Wenus z Kołobrzegu w Muzeum Miasta Kołobrzeg – odkrycie, które zjednoczyło świat nauki i turystów
Z ziemi wyrwane jak z pamięci – bez twarzy, lecz z siłą, która przetrwała tysiąclecia. Niewielka figurka z wapienia stała się bohaterką światowych nagłówków, a Wenus z Kołobrzegu w Muzeum Miasta Kołobrzeg zyskała rangę symbolu pradziejowego dziedzictwa regionu. W zaciszu sali wystawowej, gdzie milczenie morza przeplata się z blaskiem światła, przeszłość przemówiła najgłośniej.
13 czerwca 2025 roku w reprezentacyjnej Sali Plafonowej Pałacu Braunschweigów w Kołobrzegu odbyła się konferencja naukowa, która już na stałe zapisała się na kartach historii nie tylko lokalnej, ale i międzynarodowej archeologii. To właśnie wtedy po raz pierwszy szerokiej publiczności zaprezentowano niepozorną, acz absolutnie unikatową kamienną figurkę, liczącą ponad sześć tysięcy lat. Odkrycie to zostało ochrzczone mianem Wenus z Kołobrzegu i niemal natychmiast wywołało poruszenie – nie tylko wśród mieszkańców regionu, ale również wśród specjalistów, dziennikarzy oraz pasjonatów pradziejów na całym świecie.
Mimo swoich niewielkich rozmiarów, figurka okazała się ogromnym sukcesem wizerunkowym dla miasta. Żadne działania promocyjne nie przyniosły wcześniej Kołobrzegowi takiego rozgłosu, jak właśnie to znalezisko. Anetta Bolechowska, która pełni funkcję kierownika Biblioteki i Gabinetu Zbiorów Specjalnych w Muzeum Oręża Polskiego, zarejestrowała aż ponad 160 publikacji internetowych dotyczących tego odkrycia – i to w aż 15 językach. Obok tekstów w języku polskim pojawiły się artykuły m.in. po angielsku, niemiecku, francusku, hiszpańsku, włosku, grecku, rosyjsku, arabsku czy nawet chińsku i indonezyjsku.
Nie powinno więc dziwić, że do Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, które do tej pory opiekowało się figurką, zaczęły masowo napływać pytania od odwiedzających – kiedy będzie można zobaczyć Wenus z Kołobrzegu na własne oczy? Początkowo planowano, że eksponat zostanie udostępniony publicznie dopiero po zakończeniu prac nad nową aranżacją w Muzeum Miasta Kołobrzeg – oddziale MOP. Jednak ogromne zainteresowanie sprawiło, że zdecydowano się przyspieszyć premierę.
Wenus z Kołobrzegu w Muzeum Miasta Kołobrzeg – wystawa w ciszy i skupieniu
Kuratorzy i muzealnicy odpowiedzialni za prezentację postanowili, że Wenus z Kołobrzegu zasługuje na szczególną formę ekspozycji. Jak podkreślali Grzegorz Szczurek i Marcin Krzepkowski, członkowie zespołu badawczego, figurka ta jest jakością samą w sobie i nic nie może się z nią równać. Nie potrzebuje więc żadnego tła, wręcz przeciwnie, potrzebuje ciszy i spokoju, aby najlepiej wybrzmiała jej moc.
Wizję tę poparł również Krzysztof Kowalski, kierownik działu archeologii z Muzeum Narodowego w Szczecinie, co ostatecznie przesądziło o koncepcji wystawy. Eksponat został zaprezentowany w specjalnie wydzielonym, zaciemnionym pomieszczeniu, do którego wpuszczane są tylko niewielkie grupy zwiedzających. Centralne miejsce zajmuje obrotowa gablota, w której – oświetlona jedynie punktowym światłem – znajduje się sama figurka. Atmosferę intymności i zadumy dopełnia dźwięk szumiącego morza, dobiegający z ukrytych głośników.
Realizacja tego unikatowego projektu była możliwa dzięki zaangażowaniu zespołu pracowników muzeum, w skład którego weszli: Robert Dziemba, Marcin Nater, Emil Górski, Karol Misztela oraz liczne inne osoby. Szczególne podziękowania kierowane są również do osób wspierających organizację wystawy: Roberta Gauera, Wiesława Pawlika, Agnieszki Kasperowicz i wielu innych.
Historia odkrycia
Historia tego bezcennego znaleziska sięga grudnia 2022 roku, kiedy to w dzielnicy Podczele w Kołobrzegu natrafiono na niecodzienny artefakt. Należąca do Grupy Eksploracyjno-Poszukiwawczej Parsęta, działającej przy Towarzystwie Przyjaciół Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, figurka trafiła w ręce śp. Waldemara Sadowskiego. Zgodnie z dokumentacją, miejsce odkrycia zostało uznane za wiarygodne.
W roku 2023 prezes grupy, Jan Orliński, zaprezentował zabytek archeologowi Marcinowi Krzepkowskiemu z Fundacji Relicta, który bez wahania potwierdził jego unikalny charakter. Zgodnie z obowiązującymi procedurami, o znalezisku powiadomiono niezwłocznie odpowiednie służby konserwatorskie oraz dyrekcję Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu.
Eksponat został następnie przekazany zespołowi naukowców, którzy rozpoczęli jego interdyscyplinarne badania. Plan zakłada, że Wenus z Kołobrzegu stanie się na stałe częścią nowej ekspozycji w Muzeum Miasta Kołobrzeg, prezentującej najstarsze dzieje regionu.
Zabytek starszy niż piramidy
Badania archeologiczne potwierdziły, że Wenus z Kołobrzegu jest jednym z najstarszych odkryć dokonanych na terenie Pomorza Zachodniego, a także unikalnym znaleziskiem w skali całej Europy Środkowo-Wschodniej. Wstępne analizy pozwalają zakładać, że kamienna figurka pochodzi z okresu neolitu, czyli młodszej epoki kamienia, i liczy sobie ponad sześć tysięcy lat. Co ciekawe, możliwe jest nawet, że jej powstanie datuje się jeszcze wcześniej, co nadaje znalezisku szczególnego znaczenia w badaniach nad prehistorią naszego kontynentu.
Według jednej z hipotez, twórcami figurki mogli być przedstawiciele jednej z pierwszych społeczności rolniczych, które osiedlały się na terenach dorzecza Parsęty, korzystając z urodzajnych ziem i bliskości morza. Był to czas intensywnych przemian kulturowych i gospodarczych, kiedy ludzkość porzucała tryb życia łowiecko-zbierackiego na rzecz rolnictwa, osiadłego trybu życia i rozwijania rzemiosła.
Figurka wykonana została z wapienia o jasnobeżowej barwie, z widocznymi na jej powierzchni naturalnymi fragmentami muszli małżów, ślimaków oraz wieloszczetów z rodzaju serpula. Materiał ten nie tylko podkreśla wyjątkowość obiektu, ale również dostarcza wskazówek dotyczących jego pochodzenia geologicznego.
Forma, symbolika, kunszt
Choć niewielka – ma zaledwie około 12 centymetrów wysokości – figurka została wykonana z dużą starannością i dbałością o wybrane detale. Jej forma jest uproszczona, z wyraźnym akcentem położonym na cechy płciowe, co jest typowe dla tzw. neolitycznych figurek Wenus. Górne kończyny zostały jedynie zaznaczone – ręce są zgięte w łokciach i przylegają do piersi, które w ten sposób są częściowo zakryte. Nogi natomiast zostały nieco rozstawione, ale również opracowano je w sposób uproszczony. Twarz pozbawiona jest jakichkolwiek rysów – nie posiada oczu, nosa, ust ani uszu, co nadaje jej uniwersalny, niemal symboliczny charakter.
Głowa oraz górna część tułowia są znacznie większe od reszty ciała, co może świadczyć o zamierzonym zaburzeniu proporcji – być może miało ono znaczenie rytualne lub symboliczne. Na tylnej stronie artefaktu widoczne są ślady uderzeń – możliwe, że powstały one w czasie jego formowania przy użyciu twardego narzędzia.
Na powierzchni zachowały się delikatne ślady wygładzenia, szczególnie w okolicach piersi i bioder. To może sugerować, że figurka była używana, a nie tylko przechowywana – istnieje przypuszczenie, że mogła być noszona lub przechowywana w organicznym futerale, np. z surowej skóry. Jej stosunkowo płaski tył pozwala przypuszczać, że mogła być ustawiana w pozycji pionowej, np. w miejscu kultu, lub mocowana do podłoża.
Dlaczego to zabytek bez precedensu?
W kontekście archeologicznym, schematyczne figurki przedstawiające kobiety są dobrze znane z obszarów południowej i południowo-wschodniej Europy – zwłaszcza z terenów położonych na południe od Karpat, w tym z Anatolii oraz regionów Bałkanów. Jednak dotychczas w Polsce nie odnaleziono analogicznego zabytku. Wenus z Kołobrzegu stanowi zatem unikat na skalę krajową, a także poważny wkład do badań nad prehistorycznymi wierzeniami i praktykami rytualnymi.
Tego rodzaju figurki, szczególnie te wykonane z gliny, są często utożsamiane z symbolicznymi przedstawieniami kobiecości i płodności. Kamienne odpowiedniki, takie jak kołobrzeski okaz, występowały rzadziej, co jeszcze bardziej podnosi jego wartość. W przeszłości mogły być używane podczas rytuałów płodności, modlitw o urodzaj lub jako talizmany chroniące społeczność przed nieszczęściami.
Choć ich forma jest uproszczona, nierzadko zdradzają wysoki kunszt artystyczny. W przypadku Wenus z Kołobrzegu, mimo pozornej prostoty, dostrzegalna jest estetyczna harmonia, która każe postrzegać ten artefakt nie tylko jako obiekt kultowy, ale również dzieło sztuki pradziejowej.
Interdyscyplinarne badania, które przybliżają pradzieje
Aby w pełni zrozumieć znaczenie i kontekst tego unikalnego odkrycia, konieczne było zaangażowanie specjalistów reprezentujących różne dziedziny nauki – od archeologii, przez geologię i antropologię, aż po historię sztuki. Powołano zatem interdyscyplinarny zespół badawczy, w którego skład weszli wybitni przedstawiciele polskich instytucji naukowych:
- mgr Marcin Krzepkowski – Fundacja Relicta,
- dr Grzegorz Szczurek – Uniwersytet Kaliski im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego,
- dr hab. prof. UAM Iwona Sobkowiak-Tabaka – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
- dr hab. prof. PAN Barbara Studencka – Muzeum Ziemi PAN w Warszawie,
- dr Aldona Kurzawska – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu,
- dr Agata Hałuszko – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Fundacja Archeolodzy.org,
- mgr Maksym Mackiewicz – Fundacja Archeolodzy.org.
Ich praca opierała się na najnowszych metodach badawczych, takich jak:
- mikroskopowa analiza powierzchni figurki,
- badania petrograficzne i skanowanie 3D,
- analiza kontekstów kulturowych znaleziska,
- porównania typologiczne z podobnymi figurkami z terenów Europy i Azji Mniejszej,
- oraz studia nad symboliką neolitów i genezą kultów płodności.
To dzięki zaangażowaniu tego zespołu możliwe było zarówno potwierdzenie autentyczności zabytku, jak i jego precyzyjne datowanie oraz umiejscowienie w szerokim kontekście kulturowym i historycznym.
Wenus z Kołobrzegu w Muzeum Miasta Kołobrzeg – przyszłość figurki i dziedzictwa regionu
Zgodnie z decyzją Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, Wenus z Kołobrzegu stanie się jednym z kluczowych eksponatów nowej, stałej ekspozycji przygotowywanej w ramach modernizacji Muzeum Miasta Kołobrzeg. Celem tej wystawy będzie przedstawienie najstarszych dziejów ziemi kołobrzeskiej, począwszy od epoki kamienia aż po czasy historyczne.
W nowej aranżacji ekspozycyjnej zwiedzający będą mieli okazję:
- poznać życie społeczności neolitycznych,
- zrozumieć znaczenie kultów płodności i roli kobiet w dawnych wierzeniach,
- zobaczyć oryginał figurki w starannie zaprojektowanej przestrzeni ekspozycyjnej,
- oraz skorzystać z multimediów i materiałów edukacyjnych, które pogłębią ich wiedzę o pradziejach Pomorza.
Wenus z Kołobrzegu ma więc szansę stać się nie tylko ikoną archeologii polskiej, ale także nowym symbolem tożsamości kulturowej miasta. Jest przykładem tego, jak pozornie niewielkie odkrycie może ożywić pamięć o tysiącach lat historii i uczynić lokalne dziedzictwo inspiracją dla całych pokoleń.
Tekst opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez zespół badawczy: dr Grzegorza Szczurka, dr hab. prof. UAM Iwonę Sobkowiak-Tabakę oraz mgr. Marcina Krzepkowskiego.
