów znane są takie osobistości jak np.: Juda ben Salomon Cohen, czy Mojżesz ben Salomon[33].
Mimo tolerancyjnej polityki religijnej, Fryderyk II Hohenstauf sprzeciwiał się heretykom pod zarzutem zakłócania porządku publicznego. Ich byt i działalność uznawał za niezgodny z interesem państwowym. Obwiniał ich o obrażanie Boga oraz cesarskiego majestatu, za co wprowadził karę dla heretyków, jaką było spalenie na stosie [34].
Fryderyk II, podobnie zresztą jak absolutystyczni władcy z XVII wieku, nie akceptował autonomii miast w Królestwie Sycylijskim ani reprezentacji stanowej, co potwierdza twierdzenie, że państwo sycylijskie Fryderyka II Hohenstaufa było pierwszym państwem absolutystycznym w Europie, a sam cesarz „wyprzedzał” epokę, w której żył i panował. Podstawy rządów Fryderyka w Królestwie Sycylii stanowił płatny aparat administracyjny, który był kształcony na uniwersytecie neapolitańskim, wcześniej wspomnianym, co utrwaliło Sycylię w systemie rządów scentralizowanych. Miasta na Sycylii były zarządzane, przez urzędników zwanych bajlifami (podobieństwo można odnaleźć w starożytnym Egipcie i Persji). Bajlifowie zarządzali również mniejszymi jednostkami terytorialnymi, byli podporządkowani justycjariuszom, ci z kolei przewodniczyli instytucji zwanej „Magna Curia” – Wielka Kuria. Wszyscy urzędnicy byli wybierani na okres jednego roku, który można było przedłużyć. Istniała również na Sycylii, dzięki Fryderykowi, instytucja policji, a także tajnych agentów, którzy zbierali informacje dla panującego. Kancelaria Fryderyka była zróżnicowana pod względem etnicznym oraz religijnym. Była podzielona na sektory: łaciński, grecki i arabski. Podział administracyjny Sycylii pozostał ten sam, który pozostawił po sobie Wilhelm II, a mianowicie – Królestwo Sycylii było podzielone na dziewięć okręgów lokalnych (prowincje), podporządkowanych finansowo urzędnikowi – komornikowi, a sądowniczo justycjariuszowi prowincji. Za Fryderyka II utrzymywał się ponadto podział na wschodnią i zachodnią Sycylię[35].
W Rzeszy Niemieckiej, za panowania dynastii Hohenstaufów, a w szczególności za Fryderyka II dokonała się transformacja ustroju terytorialnego. Państwowe organizmy szczepowe/plemienne straciły na znaczeniu, a na ich miejsce weszły powstałe księstwa urzędnicze, które dały początek księstwom terytorialnym. Fryderyk II mimo, że władza panów terytorialnych się rozszerzyła, to musiał się liczyć ze średnim rycerstwem niemieckim, gdyż nadal stanowili trzon niemieckiej armii. Dlatego zakazał w 1231 roku z konstytucji melfickiej nakładania nowych podatków bez zgody panów ziemskich. Dało to początek sejmom krajowym, a te z kolei, właściwej stanowej reprezentacji Rzeszy[36].
Oparciem ustroju politycznego w Rzeszy na prawie lennym było powstanie niemieckiej wersji drabiny feudalnej, tzw. „Heerschildordnung”, czyli porządek tarcz. W zależności od regionu miała ona sześć lub siedem szczebli. Na samym szczycie stał król, który był suwerenem. Na drugim szczeblu od góry stali książęta kościelni, którzy lenna otrzymywali od króla. Następnie byli książęta świeccy, gdyż niejednokrotnie swoje wielkie lenna otrzymywali od książąt kościelnych. Następnie, czwarty szczebel stanowili grafowie i wolni panowie, których pozycji nie zmieniał fakt, że swoje lenna otrzymywali bezpośrednio od króla. Na piątym szczeblu znajdowali się lennicy królów, książąt kościelnych i świeckich, jak i panów wolnych, czy grafów. Mowa o ministeriałach, którzy dzięki swojemu uczestnictwu w kulturze rycerskiej zostali wcieleni do tej drabiny feudalnej. Czasami byli wyodrębnieni w szczebel szósty. Na najniższym szczeblu znajdowali się lennicy, którzy swoich wasali nie posiadali[37].
Podstawowym elementem transformacji strukturalnej w Rzeszy w XII-XIII wieku były przemiany w dziedzinie prawa, które miały dosyć złożony charakter i zmierzały do osobowości prawa w kierunku terytorializacji pod postacią norm prawa krajowego. W XIII wieku pojawiły się pierwsze prywatne spisy prawa zwyczajowego. Wtedy też pojawiło się tzw. Zwierciadło Saskie – zawierało wschodnio-saskie prawa ziemskie i osobno lenne, zebrane w latach 1220-1235 przez ławnika Eike von Repkow. Drugim wielkim pomnikiem prawa było powstałe w 1275 roku w Augsburgu tzw. Zwierciadło Szwabskie spisane przez duchownego, który opierał się na bawarskich zwyczajach[38].
Mimo, że nie popierał autonomii miast na Sycylii, za jego rządów w Niemczech wiele miast urosło w siłę. Dzięki temu podczas tak zwanego Wielkiego Bezkrólewia (po śmierci Fryderyka II) mogły się usamodzielnić i stanowić organizmy polityczne jako Wolne Miasta Rzeszy.
Zakończenie
Tak oto w zarysie prezentują się czasy panowania Fryderyka II Hohenstaufa. Sądzę że praca ta poglądowo ukazała sylwetkę Fryderyka II, jego plany polityczne wobec zakresu władzy cesarskiej, suwerenności wobec papieża, tworzenia scentralizowanej monarchii sycylijskiej. Było to najprawdopodobniej efektem oddziaływania kręgu bizantyńskiego, pod którego stałym wpływem była Sycylia, a także sama władza cesarzy rzymsko-niemieckich. Był pierwszym władcą w Europie, którego rządy miały (w Królestwie Sycylii) charakter monarchii absolutnej. Wobec papieża, mimo, że ten chciał jego podporządkowania wobec siebie, stosował politykę suwerenności, co objawiło się szczególnie w koronacji na króla Jerozolimy, czy organizacji Sycylii. W Rzeszy, mimo postępującej transformacji ustroju terytorialnego, z systemu szczepowego na system terytorialny, starał się jak najbardziej kontrolować feudałów, powołując na urzędy niemieckie podporządkowanych sobie Krzyżaków. Jak na owe czasy był również osobą dobrze wykształconą, wykazując żywe zainteresowanie światem i przyrodą. Znał również wiele języków obcych, z łaciną, greką i arabskim językiem na czele. Nie obca była mu również teologia.
Rafał Korzeniec
Bibliografia:
- Banaszak Marian, Podwójny miecz władzy (1140-1294) w: Historia Kościoła Katolickiego, T. 2, Warszawa 1986, 151-223.
- Dygo Marian, Początki i budowa władztwa zakonu krzyżackiego (1226-1309) w: Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, pod red. Marian Biskup, Roman Czaja, Warszawa 2008, s. 53-78.
- Gawlas Sławomir, Rzesza Niemiecka w XII-XIII wieku w: Rozkwit średniowiecznej Europy, pod red. Henryka Samsonowicza, Warszawa 2001, s. 198-249.
- Gierowski Józef Andrzej, Nieudane próby stworzenia Królestwa Bożego na ziemi i kryzys tradycyjnych ośrodków władzy w: Historia Włoch, Poznań 1985, s. 86-101.
- Hauziński Jerzy, Imperator „końca świata”. Fryderyk II Hohenstauf, Gdańsk 2000, ss. 215.
- Hauziński Jerzy, Polityka orientalna Fryderyka II Hohenstaufa, Poznań 1978, ss. 178.
- Hauziński Jerzy, W kręgu uniwersalizmu średniowiecznego „Sacrum Imperium Romanum”. Apogeum i załamanie niemieckiej polityki imperialnej w pierwszej połowie XIII wieku, Słupsk 1988, ss. 276.
- Powell James, Od piątej krucjaty do 1291 r. w: Krucjaty, pod red. Thomasa F. Maddena, przeł. M. Zwoliński, Warszawa 2007, s. 143-171.
- Runciman Steven, Dzieje wypraw krzyżowych, T. 3, przeł. J. Schwakopf, Warszawa 1987, ss. 564.
- Wies Ernst Wilhelm, Cesarz Fryderyk II. Mesjasz czy antychryst, przeł. J. Antkowiak, Warszawa 2002, ss. 327.
Przypisy:
[1] E. W. Wies, Cesarz Fryderyk II. Mesjasz czy antychryst, przeł. J. Antkowiak, Warszawa 2002, s. 39.; J. Hauziński, Imperator „końca świata”. Fryderyk II Hohenstauf, Gdańsk 2000, s. 34-35.; J. A. Gierowski, Nieudane próby stworzenia Królestwa Bożego na ziemi i kryzys tradycyjnych ośrodków władzy w: Historia Włoch, Poznań 1985, s. 88.
[2] J. Hauziński, Imperator, s. 37.
[3] Ibidem, s. 38.
[4] Ibidem. s. 41.
[5] E. W. Wies, op. cit., s. 174.
[6] J. Hauziński, Imperator, s. 43.
[7] J. Hauziński, Imperator, s. 42-43.; E. W. Wies, op. cit., s. 71.
[8] J. Hauziński, Imperator, s. 43.
[9] Ibidem, s. 50-51.
[10] M. Banaszak, Podwójny miecz władzy (1140-1294) w: Historia Kościoła katolickiego, T. 2, Warszawa 1986, s. 191.; J. Hauziński, Imperator, s. 43-44.
[11] J. Hauziński, Imperator, s. 51.
[12] E. W. Wies, op. cit., s. 88.
[13] J. Hauziński, Imperator, s. 57-58.; S. Gowlas, Rzesza Niemiecka w XII-XIII wieku w: Rozkwit średniowiecznej Europy, pod red. Henryka Samsonowicza, Warszawa 2001, s. 229.
[14] J. Hauziński, Imperator, s. 66-70.; Idem, Polityka orientalna Fryderyka II Hohenstaufa, Poznań 1978, s. 29.; J. Powell, Od piątej krucjaty do 1291 r. w: Krucjaty, pod red. Thomasa F. Maddena, przeł. M. Zwoliński, Warszawa 2007, s. 154.; S. Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, T. 2, przeł. J. Schwakopf, Warszawa 1987, s. 175.
[15] J. Hauziński, Imperator, s. 66.; S. Gowlas, op. cit., s. 230.
[16] M. Dygo, Początki i budowa władztwa zakonu krzyżackiego (1226-1309) w: Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Władza i społeczeństwo, pod red. Marian Biskup, Roman Czaja, Warszawa 2008, s. 62.
[17] J. Hauziński, W kręgu uniwersalizmu średniowiecznego „Sacrum Imperium Romanum”. Apogeum i załamanie niemieckiej polityki imperialnej w pierwszej połowie XIII wieku, Słupsk 1988, s. 200-201.
[18] S. Runciman, op. cit., s. 174-175.
[19] J. Hauziński, Imperator, s. 79.; J. Powell, op. cit., s. 155.
[20] J. Hauziński, Imperator, s. 80-81.; E. W. Wies, op. cit., s. 137.; S. Gawlas, op. cit., s. 231.; J Hauziński, W kręgu, s. 82-82.
[21] J. Hauziński, Imperator, s. 146-147.; E. W. Wies, op. cit., s. 160-161.
[22] E. W. Wies, op. cit., s. 160.
[23] Ibidem, s. 178-179.
[24] E. W. Wies, op. cit., s. 183-184.; J. Hauziński, Imperator, s. 148.; Idem, Polityka orientalna, s. 31.
[25] E. W. Wies, op. cit., s. 187.; J. Hauziński, W kręgu, s. 201.
[26] E. W. Wies, op. cit., s. 213.
[27] M. Banaszak, op. cit., s. 191.; J. Hauziński, Imperator, s. 158.
[28] J. Hauziński, Imperator, s. 168.; E. W. Wies, op. cit., s. 244-246.
[29] J. Hauziński, Imperator, s. 183-184.; E. W. Wies, op. cit., 262-264.
[30] E. W. Wies, op. cit., s. 101-102.; J. Hauziński, Imperator, s. 117.
[31] E. W. Wies, op. cit., s. 103-105.; J. Hauziński, Polityka orientalna, s. 76-78.; J. Hauziński, Imperator, s. 116.
[32] E. W. Wies, op. cit., s. 105-107.; J. Hauziński, Polityka orientalna, s. 82.
[33] E. W. Wies, op. cit., s. 107-110.
[34] Ibidem, s. 110-111.; J. A. Gierowski, op. cit., s. 90.
[35] J. Hauziński, Imperator, s. 113-115.; J. A. Gierowski, op. cit., s. 93-94.
[36] J. Hauziński, W kręgu, s. 206.; S. Gowlas, op. cit., s. 235.
[37] S. Gawlas, op. cit., s. 235-236.
[38] Ibidem, s. 237.
