Wielokulturowe pogranicze. Skandynawowie i ich kontakty ze Słowianami i Prusami – na przykładzie ośrodka handlowego Truso

Czy w Truso z pewnością żyli Skandynawowie?

Przeglądając bogaty zbiór znalezisk kultury materialnej z Janowa, większość argumentów przemawia za istnieniem tu typowo skandynawskiego – jak twierdzi W. Duczko[32] – emporium handlowego – jedynego znanego na obszarze dzisiejszej Polski. Osobiście twierdzę, że charakter tej osady mógł być bardziej wieloetniczny: skandynawsko-prusko-słowiański, a nie jedynie skandynawski, choć oczywiście ten ostatni dominuje w większości znalezisk. Opiszę te będące moim zdaniem niezbitym dowodem na obecność i egzystencję Skandynawów, którzy jednak w moim przekonaniu nie byli jedynymi mieszkańcami Truso. Jako przykłady ozdób-amuletów związanych ze sferą wierzeń pogańskich Skandynawów posłużyć mogą: zawieszki z żelaza w kształcie młotków Thora, a zwłaszcza przedmiot określony jako amulet (ryc. 12) (składający się z 2 ażurowych rozdzielaczy pasa, zamykających w środku srebrny pierścień) zdeponowany w połowie X[33].

Również pionki do skandynawskiej gry planszowej hnefatafl[34], czy raki – wiązane są z miejscami dłuższego pobytu ludności pochodzenia skandynawskiego. Z obecnością Skandynawów (głównie Duńczyków i Szwedów) wiąże się podobieństwo planu osady w Truso do innych tego typu ośrodków np.: Birka w Szwecji. Ale na Wolinie (powstałym później niż Truso – w IX wieku) Skandynawowie byli obecni lecz nie dominowali[35]. Możliwe, że spowodowane było to odmienną sytuacją społeczno-kulturową i polityczną panującą na tym terenie: wśród plemion Pomorza Zachodniego i Środkowego wykształciła się władza książęca – ograniczona przez kapłanów oraz bogatą, wpływową grupę kupców[37]. Kwestią przemawiającą za wieloetnicznym charakterem osady Truso są nieuwzględnione badania nad wstępnie rozpoznanym zasięgiem pruskiego zaplecza osadniczego[38]. Miejscowa ludność pruska prawdopodobnie produkowała dla potrzeb Truso naczynia na wzór zachodniosłowiańskich, a także formy rodzime, które wykonywano w miejscowych warsztatach.

Jak miejscowa ludność traktowała obcych przybyszów?

Przyjmując, że większość mieszkańców wczesnośredniowiecznego Truso była obcego pochodzenia: Skandynawowie – głównie Duńczycy oraz zapewne Słowianie, spróbuję na podstawie kilku sugestii nakreślić obraz pokojowej współpracy i egzystencji obcych i miejscowych. Ludność miejscowa głównie pruska, ale i słowiańska korzystała z istotnych szlaków handlowych przebiegających w pobliżu Truso. Ważnym czynnikiem decydującym o wyborze tego właśnie miejsca była zapewne też zastana tu przez Skandynawów sprzyjająca plemienna organizacja bez silnej, wyodrębnionej władzy książęcej[39]. Z pewnością zasady wspólnej egzystencji były uzgodnione z władcami lokalnych społeczności, zawierano też zapewne mieszane związki, by zapewnić sobie bezpieczeństwo i bezkonfliktowe dzielenie się zyskami. Uważam, że podobnie jak w wielokulturowym Wolinie, ludność skandynawska (dominująca) i miejscowa głównie pruska i słowiańska żyły obok siebie. Zastanawiając się nad procesami akulturacji obcych – przede wszystkim Skandynawów czy Słowian żyjących w Truso obok ludności miejscowej – głównie pruskiej, warto zadać pytanie: ile czasu mogła trwać akulturacja? Czy już po upływie jednego pokolenia widać było wyraźne zmiany w sposobie ubierania się, używania innych ozdób? Zmiany te najbardziej widoczne byłyby w obrządku pogrzebowym. Niestety w przypadku Truso na dzień dzisiejszy nie prowadzono takich badań, nic nie wiemy też o cmentarzysku, formach grobów i ich wyposażeniu, a mogłyby one z pewnością rozwiać wiele wątpliwości. Trudności związane z badaniami wielokulturowych stanowisk, takich jak Truso czy Wolin, gdzie następowało przenoszenie na grunt miejscowy obcego wzorca kulturowego, zarówno materialnego jak i symbolicznego na dzień dzisiejszy, nadal będą przedmiotem różnorodnych dyskusji i interpretacji. Sytuację tą dobrze odzwierciedlają przemieszane warstwy kulturowe, które na osadzie Truso przenikają się ze sobą w sposób płynny i naturalny. Jednak brak do tej pory śladów stworzenia przez tą wielokulturową mieszaninę prusko-słowiańsko-skandynawską swojego własnego stylu będącego wyrazem ich wspólnych kontaktów, poza wykorzystaniem określonych wzorów ozdób, broni i innych przedmiotów codziennego użytku.

Agnieszka Łukaszyk

Archeolog

Bibliografia:

Chudziak W.,

2003 Wczesnośredniowieczne importy skandynawskie z Kałdusa pod Chełmnem na Pomorzu Wschodnim, [w:] Duklinicz M. (red.), Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, Warszawa-Lublin, s. 117-126.

2004 Niektóre okoliczności przepływu rzeczy i idei we wczesnym średniowieczu-instruktywne przykłady chełmińskie, [w:] Moździoch S. (red.), Wędrówki rzeczy i idei w średniowieczu, Spotkania Bytomskie V, s. 183-197.

2010 Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), Mons Sancti Laurentii, t. 5, Toruń.

Duczko W.,

2000

Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu, [w:] Leciejewicz L., Rębkowski M. ( red.), Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, Kołobrzeg, s. 23-44.

2010 Posłowie [w:] Jagodziński M. Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, Elbląg.

Filipowiak W.,

2006 Wczesnośredniowieczna linia żeglugowa Hedeby (Haithabu)- Starigard (Oldenburg)-Wolin, [w:] Dworaczyk M., Kowalska A., Moździoch S., RębkowskiM. (red.), Świat Słowianwczesnego średniowiecza, Szczecin-Wrocław, s. 331-340.

Foote P.G., Wilson D.M.,

1975 Wikingowie, Warszawa.

Jagodziński M.,

2010 Truso. Między Weonodlandem a Witlandem, Elbląg.

Kara M.,

1998 Wczesnośredniowieczny grób uzbrojonego kupca z miejscowości Ciepłe na Pomorzu Gdańskim w świetle ponownej analizy chronologicznej, [w:] Kóćka-Krenz H., Łosiński W. (red.), Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, Poznań s. 505-524.

Labuda G.,

2003 Słowiańszczyzna starożytna i wczesnośredniowieczna. Antologia tekstów źródłowych, t. 5, Poznań.

Słupecki L. P.,

2006 Mitologia skandynawska w epoce wikingów, Kraków.

Tymowski M.,

2008 Organizacje plemienne na obszarze Polski w IX-X w. w świetle antropologicznych teorii systemu segmentalnego i wodzostwa (chiefdom) [w:] Michałowski R. (red.), Europa barbaria, Europa Chrystiana. Studia medievalia Carolo Modzelewski dedicata, Warszawa, s. 263-283.

Wróblewski W.,

2006 Ziemie pruskie i jaćwieskie w okresie plemiennym (VII/VIII-XII/XIII wieku), [w:] Chudziak W., Moździoch S. (red.), Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, Toruń-Wrocław-Warszawa, s. 285-309.

Żak J.,

1967 Importy skandynawskie na ziemiach zachodniosłowiańskich od IX do XI wieku. (Część analityczna), t. VII, z. 1, Poznań.