Właśnie przez to że kobiety były skore do grzechu, miały być podporządkowane mężczyznom. Jest to przekonanie wielokrotnie powtarzane nie tylko przez mężczyzn okresu średniowiecza, ale i przez niektóre przedstawicielki płci pięknej. Hildegarda z Bingen, żyjąca w XII w. notowałą „Niewiasta jest słaba. W mężczyźnie widzi ona to, co może dać jej siłę […] dlatego podlega ona mężczyźnie i zawsze musi być gotowa, by mu służyć.”[10] Żony miały więc być poddane swoim mężom, zajmować się „błahymi sprawami damskimi”, natomiast mężczyźni – „wielkimi dokonaniami”[11]. Wychowanie dziewcząt skupiało się przede wszystkim na kształtowaniu ich moralności – powinny być cnotliwe, skromne, pokorne oraz wystrzegać się ozdób i makijażu, co miało uczynić z nich dobre żony. Mimo tego wszystkiego, ową podległość często wymuszano na kobietach kijem. W średniowieczu bicie żon było zjawiskiem powszechnym i dozwolonym przez prawo, o ile nie prowadziło do śmierci, ani trwałego uszczerbku na zdrowiu. W niektórych sytuacjach nawet doradzano mężom, by stosowali kij, jako remedium na kłótnie małżeńskie o ile robili to „nie z wściekłości a z miłosierdziem i troską o jej [żony] duszę…”[12] Przestrzegano jednak, że zbyt częste bicie żon może zrodzić urazę, gdyż „choć ona [żona] jest sługą w pewnej mierze, to po części także towarzyszką życia.”[13] Dowodem podległości kobiet wobec mężczyzn w okresie średniowiecza jest choćby nazewnictwo. Kobietę zazwyczaj identyfikowano jako czyjąś córkę lub żonę, co dawało jednocześnie informację o podległości: jako córka podlegała ojcu, jako żona mężowi. Jedynie właścicielki dóbr ziemskich były identyfikowane dodatkowo poprzez określenia odmiejscowe np. Agnieszka z Bnina, żona kasztelana i starosty krakowskiego Jakuba z Dębna. Wyrażano w ten sposób odmienny status kobiety, której pozycja społeczna wynikała nie tylko z tytułu pozycji męża czy ojca, ale i z bycia właścicielką majątku. Warto bowiem zaznaczyć, że kobiety mogły posiadać własne dobra ziemskie. Wbrew powszechnemu mniemaniu w średniowieczu nie pozostawały one całkowicie bez praw, choć ciężko tu mówić o jakimkolwiek równouprawnieniu: Młodych dziewcząt nie zmuszano do małżeństw – wygłoszenie przysięgi małżeńskiej pod przymusem stawało się często podstawą do unieważnienia ślubu, nawet jeśli zgodzili się na niego rodzice. Siostry mogły dziedziczyć na równych prawach co ich bracia. W małżeństwo wchodziły więc z posagiem, którego mąż nie mógł sprzedać bez ich zgody. Wedle prawa magdeburskiego po śmierci męża, wdowie przysługiwał zwrot wiana, wyprawy oraz tzw. „prowiant na wdowią drogę”. Zdarzało się również, że bezdzietni małżonkowie zapisywali sobie wzajemnie cały posiadany majątek, w skutek czego po śmierci jednego z nich drugie mogło nim rozporządzać mając pełnię praw. W takim wypadku krewni męża nie mogli domagać się usunięcia wdowy z dóbr mężowskich po spłaceniu jej z dóbr wiennych. Często jednak kobiety musiały domagać się swoich praw w sądach, gdzie występowały z opiekunem albo samodzielnie. Stawały się powódkami nie tylko w sprawach majątkowych, ale również np. rozwodowych. Co ciekawe, jednym z częstych powodów unieważnienia małżeństwa, obok zbyt bliskiego pokrewieństwa, bigamii, nadmiernej przemocy czy złożenia przysięgi pod przymusem, była impotencja. Największymi prawami w średniowieczu cieszyły się wdowy. Wieśniaczki przejmujące pola po swoich zmarłych mężach, żony rzemieślników dziedziczące po nich warsztaty, narzędzia i czeladników miały okazję odkryć zalety i wady związane z podejmowaniem odpowiedzialności za siebie. Mieszczanki i chłopki, choć przez większość życia pozostawały pod opieką mężczyzn, pracowały na równi z nimi. Żony chłopskie towarzyszyły swoim mężom w ich codziennej harówce: doiły krowy, karmiły kaczki, kury i gęsi, strzygły owce, uprawiały warzywa, wyprawiały len. Mieszczańskie córki stawały się czeladniczkami i na równi z chłopcami przyuczały się do zawodu. Tak zwane „siostry cechowe” pracowały na równych zasadach co mężczyźni, a jako wdowy mogły szkolić czeladników. Imały się również kupiectwa, pracy najemnej w rzemiośle, nauczania w szkołach czy piwowarstwa. Szczególnie to ostatnie było bardzo powszechnym zajęciem dla kobiet w średniowieczu, zarówno tych pochodzących z miasta, jak i ze wsi. Nie tylko warzyły one piwo, ale i nadzorowały praktyki towarzyszące warzeniu tj. dostawały zadanie próbowania piwa wytwarzanego w danej wiosce/mieście, dla sprawdzenia, czy odpowiada ono normom ustalonym przez królewską radę piwną.
Zarówno role chłopek jak i mieszczanek w życiu politycznym były ograniczone, jednak ich status prawny na ogół przedstawiał się lepiej niż szlachcianek: dziedziczyły większą część majątków swoich mężów, były ich towarzyszkami w życiu i w pracy, a ich zadanie nie polegało wyłącznie na spłodzeniu dziedziców. Stąd też może wynikać kontrast nastawienia klasy rządzącej, mówiącej o „nieprzydatności” małżonek oraz nastawienia mężczyzn klasy średniej, mówiącej o kobietach jako zaufanych zarządczyniach kierujących niełatwym życiem w domach i majątkach. Jednak zaznaczyć trzeba, że kobiety w średniowieczu zawsze były porównywane do mężczyzn. O uznanych królowych pisano, że rządziły „niczym mężowie”, o wojowniczkach, które zakładały zbroję – że dowodziły wojskiem „mężnie”. O francuskiej królowej, Blance Kastylijskiej znajdujemy notatkę „kobieta z płci, lecz mężczyzna w radach”[14] Oddawano należne zasługi prawie wyłącznie tym kobietom, które postępowały jak mężczyźni i wyróżniały się w zdominowanych przez mężczyzn sferach. I dopiero współczesny stosunek do historii zaczyna doceniać kobiecą rolę w społeczeństwie i kulturze.
Klaudia Sak
Bibliografia:
Frances i Joseph Gies: Życie średniowiecznej kobiety, Kraków 2019
Jacques le Goff, Nicolas Truong: Historia ciała w średniowieczu, Warszawa 2006
Johan Huizinga: Jesień średniowiecza, Warszawa 1974
Grzegorz Pac: Kobiety, asceza i władza nad ciałem w średniowieczu. Przegląd historyczny 100/3, 525-545, 2009
Polskie Towarzystwo Historyczne: Przełomy w historii. XVI powszechny zjazd historyków Polskich Wrocław 15-18 września 1999 roku, Pamiętniki Tom III, część 4
Ewa Paczkowska: Magia, czarownice, prześladowania – prawda czy średniowieczny mit? htttp://dx.doi.org/10.18778/8088-325-3.21
Magdalena Biniaś-Szkopek: Małżeńska przeszkoda impotencji i oziębłości płciowej w świetle akt poznańskiego konsystorza z XV wieku. Kwartalnik historyczny Rocznik CXXXVI, 2019 str. 253-281
Witold Brzeziński: Uwago o nazewnictwie i identyfikacji Kobiet w późnośredniowiecznej Polsce (na przykładzie szlachty wielkopolskiej) Kwartalnik Historyczny Rocznik CXIX, 2012 str. 5-30
Józef Putek: Mroki średniowiecza. Kraków 1966
Przypisy:
[1]Tertulian; De cultu feminarum, w Patrologia latina, t.1; Frances i Joseph Gies: Życie średniowiecznej kobiety Kraków 2019 str.72
[2]D. Elliot: Dress as Mediator; Grzegorz Pac: Kobiety, asceza i władza nad ciałem w średniowieczu. Przegląd historyczny 100/3, 525-545, 2009 str. 537
[3]Grzegorz Pac: Kobiety, asceza i władza nad ciałem w średniowieczu. Przegląd historyczny 100/3, 525-545, 2009 str. 542
[4]Ibidem. str. 543
[5]Johan Huizinga: Jesień średniowiecza, Warszawa 1974 str. 97
[6]Thibault IV, Chanson w:Le Livre d’Amour; Frances i Joseph Gies :Życie średniowiecznej kobiety, Kraków 2019 str. 164
[7]Bernardyn ze Sieny: Sermons; Ibidem. str. 67
[8]Pilniusz Starszy: Pilniusza Starszego Historyi naturalnej ksiąg XXXVII; Ibidem. str. 23
[9]P. Borgarucci: Della contemplatione anatomia spora tutte le parti del corpo Humano; Frances i Joseph Gies: Życie średniowiecznej kobiety, Kraków 2019 str. 88
[10]Jacques le Goff, Nicolas Truong: Historia ciała w średniowieczu, Warszawa 2006, str. 17
[11]Alberti: I Libri della Famiglia; Frances i Joseph Gies: Życie średniowiecznej kobiety, Kraków 2019 str. 347
[12]Cherubino de Siena: Regole della vita matrimoniale; Ibidem str.82
[13]Ancient Popular Poetry; Ibidem str. 82
[14]Vincent of Beavais: De Eruditione Filiorum; Ibidem str. 181
