Tego dnia 1600 roku miała miejsce detronizacja Zygmunta III Wazy, a jego potomkowie zostali pozbawieni praw do tronu
W 1600 roku Rzeczpospolita przeżywała jeden z najdramatyczniejszych momentów swojej historii – moment, który zapisał się na kartach dziejów jako detronizacja Zygmunta III Wazy. Król, który zasiadał na dwóch tronach, w Polsce i Szwecji, stawiał na szali przyszłość obu państw. Jednak po latach napięć politycznych, religijnych i militarnych, jego panowanie dobiegło końca, a jego ambicje stanęły w sprzeczności z rosnącą siłą szlachty, która ostatecznie odmówiła mu posłuszeństwa.
Po śmierci króla Szwecji Jana III Wazy 27 listopada 1592 roku, naturalnym następcą tronu szwedzkiego stał się jego najstarszy syn, Zygmunt III Waza, który w tamtym czasie był królem Polski. Zygmunt III postrzegał dziedziczenie tronu szwedzkiego jako bardziej wartościowe niż niepewną, elekcyjną koronę polską.
Król nie ukrywał swoich ambicji związanych z tronem Szwecji i snuł plany oddania korony polskiej arcyksięciu Ernestowi Habsburgowi, co podkreślało jego chęć silnego związku z monarchią szwedzką. Jednak nie tylko ambicje polityczne Zygmunta III były zagrożone – również korona szwedzka stała się przedmiotem rywalizacji. Próbę przejęcia władzy podejmował jego stryj, książę Karol Sudermański, co dodatkowo skomplikowało sytuację.
Początek konfliktu z Szwecją
3 sierpnia 1593 roku, po uzyskaniu zgody polskiego sejmu na wyjazd z Rzeczypospolitej, Zygmunt III Waza udał się do Szwecji. Tam stanął w obliczu poważnych wyzwań, szczególnie w kontekście konfliktu religijnego. 9 stycznia 1594 roku, na zjeździe w Uppsali, zbuntowane stany niższe pod przewodnictwem kleru luterańskiego przyjęły uchwałę, która stanowczo sprzeciwiała się szerzeniu katolickich wpływów w Szwecji.
Zygmunt III, będąc pod presją wewnętrznych rozłamów, zmuszony był podpisać 19 lutego 1594 roku królewskie zaręczenie, w którym zobowiązał się do przestrzegania wolności religijnej dla wyznawców luteranizmu. Z kolei katolikom zakazano publicznego praktykowania swojej religii. W tym czasie dochodziło do licznych napięć i incydentów, a królowa polska, Anna Habsburżanka, była świadkiem narastających sporów między zwolennikami katolickimi a luteranami.
Koronacja i dalsze problemy
Po podpisaniu umowy Zygmunt III Waza został uroczyście koronowany na króla Szwecji w katedrze w Uppsali, a w lipcu 1594 roku opuścił Szwecję i udał się do Gdańska. Na czas jego nieobecności regencję w Szwecji powierzono Karolowi Sudermańskiemu oraz senatorom, którzy szybko rozpoczęli działania wbrew woli monarchy.
Regent, podejmując decyzje bez konsultacji z Zygmuntem, 18 maja 1595 roku zawarł z Rosją traktat w Tiawzinie, w którym odstąpił części Finlandii (w tym Keksholm). Dodatkowo, wbrew życzeniom króla, odwołał z frontu wojennego admirała Fleminga, lojalnego wobec Zygmunta III.
W wyniku kolejnych działań Karola Sudermańskiego, w 1595 roku, w Söderköping zwołano sejm, który przerodził się w antykatolicką konfederację stanów niższych. Uchwalono wtedy, że „wszystkich sekciarzy, którzy przeciwstawiają się ewangelickiej religii, należy usunąć z całego państwa w ciągu sześciu tygodni”. Przedstawiciele Polski, w tym Finlandia, szlachta szwedzka oraz Sztokholm, stanęli po stronie Zygmunta III, co wywołało poważne napięcia wewnętrzne i sprawiło, że kraj stał na krawędzi wojny domowej.
Interwencja i klęska Zygmunta III
Zygmunt III, próbując opanować sytuację, wysłał poselstwo z Polski, aby przywrócić porządek w Szwecji. Regent Karol Sudermański obiecał, że złoży urząd regenta na Riksdagu w Arboga, jednak była to tylko gra polityczna. Regent uzyskał zatwierdzenie swojej władzy, a tymczasem zaczął podburzać chłopów przeciwko zwolennikom Zygmunta. Zwolennicy króla polskiego zostali poddani prześladowaniom.
W 1598 roku sejm w Polsce zezwolił Zygmuntowi III na interwencję wojskową w celu przywrócenia porządku w Szwecji. Przy pomocy statków holenderskich i angielskich Zygmunt zebrał korpus wojskowy, który składał się głównie z najemników niemieckich i węgierskich, a także polskich armat. Kampania, która miała na celu spacyfikowanie jego stryja, zakończyła się jednak katastrofą.
Brak kontaktu z korpusem Flemminga, który miał zaatakować Szwecję z Finlandii, doprowadził do klęski wojsk Zygmunta III w bitwie pod Linköping 25 września 1598 roku. Zygmunt III został wzięty do niewoli, a jego stronników, w tym kanclerza Szwecji Eryka Sparre, stracono 20 marca 1600 roku.
Detronizacja Zygmunta III Wazy
W wyniku przegranej Zygmunt III stracił panowanie nad Szwecją, a 24 lipca 1599 roku Riksdag w Sztokholmie zdetronizował go. Unia polsko-szwedzka przestała istnieć, a 12 marca 1600 roku Zygmunt III Waza został oficjalnie zdetronizowany przez polski sejm, który uznał jego rządy za nielegalne. Sejm podjął decyzję o detronizacji króla z powodu jego kontrowersyjnych decyzji politycznych i działań, które osłabiły jedność Rzeczypospolitej.
Zdetronizowanie Zygmunta III miało daleko idące konsekwencje zarówno dla Polski, jak i Szwecji. Choć Zygmunt III nie przestał od razu rządzić Polską, jego pozycja została poważnie osłabiona. W 1601 roku odbyły się wybory na tron, które zakończyły pewną erę w polskim monarchizmie. Jego panowanie było jednym z najtrudniejszych w historii Rzeczypospolitej, pełnym wewnętrznych napięć, które doprowadziły do końca unii z Szwedami.
Zakończenie rządów Zygmunta III Wazy miało również wpływ na dalszy rozwój Rzeczypospolitej. Detronizacja była wyrazem rosnącej siły szlachty, która zaczynała odgrywać coraz ważniejszą rolę w kształtowaniu polityki kraju. Z kolei sejm, który podjął decyzję o usunięciu króla, udowodnił, że jest w stanie skutecznie wpłynąć na losy monarchii, co miało swoje konsekwencje w kolejnych latach.
