Tatar w Berlinie. Czyli krótka historia polskich Tatarów – część 1

Na dowód tego wystarczy przytoczyć fakt, iż Wielkich Książąt Litewskich i królów Polski, nazywali w swoich prywatnych suplikach i memoriałach „chanami”. Podczas piątkowych nabożeństw w meczetach, modlili się za władców Litwy i Polski, tak samo jak ich bracia w wierze na Krymie i w Turcji za chanów i sułtanów[8]. Kolejnym potwierdzeniem tezy o przywiązaniu „lipków” do Rzeczpospolitej jest fakt, że wśród tradycyjnych zawodów, jakimi parali się polscy Tatarzy jedno z najważniejszych miejsc zajmowała służba wojskowa.

Lipkowie przybyli na Litwę jako zwodowi żołnierze, nic więc dziwnego, że służba żołnierska w kawalerii stała się dla nich szczególnie ważnym elementem życia w Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Chorągwie tatarskie służące za żołd pojawiły się w XVI w., za panowania Zygmunta Augusta i Stefana Batorego. Na wyposażenie polskich Tatarów składały się łuki i szable – chorągwie zaciągano za specjalnym pozwoleniem wydawanym przez króla i hetmana[9]. Lepiej wyposażone chorągwie miały nawet swoich mułłów i doboszów. Werbowane w Rzeczpospolitej chorągwie nie składały się wyłącznie z polskich Tatarów. Służyli w nich również chrześcijanie, głównie jako czeladź[10], a także Tatarzy Krymscy i Czerkiesi[11].

Polska szlachta nie była jednak zadowolona z postawy chorągwi Tatarskich – przyczyną owej niechęci mogła być opisywana przez Konstantego Górskiego niska karność tych jednostek[12]. Po przegranej przez Polaków bitwie pod Batohem (1-2 czerwca 1652 roku[13]), konieczne stało się szybkie odtworzenie rozbitej przez nieprzyjaciela armii i:

(…) Rzplta w krytycznem położeniu musiała się chwytać wszelkiego oręża, jaki jej podpadł pod rękę, a później ciągłe wojny, zmuszające do utrzymywania znacznej ilości wojska, nie pozwoliły ograniczać się jedynie własnym wyborowym żołnierzem i nakazywały posiłkować się i pośledniejszymi, pomocniczemi chorągwiami jazdy, tatarskiemi i wołoskiemi szczególnie przeciwko takiemu nieprzyjacielowi, jakimi byli Kozacy Chmielnickiego i Doroszenki oraz Tatarzy[14].

Służba w pułku trwała przez większą część życia poborowego. Tatar wstępował do wojska jako nastolatek, opuszczał je zaś jako starzec[15]. Tatarzy brali udział we wszystkich ważnych bitwach w polskiej historii. Nawet w ostatnich latach przed rozbiorami stawali do walki z wrogami Rzeczpospolitej. Walczyli w szeregach konfederacji barskiej, powstania kościuszkowskiego – pod Wilnem, Maciejowicami i w obronie warszawskiej Pragi[16]. W czasie gdy państwo polskie zostało przez zaborców usunięte z mapy politycznej Europy, Prusacy i Rosjanie utworzyli we własnych armiach pułki tarskie – pruski „Tatarenpulk” i rosyjski litewsko-tatarski pułk ułanów[17].

Tatarzy polscy walczyli także podczas powstania listopadowego i styczniowego. Wcześniej stworzyli oddział, który służył u boku Napoleona. Mieli swój udział także w działaniach związanego z Józefem Piłsudskim niepodległościowego odłamu Polskiej Partii Socjalistycznej. Warto przy tej okazji wspomnieć o Aleksandrze Hózmanie Mirzy Sulkiewiczu, członku II Proletariatu, uczestniku paryskiego zjazdu polskich socjalistów, wreszcie żołnierzu I Brygady Legionów, który poległ w 1916 r. na Wołyniu[18].

Podczas wojny polsko-bolszewickiej po raz kolejny w Wojsku Polskim pojawiły się oddziały tatarskie. Formowanie Pułku Jazdy Tatarskiej rozpoczęło się 19 stycznia 1919 r. na rozkaz Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego[19]. Akcja werbunkowa była prowadzona przez Komitet Tatarski. Niestety, od samego początku werbunek do Pułku nie należał do najłatwiejszych. Pomimo różnorodnych trudności, pierwszy oddziały szwadron pułku[20] był sformowany i gotowy do walki 14 lutego 1919 r.. Już w pierwszych dniach istnienia nowy szwadron został przerzucony z Ostrowa Mazowieckiego do Białegostoku, gdzie dotarł 23 lutego 1919 r. Początkowo pułk służył na linii demarkacyjnej niemiecko-polskiej, następnie na jesieni rozpoczął walki z Rosjanami. Po długich staraniach podejmowanych przez przedstawicieli mniejszości tatarskiej pułk został przemianowany na Pułk Tatarskich Ułanów im. Mustafy Achmatowicza[21].