Badacz ujął również bogatą liturgię jaką praktykowano w kościele oświęcimskim, której opis sporządzony został w 1470 roku, jak i w aktach powizytacjyjnych biskupa krakowskiego z końca XVI wieku. Z obu dokumentów dowiadujemy się, że mansjonarze wraz z wikarym, którego miał utrzymywać ze swych dochodów prepozyt, mieli odmawiać godzinki do Najświętszej Marii Panny, głównej patronki fary. Codziennie odprawiano śpiewaną msze ku czci o wspomnieniu Wniebowzięcia NMP. Z kolei każdorazowo w poniedziałki oraz oktawę świąt: Bożego Ciała i Nawiedzenia NMP, duchowni zobligowani zostali do celebrowania śpiewanych mszy wraz z 9 lekcjami. Obowiązkiem mansjonarzy, wikariusza, kleryków i nauczyciela szkoły parafialnej, była posługa dla ludu nie tylko w postaci niedzielnych i świątecznych mszy świętych, ale także mszy za zmarłych, dobroczyńców i kolatorów kościoła.
Ciekawą adnotacją odnotowaną w protokole powizytacyjnym jest nałożony na prepozyta obowiązek odprawiania mszy czytanych oraz śpiewanych w kościele we Włosienicy. Ten obiekt sakralny wiąże się, jak podał Rajman, z tradycją najstarszych świątyń. Włosienica leżała około 7 km od Oświęcimia, a jej kościół miał pierwotnie stanowić „matrix ecclesiae” dla późniejszej fary oświęcimskiej, jak odnotował Jan Długosz z części jego dochodów ufundowano kościół w Oświęcimiu.
Niewątpliwie interesujące źródło stanowią w badaniach mediewistów, a zwłaszcza historyków Kościoła, akta oficjalatu biskupiego, gdzie odszukać możemy informacje o sporach między duchownymi w sprawach sądowych, które zostały odnotowane. Jerzy Rajman wykorzystał rękopiśmienny materiał stanowiący zbiory Kurii Metropolitarnej w Krakowie. Dzięki temu podjął próbę identyfikacji grupy oświęcimskich duchownych w okresie funkcjonowania prepozytury do schyłku XVI wieku. Przez pierwsze stulecie istnienia urząd prepozyta sprawowali: Jan Gołąb, Stanisław ze Szczeglina, Krzysztof z Zatoru, Jan Rajski i Piotr Porębski.
Do grupy mansjonarzy i wikariuszy przynależeli: mansjonarz Paweł, mansjonarz Łukasz z Oświęcimia, mansjonarz Wawrzyniec Lausz. Kolejnymi mansjonarzami byli: Stanisław, Maciej, Jerzy, Paweł, Marcin, Jan. Rajman zastrzegł, że próba identyfikacji duchowieństwa chrzanowskiego może być obarczona ryzykiem błędu, chociażby dlatego, iż ciężko w niektórych przypadkach jednoznacznie określić, czy mamy do czynienia z jedną i tą samą osobą, czy może z dwiema różnymi. Mansjonarze bowiem nierzadko byli także altarystami. Autor skupił się na zróżnicowaniu społecznym i dostrzegł, że w prepozyturze oświęcimskiej dominowała szlachta, z kolei w środowisku mansjonarzy, wikariuszy oraz altarystów przedstawiciele mieszczaństwa.
Podsumowanie
Niniejszy artykuł to zaledwie fragment układanki z niewyczerpanej tematyki. Dlatego też autorka chciałaby w kolejnych częściach przedstawić kolejne przypadki wieloosobowych obsad plebańskich zarówno na terenie dawnej Małopolski, jak i innych obszarów. Celem jest również głębsza próba uzasadnienia zjawiska, które zanikło na przełomie XV i XVI wieku.
Ewelina Kazienko
Bibliografia:
Źródła drukowane:
Długosz J., Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, T. II (Opera Omnia, T. VIII), przekł. A. Przeździecki,
Kraków 1864.
Opracowania:
Lisowicz-Żurek D., Trzech proboszczów w jednej parafii: studium o duchowieństwie w średniowiecznym Chrzanowie, „Średniowiecze Polski i Powszechne” 6(10), 2014.
Rajman J., Kościoły średniowiecznego Oświęcimia (do końca XVI wieku) [w:] Oświęcim, miasto pogranicza, T. II, red. B. Czwojdrak, K. Miroszewski, P. Węcowski, Warszawa 2018.
Rajman J., Początki kasztelani w Chrzanowie. Próba wykorzystania możnych do obrony granicy śląsko-małopolskiej w pierwszej połowie XIII w., „Teki Krakowskie” 5, 1997.
Stanko P., Materiały do dziejów Chrzanowa i regionu chrzanowskiego w Tajnym Archiwum Watykańskim [w:] Dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze ziemi chrzanowskiej. Materiały z sesji popularnonaukowej zorganizowanej z okazji pięćdziesięciolecia Muzeum w Chrzanowie, Chrzanów 2011.
Szymanski J., Wokół genezy organizacji parafialnej w Polsce, „Przegląd Historyczny”, 1964, 55/3.
Szymański J., Kanonikat świecki w Małopolsce od końca XI do połowy XIII wieku, Lublin 1995.
Wyrozumski J., Wielka Historia Polski, T. 2: Dzieje Polski Piastowskiej (VIII w.-1370), Kraków 1999.
Przypisy:
1 J. Wyrozumski, Wielka Historia Polski, T. 2: Dzieje Polski Piastowskiej (VIII w.-1370), Kraków 1999, s. 76-79, 88-92.
2 Szerzej zob. J. Szymański, Kanonikat świecki w Małopolsce od końca XI do połowy XIII wieku, Lublin 1995.
3 Tenże, Wokół genezy organizacji parafialnej w Polsce, „Przegląd Historyczny”, 1964, 55/3, s. 501-508.
4 D. Lisowicz-Żurek, Trzech proboszczów w jednej parafii: studium o duchowieństwie w średniowiecznym Chrzanowie, „Średniowiecze Polski i Powszechne” 6(10), 2014, s. 19.
5 J. Rajman, Początki kasztelani w Chrzanowie. Próba wykorzystania możnych do obrony granicy śląsko-małopolskiej w pierwszej połowie XIII w., „Teki Krakowskie” 5, 1997, s. 137.
6 D. Lisowicz-Żurek, dz.cyt…, s. 23.
7 P. Stanko, Materiały do dziejów Chrzanowa i regionu chrzanowskiego w Tajnym Archiwum Watykańskim [w:] Dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze ziemi chrzanowskiej. Materiały z sesji popularnonaukowej zorganizowanej z okazji pięćdziesięciolecia Muzeum w Chrzanowie, Chrzanów 2011, s. 35.
8 J. Rajman, Kościoły średniowiecznego Oświęcimia (do końca XVI wieku) [w:] Oświęcim, miasto pogranicza, T. II, red. B. Czwojdrak, K. Miroszewski, P. Węcowski, Warszawa 2018, s. 343-390.
9 J. Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, T. II (Opera Omnia, T. VIII), przekł. A. Przeździecki, Kraków 1864, s. 223.
10 J. Rajman, Kościoły średniowiecznego Oświęcimia…, s. 375.
