13 lub 14 marca 1202 roku zmarł książę wielkopolski i krakowski Mieszko III Stary
Chaos rozbicia dzielnicowego, krwawe bitwy, polityczne intrygi i nieustępliwa walka o władzę – w takim świecie rządził Mieszko III Stary. Ambitny, bezkompromisowy i przekonany o swojej zwierzchności, przez całe życie toczył bój o tron krakowski, tracąc go i odzyskując na przemian. Wspierał Kościół, fundował klasztory, a jednocześnie budził opór możnych, którzy nie godzili się na jego rządy. Ostatni książę, którego zwierzchnictwo nad Polską nie budziło sprzeciwu, do końca pozostał wierny swojej wizji władzy.
Mieszko III Stary (wielkopolski) urodził się między 1122 a 1125 rokiem, a zmarł 13 lub 14 marca 1202 roku w Kaliszu. Był synem Bolesława III Krzywoustego i jego drugiej żony, hrabianki Bergu Salomei. Jego młodość przypadła na okres formowania się podziału dzielnicowego Polski. Już w 1138 roku, po śmierci ojca, objął władzę nad zachodnią częścią Wielkopolski z Poznaniem jako głównym ośrodkiem.
Jeszcze za życia ojca Mieszko ożenił się z Elżbietą Węgierską, prawdopodobnie córką króla Węgier Béli II, choć niektóre źródła sugerują, że mogła być córką Almosa lub Stefana II. Ślub odbył się najpewniej w 1136 roku i był wynikiem zawartego rok wcześniej porozumienia w Merseburgu. Małżeństwo to miało na celu umocnienie sojuszu między Polską a Węgrami.
Mieszko III Stary i konflikt z Władysławem II Wygnańcem
Zgodnie z testamentem Bolesława III Krzywoustego, Polska została podzielona na dzielnice. Najstarszy z braci, Władysław II Wygnaniec, objął tron senioralny i miał sprawować zwierzchnią władzę nad całą Polską. Mieszko III otrzymał zachodnią Wielkopolskę, ale musiał uznawać zwierzchność seniora.
Pierwszy poważniejszy konflikt między braćmi wybuchł w 1140–1141 roku, kiedy Mieszko i jego młodszy brat Bolesław IV Kędzierzawy wspólnie z matką, Salomeą, zorganizowali wiec możnych w Łęczycy. Bez wiedzy seniora postanowiono tam wydać ich najmłodszą siostrę Agnieszkę za mąż za syna księcia kijowskiego Wszewołoda Olegowicza. Reakcja Władysława była szybka – skutecznie przekonał księcia kijowskiego, by ten poparł jego politykę zamiast słabych juniorów. Następnie, w 1142–1143 roku, Władysław podjął działania odwetowe z pomocą ruskich wojsk.
Po śmierci Salomei 27 lipca 1144 roku, Władysław siłą przejął należącą do niej ziemię łęczycką, nie licząc się z roszczeniami braci. Konflikt przerodził się w otwartą wojnę w 1145 roku. Władysław, wspierany przez ruskich sojuszników, doznał jednak klęski w bitwie nad bagnami Pilicy. Ostatecznie juniorzy zmuszeni zostali do oddania ziemi seniorowi, a pokój wynegocjował wpływowy palatyn Piotr Włostowic.
Władysław, niezadowolony z ugody, wkrótce skazał Piotra Włostowica na oślepienie i wygnanie, co wywołało powszechne oburzenie i odwrócenie się części możnych od jego rządów.
W 1146 roku wybuchła kolejna wojna domowa. Tym razem Władysław nie otrzymał wsparcia ze wschodu, gdyż książęta ruscy byli zajęci własnymi konfliktami. Bolesław IV i Mieszko III schronili się w umocnionym Poznaniu, który został oblężony przez seniora.
Wydawało się, że Władysław odniesie zwycięstwo, lecz jego sytuację pogorszyła klątwa kościelna, rzucona przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba ze Żnina. Dodatkowo wielu możnych zwróciło się przeciw seniorowi. Jeszcze przed majem 1146 roku Władysław został zmuszony do ucieczki do Niemiec na dwór króla rzymskiego Konrada III.
Po wygnaniu Władysława, nowym seniorem Polski został Bolesław IV Kędzierzawy, który przejął również Śląsk. Mieszko III stał się jednym z najbliższych współpracowników brata, natomiast ich młodszy brat Henryk objął ziemię sandomierską.
Interwencja niemiecka i uznanie władzy
Latem 1146 roku król niemiecki Konrad III podjął wyprawę na Polskę w celu przywrócenia Władysława na tron. Jednak z powodu wylewu Odry oraz braku wsparcia ze strony niemieckich feudałów, interwencja zakończyła się fiaskiem. Ostatecznie doszło do porozumienia – Konrad III uznał władzę Bolesława IV, w zamian za co ten złożył mu hołd lenny i zobowiązał się do płacenia trybutu.
Aby wzmocnić swoją pozycję, w maju 1147 roku, Mieszko III i Bolesław IV uzyskali od papieża Eugeniusza III potwierdzenie nadania na rzecz klasztoru w Trzemesznie, co oznaczało faktyczne uznanie ich władzy przez Stolicę Apostolską.
Mieszko III Stary i krucjata połabska
W 1147 roku, korzystając z zaangażowania Konrada III w krucjatę do Ziemi Świętej, Mieszko III wziął udział w krucjacie przeciwko Słowianom połabskim, organizowanej przez Albrechta Niedźwiedzia, margrabiego Marchii Północnej, i Konrada, margrabiego Miśni. Podczas tej wyprawy Mieszko starał się realizować polskie interesy nad Sprewą, wspierając politycznie i militarnie niektórych słowiańskich dynastów.
Jego działania zaniepokoiły Albrechta Niedźwiedzia, który na początku 1148 roku przybył do Kruszwicy, aby wypracować porozumienie z Mieszkiem III. Szczegóły tego układu nie są znane, ale więzi między Polską a Niemcami umocniło małżeństwo siostry Mieszka, Judyty, z Ottonem I, synem Albrechta Niedźwiedzia.
Drugie małżeństwo Mieszka III
Po śmierci pierwszej żony Elżbiety Węgierskiej, która nastąpiła między 1150 a 1154 rokiem, Mieszko III pojął za żonę Eudoksję Kijowską, córkę wielkiego księcia kijowskiego Izjasława II. Było to małżeństwo o znaczeniu politycznym, mające zabezpieczyć Wielkopolskę przed atakiem z Rusi i osłabić wpływy niemieckie na wschodzie.
Mieszko III Stary i jego stosunki z Fryderykiem Barbarossą
W 1157 roku cesarz rzymski Fryderyk Barbarossa wyruszył na wyprawę przeciwko Polsce. Decyzja ta była wynikiem napiętych relacji pomiędzy władcą Cesarstwa a polskimi książętami. Z nie do końca jasnych powodów Bolesław IV Kędzierzawy i Mieszko III Stary nie zdecydowali się na obronę linii Odry, co dotychczas było standardową strategią w tego typu konfliktach. Zamiast tego spalili grody w Głogowie i Bytomiu, a następnie wycofali się w głąb Wielkopolski, unikając bezpośredniego starcia z wojskami cesarskimi.
Ostatecznie wojska Fryderyka Barbarossy dotarły pod Krzyszkowo, gdzie doszło do dramatycznego aktu hołdu lennego. Bolesław IV, w geście poddańczym, musiał pojawić się przed cesarzem z mieczem zawieszonym u szyi i prosić o przebaczenie. Polska zobowiązała się do:
- płacenia trybutu,
- wysłania wojsk pomocniczych na wyprawę cesarską do Włoch,
- stawienia się na Boże Narodzenie w Magdeburgu, gdzie planowano rozstrzygnąć sprawę powrotu wygnanego seniora rodu – Władysława II Wygnańca.
Aby zagwarantować dotrzymanie warunków ugody, do Niemiec wysłano zakładników, wśród których znalazł się młody Kazimierz Sprawiedliwy.
Na szczęście dla polskich książąt cesarz szybko skupił swoją uwagę na kampanii włoskiej, co odsunęło groźbę dalszej interwencji w Polsce. Śmierć Władysława II Wygnańca w maju 1159 roku zwolniła Bolesława IV i jego brata Mieszka III z obowiązku przywrócenia Władysławowych synów do władzy. W konsekwencji Bolesław Wysoki i Mieszko Plątonogi powrócili na Śląsk w 1163 roku, odzyskując ojcowskie dziedzictwo.
Spór o ziemię sandomierską
W październiku 1166 roku, podczas wyprawy przeciwko Prusom, zginął książę Henryk Sandomierski. W swoim testamencie zapisał on swoje księstwo najmłodszemu bratu, Kazimierzowi Sprawiedliwemu, który dotąd nie posiadał własnej dzielnicy. Jednak Bolesław IV Kędzierzawy, ignorując ostatnią wolę brata, zatrzymał ziemię sandomierską dla siebie, argumentując, że jako część dzielnicy senioralnej powinna pozostać pod jego kontrolą.
Ta decyzja wywołała niezadowolenie wśród możnowładztwa i doprowadziła do buntu. Stronę Kazimierza Sprawiedliwego poparli:
- Mieszko III Stary,
- możnowładcy małopolscy,
- Jaksa z Miechowa,
- Świętosław, syn Piotra Włostowica,
- arcybiskup gnieźnieński Jan,
- biskup krakowski Gedko.
W lutym 1168 roku zwołano zjazd w Jędrzejowie, na którym buntownicy ogłosili Mieszka III nowym seniorem, a księstwo sandomierskie przyznali Kazimierzowi Sprawiedliwemu. Ostatecznie do wojny domowej nie doszło, ponieważ Bolesław IV Kędzierzawy zgodził się na kompromisowe rozwiązanie. Podzielił ziemię Henryka Sandomierskiego na trzy części:
- Wiślica przypadła Kazimierzowi Sprawiedliwemu,
- Sandomierz pozostał pod kontrolą Bolesława IV,
- trzecia, nieokreślona część, trafiła do Mieszka III Starego.
Bunt na Śląsku i interwencja cesarska
W 1172 roku na Śląsku wybuchł poważny kryzys polityczny. Książę Bolesław Wysoki został obalony przez swojego młodszego brata Mieszka Plątonogiego oraz własnego syna Jarosława, którzy podnieśli przeciwko niemu bunt. W wyniku zamieszek Bolesław Wysoki został zmuszony do ucieczki i udał się na wygnanie do Niemiec, gdzie szukał wsparcia u Fryderyka Barbarossy.
Obawiając się cesarskiej interwencji, do Magdeburga wyruszył Mieszko III Stary, aby negocjować warunki porozumienia. W ramach ugody zaoferował cesarzowi hojną daninę w wysokości 8000 grzywien oraz zobowiązał się do przywrócenia Bolesława Wysokiego do władzy.
Tym razem warunki układu zostały dotrzymane – Bolesław odzyskał Wrocław, ale w zamian musiał zgodzić się na podział Śląska pomiędzy swoich krewnych. Mieszko Plątonogi i Jarosław otrzymali własne dzielnice, co znacząco osłabiło pozycję Bolesława Wysokiego jako jedynego władcy Śląska.
Takie rozstrzygnięcie sprawy pokazało, jak duży wpływ miał cesarz rzymski na wewnętrzne sprawy Polski w XII wieku. Było to również potwierdzenie, że władza senioralna w Polsce ulegała stopniowej erozji, a książęta dzielnicowi coraz bardziej umacniali swoją niezależność.
Książę senior Mieszko III Stary
Po śmierci Bolesława Kędzierzawgo dnia 5 stycznia 1173 roku rządy w Polsce objął Mieszko III Stary. Jako nowy princeps (czyli władca zwierzchni) przyjął tytuł księcia całej Polski (dux totius Poloniae). Chociaż jego zwierzchnictwo zostało formalnie zaakceptowane przez wszystkich dzielnicowych władców kraju, to w rzeczywistości jego panowanie nie miało charakteru jednolitego na całym terytorium.
W polityce wewnętrznej dążył do centralizacji władzy i umocnienia pozycji księcia seniora. Rządził w sposób zdecydowany, konsekwentnie egzekwując monarsze przywileje, co wywoływało sprzeciw wśród możnowładców. Choć formalnie objął tron krakowski, to jego prawdziwym zapleczem politycznym i militarnym pozostała Wielkopolska. W Małopolsce sprawował władzę poprzez swojego namiestnika, Henryka Kietlicza.
Polityka dynastyczna i bunt możnych
Jednym z filarów jego polityki zagranicznej były strategiczne małżeństwa jego córek, które pozwoliły na zacieśnienie stosunków z sąsiednimi dworami i ponowne podporządkowanie Pomorza Zachodniego Polsce. Jednak autorytarny sposób sprawowania władzy oraz rygorystyczne egzekwowanie regale książęcego (praw monarchy do ceł, mennic, kopalń i myt) wzbudzały niezadowolenie możnych.
W 1177 roku w Małopolsce wybuchł bunt przeciwko Mieszkowi III, do którego dołączyli:
- biskup krakowski Gedko,
- Bolesław I Wysoki, władca Śląska,
- Kazimierz II Sprawiedliwy, brat Bolesława Kędzierzawgo,
- Odon, syn Mieszka III z pierwszego małżeństwa.
Szczególnie istotna była rola Odona, który sprzeciwił się ojcu, gdyż Mieszko III faworyzował potomstwo z drugiego związku i przeznaczył go do stanu duchownego. Choć Mieszko III zebrał liczny wiec w Gnieźnie na Wielkanoc 1177 roku, nie zdołał powstrzymać rosnącego oporu. Kluczowy dla losów rebelii okazał się Henryk Kietlicz, który przeszedł na stronę buntowników, powodując upadek kontroli nad Małopolską.
Jednocześnie:
- Bolesław Wysoki umocnił swoją pozycję na Śląsku,
- Odon przejął kontrolę nad częścią Wielkopolski.
Sytuacja skomplikowała się, gdy przeciwko Bolesławowi Wysokiemu wystąpili jego bracia Mieszko Plątonogi oraz Jarosław Opolski, doprowadzając do jego wygnania. W 1179 roku Mieszko III, nie widząc szans na odzyskanie władzy, udał się na emigrację do Raciborza, gdzie schronił się u swojego sojusznika Mieszka Plątonogiego.
Emigracja i powrót do Polski
Na wygnaniu Mieszko III bezskutecznie szukał wsparcia:
- w Czechach, gdzie jego zięć Sobiesław II odmówił pomocy,
- w Niemczech, gdzie cesarz Fryderyk Barbarossa nie przyjął oferty 10 tysięcy grzywien,
- na Pomorzu Zachodnim, gdzie ostatecznie znalazł sprzymierzeńca w osobie Bogusława I.
Dzięki wsparciu Pomorzan w 1181 roku udało mu się odzyskać wschodnią Wielkopolskę, w tym Gniezno i Kalisz. Rok później przejął zachodnią część dzielnicy, a w 1182 roku pogodził się z Odonem, oddając mu południową Wielkopolskę nad rzeką Obrą.
Mieszko III podejmował kolejne próby odzyskania władzy w Krakowie. W 1184 roku zwrócił się do króla niemieckiego Henryka VI, oferując znaczne sumy pieniędzy w zamian za wsparcie militarne. Jednak Kazimierz II Sprawiedliwy okazał się szybszy i przekupił Henryka wyższą kwotą.
Mieszko III zainteresował się następnie Mazowszem i Kujawami, gdzie rządził chorowity Leszek, syn Bolesława Kędzierzawgo. Przekonał go, aby w testamencie zapisał Kujawy jego synowi Mieszkowi Młodszemu. Jednak w 1185 roku Leszek zmienił decyzję i wyznaczył na następcę Kazimierza II. Po jego śmierci w 1186 roku Mieszko III zbrojnie przejął Kujawy i przekazał je swojemu synowi Bolesławowi.
W 1191 roku udało mu się czasowo odzyskać Kraków, lecz Kazimierz II szybko odbił miasto. W 1194 roku Mieszko III podzielił Wielkopolskę między synów: Władysława Laskonogiego oraz małoletniego Władysława Odonicza, syna zmarłego Odona.
Pretensje do Krakowa
Po śmierci 5 maja 1194 roku księcia Kazimierza Sprawiedliwego sytuacja polityczna w Polsce uległa znacznemu zaostrzeniu. Władzę nad Małopolską próbował przejąć jego rywal, Mieszko III Stary, widząc w tym szansę na odzyskanie tronu krakowskiego.
Jednak lokalni możnowładcy, zgromadzeni wokół wdowy po Kazimierzu, Heleny Znojemskiej, wojewody krakowskiego Mikołaja Gryfity oraz biskupa Pełki, postanowili wesprzeć prawowitych następców, czyli synów zmarłego księcia – Leszka Białego i Konrada Mazowieckiego. Nie chcieli dopuścić do objęcia rządów przez Mieszka, który miał opinię władcy o skłonnościach autorytarnych.
Bitwa nad Mozgawą – starcie o władzę
Sytuacja szybko przerodziła się w otwarty konflikt zbrojny. 13 września 1195 roku doszło do bitwy nad Mozgawą, gdzie wojska Mieszka zmierzyły się z siłami małopolskich możnych. Starcie było wyjątkowo krwawe – w jego wyniku zginął syn Mieszka, Bolesław Mieszkowic, a sam książę odniósł rany. Jak opisał to kronikarz:
Woj jakiś prosty rani Mieszka, a gdy chce go dobić, ten zdejmuje szyszak i woła, że jest księciem! Ów rozpoznawszy go, o pobłażanie dla (swojej) nierozwagi prosi i broniąc przeciw natarciu innych, wyprowadza go z pola walki.
Mieszko, poniósłszy dotkliwą klęskę, wycofał się do Kalisza, rezygnując z dalszej walki, mimo że na pomoc nadciągały oddziały śląskie pod wodzą Mieszka Plątonogiego i Jarosława Opolskiego, które mogły jeszcze zmienić losy bitwy. Na pobojowisku walki trwały nadal – siły śląskie starły się z opóźnionym wojskiem wojewody sandomierskiego Goworka.
Negocjacje i krótkotrwałe panowanie
Po przegranej Mieszko zrozumiał, że siłą nie zdoła zdobyć tronu krakowskiego. W 1198 roku rozpoczął negocjacje z Heleną Znojemską, która pod presją możnowładców zgodziła się na jego powrót do Małopolski w zamian za przekazanie Kujaw. Jednak już rok później, w 1199 roku, wojewoda Mikołaj Gryfita i biskup Pełka doprowadzili do usunięcia Mieszka z Krakowa. W tym samym roku osiągnięto kompromis – Mieszko mógł zachować tytuł księcia, lecz musiał ograniczyć swoje uprawnienia.
Mieszko III Stary – fundacje kościelne i relacje z duchowieństwem
Mieszko III Stary był świadomy roli Kościoła w umacnianiu władzy, dlatego hojnie wspierał instytucje religijne. Wśród jego fundacji znalazły się:
- Kolegiata św. Pawła Apostoła w Kaliszu, ufundowana około 1150 roku;
- Szpital w Poznaniu, założony około 1170 roku, najstarsza placówka tego typu w Polsce;
- Opactwo cystersów w Lądzie, wsparte przez Mieszka w 1175 roku – to właśnie z tego klasztoru pochodzi słynna patena kaliska, romańskie dzieło złotnicze;
- Klasztor benedyktynów w Lubiążu, który znajdował się pod jego szczególną opieką.
Niektórzy historycy przypuszczają, że to właśnie Mieszko był fundatorem Drzwi Gnieźnieńskich, wyjątkowego zabytku sztuki romańskiej, przedstawiającego sceny z życia św. Wojciecha.
Mieszko III Stary – ostatnie lata i śmierć
Mieszko III Stary pozostawał aktywny politycznie do końca życia. Zmarł 13 lub 14 marca 1202 roku w Kaliszu. Jego ciało zostało pochowane w kolegiacie św. Pawła Apostoła, obok jego syna, Mieszka Młodszego. W 1959 roku odkryto jego płytę nagrobną, która obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej.
Po jego śmierci władzę w jego dzielnicy objął jego jedyny żyjący syn, Władysław III Laskonogi.
W 2007 roku, podczas uroczystości upamiętniających Mieszka III, pobrano garść ziemi z miejsca jego dawnej krypty grobowej. Umieszczono ją w dwóch urnach – jedna trafiła do kościoła św. Wojciecha w Kaliszu, a druga do opactwa cystersów w Lądzie.
Mieszko III Stary – rodzina i potomkowie
Mieszko III Stary był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Elżbieta Węgierska (zm. między 1150 a 1154 rokiem), z którą miał pięcioro dzieci:
- Odon (1141–1194),
- Stefan (ok. 1150–1177),
- Wierzchosława Ludmiła (przed 1152–1223), żona Fryderyka I, hrabiego Bitsch i księcia Lotaryngii,
- Judyta (przed 1154–1201), żona Bernarda III, hrabiego Anhaltu i księcia Saksonii,
- Elżbieta (przed 1154–1209), żona Sobiesława II, księcia ołomunieckiego i czeskiego, później żona Konrada II, margrabiego Dolnych Łużyc.
Drugą żoną Mieszka była Eudoksja, przedstawicielka dynastii Rurykowiczów. Para miała sześcioro dzieci:
- Bolesław Mieszkowic (1159–1195),
- Mieszko Młodszy (1160–1193),
- Władysław III Laskonogi (1161–1231),
- Salomea (1162–1183), żona Racibora, syna księcia zachodniopomorskiego Bogusława I,
- Anastazja (przed 1170–1240), żona Bogusława I, księcia zachodniopomorskiego,
- Zwinisława (przed 1168–1240), żona Mściwoja I, księcia pomorskiego.
Mieszko III Stary był jednym z najciekawszych władców okresu rozbicia dzielnicowego. Jego polityczne ambicje, dążenie do utrzymania władzy oraz mecenat nad Kościołem sprawiają, że pozostaje postacią kluczową dla historii średniowiecznej Polski.
