Tego dnia 1495 roku w Wilnie odbył się ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej
Ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej, córki Iwana III Srogiego, był wyjątkową uroczystością, która połączyła nie tylko tradycje, ale i religie dwóch wielkich dworów. Małżeństwo miało wzmocnić sojusz Litwy i Moskwy.
Aleksander Jagiellończyk był czwartym synem króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki oraz wnukiem Władysława Jagiełły i jego czwartej żony Zofii Holszańskiej.
Aleksander często asystował ojcu w podróżach, brał udział w zjazdach szlacheckich i posiedzeniach rady królewskiej, przygotowując się do rządzenia. Według biskupa Marcina Kromera, Aleksander Jagiellończyk nie należał do najwyższych, lecz wyróżniał się siłą. Jego twarz była smukła i wydłużona, a włosy miały ciemny odcień.
W 1492 roku po śmierci ojca – króla Kazimierza IV Jagiellończyka został wielkim księciem litewskim, a kilka lat później w 1501 roku po śmierci swojego brata – króla Jana I Olbrachta został nowym władcą Polski.
Jego rządy nie trwały długo. 5 lat po koronacji zmarł bezpotomnie w Wilnie, tam również został pochowany jako pierwszy król Polski.
Helena Moskiewska urodziła się 19 maja 1476 roku w Moskwie. Była córką wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III i Zofii Paleolog, która była bratanicą cesarza bizantyńskiego – Konstantyna Dragazesa.
Droga do małżeństwa
Pertraktacje dotyczące małżeństwa Heleny z przedstawicielem dynastii Jagiellonów trwały od dawna, jednak początkowo nie znalazły one aprobaty. W 1484 roku bojar Iwan Patrikiejew zasugerował marszałkowi litewskiemu Janowi Zabrzezińskiemu, małżeństwo Heleny z jednym z polskich królewiczów, lecz Kazimierz Jagiellończyk nie przystał na propozycję.
Dopiero zmieniająca się sytuacja polityczna skłoniła Jagiellonów do ponownego rozważenia tego sojuszu. Pod koniec XV wieku Jagiellonowie rywalizowali z Habsburgami o wpływy w Europie Środkowo-Wschodniej, tocząc wojny z Moskwą.
Habsburgowie próbowali wykorzystać księżniczkę Helenę, oferując jej rękę katolickiemu księciu lub samemu cesarzowi Maksymilianowi I, by przeciągnąć Moskwę na swoją stronę. Jednak Iwan III – ojciec Heleny Moskiewskiej – stanowczo odrzucił propozycję Habsburgów, pozostając wiernym własnym planom politycznym, nie ulegając zachodnim wpływom.
Gdy Kazimierz IV Jagiellończyk dostrzegł zamiary Habsburgów, zmienił podejście i rozważył mariaż Heleny z jednym ze swoich synów. Niestety król Polski nie doczekał zaślubin Heleny z członkiem dynastii Jagiellonów, gdyż w 1492 roku, podczas trwających rozmów o małżeństwie, Kazimierz Jagiellończyk zmarł.
Miejsce na tronie polskim zajął jego starszy syn Jan I Olbracht, natomiast wielkim księciem litewskim pozostał sam Aleksander Jagiellończyk. Małżeństwo Heleny z potomkiem Kazimierza było nadal aktualne, dlatego też jesienią 1492 roku litewski sejm wyraził zgodę na ślub Aleksandra z Heleną.
Na początku 1494 roku litewskie poselstwo wyruszyło z Wilna do Moskwy, by oficjalnie zaręczyć młodego władcę. Posłowie powrócili z Moskwy z wiadomością, która ucieszyła wielkiego księcia litewskiego – jego przyszła żona uchodziła za niezwykle piękną.
15 lutego 1495 roku udał się pod Wilno, by powitać narzeczoną. Była to dla niego pierwsza okazja, by na własne oczy przekonać się o urodzie Heleny, którą posłowie wychwalali po powrocie z Moskwy.
Informacje o urodzie Heleny, które przywieźli posłowie, okazały się całkowicie prawdziwe. Kiedy Aleksander spotkał ją osobiście – oczarowała go. Była tak piękna, że zapomniał o dworskiej etykiecie i serdecznie ją objął.
Ojcu Heleny – Iwanowi III bardzo zależało na tym, aby córka pozostała wierna swojej prawosławnej wierze. Przekazał jej szczegółowe wytyczne, które miały pomóc jej w utrzymaniu tradycji i religii. Helena miała m.in., unikać katolickich świątyń i odwiedzać jedynie cerkiew, a także, do jej dworu mieli zaliczać się wyłącznie ludzie z Moskwy.
Co prawda Aleksander nie naciskał na Helenę, by zmieniała wiarę, a nawet uzyskał zgodę oraz błogosławieństwo papieża na małżeństwo z prawosławną kobietą, jednak nie był zadowolony z pomysłu, by jej dwór składał się wyłącznie z ludzi z Moskwy.
Stwierdził, że ma wielu swoich poddanych, dlatego też, większość osób, które przybyły z Moskwy, powróciły do ojczyzny.
Ślub Aleksandra Jagiellończyka z Heleną Moskiewską
Ślub wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka z Heleną Moskiewską odbył się 18 lutego 1495 roku w katedrze w Wilnie. Udzielił go biskup wileński, Wojciech Tabor.
Małżeństwo to miało przede wszystkim charakter polityczny. Celem było nawiązanie i umocnienie dobrych stosunków z Moskwą, co miało korzystnie wpłynąć na relacje między oboma krajami.
Helena cieszyła się wolnością wyznaniową, mogła wspierać cerkwie i często towarzyszyła mężowi w podróżach. Z Aleksandrem rozmawiała w swoim ojczystym języku – po rusku, ale uczyła się również polskiego.
Iwan III, pomimo ślubu jego córki z Aleksandrem Jagiellończykiem, wielokrotnie najeżdżał ziemie litewskie, twierdząc, że Helena była tam prześladowana religijnie. Jednak sama księżna zapewniała ojca w listach, że jest dobrze traktowana przez męża, ma swobodę wyznawania prawosławia, a lud wileński ją szanuje i ceni.
Mimo zapewnień Heleny o szacunku i wolności religijnej, jakie otrzymała od Aleksandra, Iwan III kontynuował agresywną politykę wobec Wielkiego Księstwa Litewskiego.
W 1497 roku Helena zaszła w ciąże, jednak poroniła, a w 1501 roku zmarł brat Aleksandra – król Polski Jan I Olbracht. Wielki książę litewski wyjechał do Krakowa by objąć rządy po zmarłym bracie. Helena pozostała w Wilnie.
12 grudnia 1501 roku Aleksander Jagiellończyk został koronowany na króla Polski w katedrze na Wawelu. Koronacji dokonał jego brat arcybiskup gnieźnieński, prymas Polski, kardynał Fryderyk Jagiellończyk.
Ze względu na fakt, że Helena była prawosławna, pojawiły się problemy z jej koronacją. Choć otrzymała tytuł królowej, nie została oficjalnie koronowana. Papież Aleksander VI Borgia doradzał nawet Aleksandrowi by odsunął od siebie żonę.
Jednak Helena odegrała istotną rolę w politycznych staraniach, gdyż jej wpływy okazały się nieocenione w negocjacjach. Kiedy Smoleńsk znalazł się w niebezpieczeństwie, to właśnie ona, za pośrednictwem listu, pomogła w osiągnięciu rozejmu między Litwą a Moskwą.
Dzięki jej interwencji udało się uniknąć dalszego konfliktu, a negocjacje zakończyły się podpisaniem rozejmu w 1503 roku. Dlatego też następca papieża Aleksandra VI Borgia, Julian II zrozumiał, że najlepiej będzie, jeśli Helena pozostanie z Aleksandrem.
Śmierć Aleksandra Jagiellończyka
Król Polski, wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk zmarł 19 sierpnia 1506 roku w Wilnie. Spoczął w katedrze wileńskiej jako jedyny król Polski.
Królem Polski i wielkim księciem litewskim został młodszy brat Aleksandra – Zygmunt I Stary, który okazał szacunek wdowie Helenie. Nadal była nazywana królową, mogła pozostać na zamku w Wilnie oraz otrzymała ziemie Suraż, Bielsk i Brańsk.
27 października 1505 roku zmarł ojciec Heleny – Iwan III. Następcą został jego syn Wasyl III. Helena w dalszym ciągu pełniła rolę negocjatora, tym razem między nowym królem Polski Zygmuntem I Starym a swoim bratem Wasylem III.
Chciała powrócić do Moskwy, jednak nie otrzymała zgody od Zygmunta. Dlatego też, postanowiła uciec. Ucieczka została udaremniona przez Mikołaja Radziwiłła. Zmarła 20 stycznia 1513 roku w Wilnie, tam też została pochowana.
Bibliografia:
- Aleksander Jagiellończyk i Helena (Moskiewska) – związek polityczny z Bielskiem w tle, Bielsk.eu [dostęp: 3.02.2025].
- „Królowie Polski w Puszczy Białowieskiej”: Aleksander Jagiellończyk i piękna Helena, gov.pl [dostęp: 3.02.2025].
- Aleksander Jagiellończyk, Muzeum Historii Polski [dostęp: 3.02.2025].
Lidia Nosal
