Bartosz Gondek, Studia i Materiały Instytutu Strat Wojennych
Pomimo upływu 80 lat od zakończenia II wojny światowej wciąż nie znamy pełnej wysokości strat materialnych, które zadali nam obydwaj okupanci, niemiecki i sowiecki. Dotyczy to szczególnie strat poniesionych ze strony Sowietów, ponieważ w odróżnieniu od strat niemieckich, badanie tej kwestii przez cały okres PRL było praktycznie niemożliwe. Tym bardziej zatem należy docenić pojawienie się na naszym rynku historycznym nowego czasopisma naukowego poświęconego tej tematyce…
9 grudnia 2025 roku ukazał nowy numer półrocznika naukowego „Studia i Materiały Instytutu Strat Wojennych”. Poświęcone jest ono badaniom naukowym nad tematyką strat materialnych w okresie II wojny światowej poniesionych przez nasze państwo.
Redaktorem naczelnym pisma jest dr. Bartosz Gondek, którego najbliższym współpracownikiem jest dr hab. Damian Markowski, znany i ceniony badacz tematyki ludobójstwa ludności polskiej na terenie Wołynia, Małopolski Wschodniej i Chełmszczyzny, dokonanej przez OUN-UPA w latach 1943-1945. W radzie naukowej czasopisma zasiadają: prof. dr hab. Anna Odrowąż-Coates, dr hab. Rafał Moczkodan, prof. UMK, prof. dr hab. Grzegorz Motyka, dr hab. Andrzej Zawistowski, prof. SGH.
Misja czasopisma
Na samym początku natrafiamy na słowo wstępne redaktora naczelnego czasopisma, doktora Bartosza Gondka. Pisze on w nim, że mimo upływu 80 lat od zakończenia II wojny światowej jest ona nadal mocno obecna w dyskursie międzynarodowym i życiu społecznym narodów europejskich. W tym kontekście powraca także temat strat materialnych i ludzkich z okresu jej trwania, jak i też kwestia prawnej i materialnej odpowiedzialności za nie.
Autor wskazuje, że, jeśli chodzi o straty zadane Polsce przez ZSRS zarówno w okresie II wojnie światowej, jak i w okresie PRL, która była państwem wasalnym wobec sowieckiego hegemona odpowiada obecna Rosja, ponieważ na mocy dwóch traktatów z Ałmaty z 1991 roku przejęła ona po ZSRS stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i wszystkich innych organizacjach międzynarodowych. Odgrywa też ona kluczową rolę w powstałej w 1991 roku Wspólnocie Niepodległych Państw, która jest sukcesorem ZSRS i jego międzynarodowych zobowiązań
Czytamy dalej, że wciąż nie znamy prawdy o losie dziesiątków tysięcy obywateli polskich, którzy zniknęli w latach 1939-1945, szczególnie dotyczy to terenów Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, które były poddane trzykrotnej bezwzględnej okupacji: w latach 1939-1941 przez ZSRS, potem w latach 1941-1944 przez Niemcy, następnie od 1944 roku ponownie przez ZSRS do czasu formalnego zrzeczenia się tych ziem przez PRL w 1945 roku. Proces ten wiązał się także z przesiedleniem ponad miliona obywateli polskich z tych terenów.
Doktor Gondek zapowiada, że na łamach kierowanego przez niego pisma będą publikowane artykuły dotyczące strat ludzkich, materialnych, także tych związanych z utraconą tożsamością ludzi, którzy zostali zmuszeni do porzucenia swoich domów na Kresach i przesiedleni na Zachód.
Stan wyjściowy
Jak dowiadujemy się jeszcze od dr. Gondka pierwszy numer czasopisma poświęcony jest stanowi posiadania wybranych dziedzin życia społecznego, ekonomicznego, naukowego i kulturalnego II Rzeczypospolitej. Łącznie cały numer zawiera 9 artykułów na ten temat.
Szczególnie zaciekawił mnie tekst prof. Macieja Franza na temat likwidacji polskich uniwersytetów we Lwowie i Wilnie przez Sowietów w 1939 roku. Dowiadujemy się z niego, iż ich zniszczenie było dla Sowietów jedną z priorytetowych kwestii. Zdecydowano się je ukrainizować i lituanizować, by wykorzystać przeciwko Polakom te dwie mniejszości narodowe. Usuwano polskich profesorów, relegowano polskich studentów, likwidowano biblioteki, przerywano prace doktorskie.
Niezwykle interesujący jest także artykuł dr. Gondka i dr. Tomasza Luterka „Redefinicja polskiej kresowości jako szansa zachowania i kreowania kultury pamięci przeszłości z Kresów Wschodnich na Kresach Zachodnich”. Autorzy zajmują się w nim kwestią wykorzenienia ludności polskiej z Kresów Wschodnich i próbom odnalezienia przez nich nowej tożsamości regionalnej na ziemiach zachodnich przyłączonych do Polski w 1945 roku. Podkreślają znaczenie języka i nazewnictwa dla tożsamości oraz współczesne praktyki pielęgnowania pamięci (edukacja, organizacje kresowe, Kościół).
Gorąco polecam lekturę „Studiów i Materiałów Instytutu Strat Wojennych”. Nie tylko bowiem te artykuły, które zostały przeze mnie omówione są wyjątkowo interesujące, ale także i pozostałe, które nie zostały już przeze mnie omówione.
Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
