Tego dnia 1626 roku podczas wojny polsko-szwedzkiej rozegrała się bitwa pod Walmojzą (dzis. Łotwa). Było to pierwsze w dziejach zwycięstwo Szwedów nad armią Rzeczypospolitej. Polska utraciła Inflanty
Gniewne starcie dwóch armii, rozdarte dowództwo i wódz, który dzięki odwadze oraz innowacyjnej taktyce przeszedł do historii – tak wyglądała bitwa pod Walmojzą. Tutaj ukazała się bezlitosna skuteczność szwedzkiej sztuki wojennej i dramatyczna słabość litewskiego wojska. Dla jednych był to początek militarnej chwały, dla drugich bolesne doświadczenie, które na długo zapisało się w pamięci Rzeczypospolitej.
Bitwa pod Walmojzą miała miejsce 17 stycznia 1626 roku podczas wojny polsko-szwedzkiej toczonej w latach 1621–1626. Starcie rozegrało się w miejscowości Walmojza, leżącej na terenie dzisiejszej Łotwy. Był to konflikt, który ujawnił słabości organizacyjne armii litewskiej, a jednocześnie pokazał nowatorskie podejście do wojny, jakie wprowadzał król Szwecji Gustaw II Adolf.
Aby zrozumieć znaczenie tego starcia, trzeba pamiętać, że wojna polsko-szwedzka miała charakter nie tylko militarny, lecz także polityczny i gospodarczy. Chodziło o kontrolę nad Inflantami i panowanie nad szlakami handlowymi Bałtyku, co było niezwykle istotne dla obu stron.
Rozłam w dowództwie litewskim
Jednym z głównych czynników osłabiających stronę litewską były nieporozumienia wśród jej przywódców. Hetmani litewscy, którzy powinni działać wspólnie, popadli w konflikt. Z tego powodu armia Wielkiego Księstwa Litewskiego była podzielona.
Na czele większego z ugrupowań stał hetman wielki litewski Lew Sapieha, a faktyczne dowodzenie w polu sprawował jego syn – Jan Stanisław Sapieha, piastujący urząd marszałka wielkiego litewskiego. To właśnie te siły rozlokowały się w rejonie Walmojzy, w połowie drogi między Kokenhausen a Bauską.
Gustaw II Adolf, znany ze swojego talentu wojskowego, doskonale dostrzegał słabości przeciwnika. 13 stycznia 1626 roku ruszył z miejscowości Berzona i przez Kokenhausen dotarł w okolice Walmojzy. Jego celem było uderzenie na osamotnione litewskie oddziały, zanim zdążą otrzymać wsparcie.
W nocy z 16 na 17 stycznia awangarda szwedzka zbliżyła się do obozu litewskiego. Widząc chaos i nieporządek w szeregach przeciwnika, natychmiast przeprowadziła atak. Choć Litwini w ostatniej chwili zdołali uporządkować szyki i rozwinąć je na długości około jednego kilometra, sytuacja stawała się coraz bardziej napięta.
Bitwa pod Walmojzą – przebieg starcia
Siły szwedzkie liczyły około 4900 żołnierzy, w tym 2100 jazdy oraz 6 dział. Armia litewska była znacznie słabsza – zaledwie 2000 żołnierzy, głównie kawalerii, oraz 3 działa. Warto podkreślić, że hetman polny, znajdujący się w dużej odległości, nie miał możliwości szybkiego udzielenia wsparcia.
Gustaw II Adolf rozmieścił swoje wojska w dwóch rzutach.
- W pierwszym znalazła się niemal cała piechota i znaczna część jazdy,
- w drugim ustawiono pozostałą kawalerię,
- dodatkowo na skrzydła wysłano po 200 muszkieterów, którzy mieli obejść pozycje litewskie przez las i uderzyć od tyłu.
Jan Stanisław Sapieha spodziewał się ataku frontalnego. Dlatego armia litewska nie dostrzegła ruchów oskrzydlających. Gdy muszkieterzy wyszli na tyły przeciwnika i otworzyli ogień z boków, w szeregach litewskich wybuchła panika.
Sapieha próbował ratować sytuację, nakazując odwrót w stronę Walmojzy. Litewscy żołnierze zatrzymali się kilometr przed miasteczkiem i ponownie uszykowali szyk bojowy. Jednak Szwedzi po raz drugi zastosowali ten sam manewr: frontalny atak wsparli ostrzałem muszkieterów na skrzydłach.
Rezultat był dramatyczny: litewska jazda wpadła w popłoch i uciekła, pozostawiając obóz wraz z działami. Osamotniona piechota nie miała żadnych szans i została rozbita.
Konsekwencje klęski litewskiej
Starcie zakończyło się druzgocącą porażką wojsk litewskich. Straty szacowano na 500–1000 żołnierzy, co w porównaniu z liczebnością całej armii stanowiło ogromny cios. Warto podkreślić, że w XVII wieku armie były stosunkowo niewielkie, a każda utrata kilku setek żołnierzy miała poważne znaczenie strategiczne.
Sytuację dodatkowo pogorszył fakt, że Jan Stanisław Sapieha, przywódca litewskich wojsk, nie tylko poniósł militarną klęskę, lecz także załamał się psychicznie po bitwie. Źródła historyczne podają, że zapadł na chorobę umysłową, co jeszcze bardziej osłabiło stronę litewską w kolejnych miesiącach wojny.
Dla Litwy i całej Rzeczypospolitej porażka ta oznaczała:
- utratę inicjatywy w regionie Inflant,
- zniechęcenie żołnierzy i pogorszenie morale armii,
- stratę cennego sprzętu wojskowego – zwłaszcza dział, które były kosztowne i trudne do odtworzenia.
Znaczenie dla taktyki wojennej
Zwycięstwo Szwedów pod Walmojzą nie było przypadkowe. Było ono wynikiem wieloletnich reform armii przeprowadzonych przez Gustawa II Adolfa, który już wówczas zyskiwał opinię genialnego wodza.
Król Szwecji wprowadził szereg nowatorskich rozwiązań:
- piechotę zorganizował na wzór najlepszych wówczas oddziałów holenderskich, które słynęły z dyscypliny i sprawności,
- zreformował jazdę, odchodząc od przestarzałej taktyki karakolu (ostrzału z pistoletów w szarżującym szyku),
- zamiast tego nakazał stosować klasyczną, zdecydowaną szarżę – podobną do tej, jaką wykorzystywała jazda polska i litewska.
Dzięki temu szwedzka armia stała się bardziej elastyczna, zdolna do szybkiego reagowania i łączenia ataków różnych rodzajów wojsk.
Pod Walmojzą po raz pierwszy tak wyraźnie objawił się talent dowódczy Gustawa II Adolfa. Choć jego największa sława miała nadejść dopiero w trakcie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), już tutaj udowodnił, że potrafił myśleć nowocześnie i stosować taktykę, która wyprzedzała swoją epokę.
Choć dla Rzeczypospolitej bitwa pod Walmojzą była bolesnym doświadczeniem, dla historii wojskowości stanowiła ważny punkt zwrotny. Widzimy w niej:
- początki nowoczesnej armii szwedzkiej, która wkrótce stanie się potęgą europejską,
- słabości wynikające z podziałów i rywalizacji wśród litewskich dowódców,
- znaczenie taktyki i reform organizacyjnych, które często przesądzały o wyniku starcia bardziej niż sama liczebność wojsk.
Dla badaczy dziejów wojskowości bitwa pod Walmojzą pozostaje przykładem starcia, w którym armia liczniejsza i lepiej zorganizowana rozgromiła przeciwnika dzięki nowatorskim metodom walki. Dla pasjonatów historii to natomiast opowieść o tym, jak jeden człowiek – Gustaw II Adolf – dzięki swojemu geniuszowi i odwadze zaczął pisać nowy rozdział w dziejach sztuki wojennej.
