Tego dnia 1516 roku w Greenwich urodziła się Maria I Tudor, pierwsza córka Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej, późniejsza królowa Anglii, zwana Krwawą Mary
Religijne podziały, polityczne intrygi i walka o tron ukształtowały XVI-wieczną Anglię, a ich symbolem stało się burzliwe panowanie pierwszej córki Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej. Maria I Tudor odziedziczyła kraj rozdarty konfliktem między katolicyzmem a protestantyzmem. Jej próby przywrócenia dawnej wiary zapisały się w historii krwawymi prześladowaniami, które nadały jej przydomek Krwawa Mary. Czy jednak rzeczywiście była bezwzględną tyranką, czy ofiarą politycznych i religijnych napięć swojej epoki?
Maria I Tudor panowała nad Anglią w latach 1553-1558. Była córką Henryka VIII i Katarzyny Aragońskiej. Po unieważnieniu małżeństwa rodziców i ogłoszeniu jej bękartem, oddzielono ją od matki. Chociaż po egzekucji Anny Boleyn odzyskała względy ojca, żałowała, że uznała jego zwierzchnictwo nad Kościołem.
Po jego śmierci swojego przyrodniego brata, Edwarda VI w 1553 roku (syna Henryka VIII i jego 3. żony, Jane Seymour) poparcie dla protestantyzmu było silne, a na tron wysunięto jej kuzynkę, lady Jane Grey. Jednak lojalność ludu i armii pozwoliły Marii objąć władzę. 19 lipca 1553 roku ogłoszono ją królową, a koronowano 1 października. Była pierwszą panującą monarchinią Anglii.
Początkowo nie prześladowała protestantów, ale po uzyskaniu poparcia cesarza Karola V zaczęła przywracać katolicyzm. W 1554 roku poślubiła jego syna, Filipa II, co spotkało się z buntem kierowanym przez Thomasa Wyatta i Henry’ego Greya. Po stłumieniu rebelii Maria rozpoczęła brutalne prześladowania protestantów, zyskując przydomek Krwawa Mary.
Maria angażowała Anglię w hiszpańską wojnę z Francją. W 1558 roku kraj utracił ostatnią posiadłość we Francji, Calais. Maria bezskutecznie próbowała dać Anglii katolickiego następcę tronu. Dwukrotnie myślała, że jest w ciąży, lecz były to omamy.
Zmarła 17 listopada 1558 roku, prawdopodobnie z powodu choroby przysadki. Jej następczynią została protestancka siostra, Elżbieta I.
Dlaczego Maria I Tudor jest nazywana Krwawą Mary?
Maria I Tudor zyskała przydomek Krwawa Mary ze względu na brutalne prześladowania protestantów, jakie miały miejsce za jej panowania. Po objęciu tronu po Edwardzie VI (protestancie) rozpoczęła przywracanie katolicyzmu w Anglii, co wiązało się z represjami wobec zwolenników reformacji. Około 300 protestantów zostało spalonych na stosie za herezję, w tym Thomas Cranmer, arcybiskup Canterbury i jeden z twórców anglikanizmu.
Jednak negatywny wizerunek Marii ukształtowali przede wszystkim protestanccy pisarze. John Knox w swojej książce First Blast of the Trumpet against the Monstrous Regiment of Women (1558) oraz John Foxe w Actes and Monuments (1563) przedstawili ją jako okrutną tyrankę. Dzieło Foxe’a przez wieki wpływało na postrzeganie Marii jako bezlitosnej władczyni.
Historycy wskazują na mizoginistyczne podteksty w krytyce Marii – jednocześnie oskarżano ją o okrucieństwo i słabość. Niektórzy badacze zauważają, że jej prześladowania religijne były mniej dotkliwe niż te prowadzone później przez jej siostrę, Elżbietę I.
Czy Maria, królowa Szkotów i Krwawa Mary to ta sama osoba?
Maria I Tudor, królowa Anglii, znana jako Krwawa Mary, jest często mylona z Marią I Stuart, królową Francji i Szkotów. Obie te królowe żyły w tej samej epoce, a relacje angielsko-szkockie i pomiędzy Stuartami i Tudorami były w tym okresie burzliwe.
Obie nosiły to samo imię – Maria – i obie były królowymi w XVI wieku, co może wprowadzać w błąd. Ponadto, łączyło je pokrewieństwo: Maria I Stuart była wnuczką Małgorzaty Tudor, siostry Henryka VIII, co sprawiało, że była siostrzenicą Marii Tudor.
Ich religia była kolejnym punktem wspólnym. Obie były gorliwymi katoliczkami w czasach, gdy Anglia i Szkocja przechodziły przez burzliwą reformację, a protestantyzm zyskiwał coraz większą siłę, co narażało je na liczne konflikty.
Ich relacje z Elżbietą I również były skomplikowane. Maria I Tudor była jej przyrodnią siostrą, a jej rządy były początkiem trudnej dynastii Tudorów, z kolei Maria I Stuart była rywalką Elżbiety, roszczącą sobie prawa do angielskiego tronu.
Obie królowe były ze sobą spokrewnione – ale to zdecydowanie dwie różne postacie. Oba ich życiorysy były burzliwe, skomplikowane i pełne wielu wydarzeń ważnych zarówno dla historii Anglii, jak i Szkocji. Przeczytaj więcej o Marii I Tudor w dalszej części tekstu, a o Marii I Stuart przeczytasz tutaj:
Maria I Tudor – dzieciństwo i młodość
Urodziła się 18 lutego 1516 roku w pałacu w Greenwich jako jedyne dziecko króla Henryka VIII i jego pierwszej żony, Katarzyny Aragońskiej, które przeżyło niemowlęctwo. Marię ochrzczono w katolickiej wierze, a jej matka zadbała o edukację, konsultując się z hiszpańskim humanistą Juanem Luisem Vivesem. W wieku 9 lat Maria potrafiła czytać i pisać po łacinie oraz znała francuski i hiszpański.
Chociaż Henryk VIII darzył Marię uczuciem, był rozczarowany brakiem męskiego potomka. W 1525 roku wysłał ją na granicę Walii, gdzie pełniła funkcję przewodniczącej Rady Walii i Marchii, choć formalnie nie była księżną Walii. W tym czasie rozważano małżeństwa, a w 1522 roku Maria została zaręczona z Karolem V, cesarzem rzymskim, choć później zerwano te plany.
Dzieciństwo Marii przebiegało w cieniu politycznych napięć. Henryk VIII starał się unieważnić swoje małżeństwo z Katarzyną, co doprowadziło do zerwania kontaktów z papieżem i utworzenia Kościoła anglikańskiego. W 1533 roku Henryk poślubił Annę Boleyn, a Maria została uznana za nieślubną, tracąc swoje miejsce w linii sukcesji na rzecz nowo narodzonej Elżbiety. Od tego momentu była coraz bardziej izolowana.
W 1536 roku, po śmierci Katarzyny, Maria była pogrążona w żałobie, nie mogąc odwiedzać matki przez wiele lat. Relacje z ojcem pogorszyły się, a ona sama zmagała się z nieregularnymi miesiączkami i depresją, co tylko potęgowało jej izolację i frustrację.
Odzyskanie przychylności ojca
W 1536 roku, po ścięciu królowej Anny Boleyn, Elżbieta i Maria zostały uznane za nieślubne córki Henryka VIII, pozbawione praw do tronu. Król szybko ożenił się z Jane Seymour, która starała się pogodzić go z córkami. Maria musiała jednak uznać swoje nieślubne pochodzenie i zaakceptować fakt, że jej rodzice nie byli małżonkami zgodnie z prawem.
Zgodziła się podpisać wymagany dokument, by odzyskać przychylność ojca i powróciła na dwór. Mimo to, jej życie wciąż było pełne napięć. Henryk przywrócił ją do łask, pozwalając jej mieszkać w kilku pałacach, ale nieustannie poddawał ją naciskom związanym z akceptacją reform religijnych.
W 1536 roku, po stłumieniu powstania przeciwko reformom Henryka, lord Hussey – były szambelan Marii, został stracony. Maria nie miała z tym związku, ale nie pozostawała obojętna na wydarzenia polityczne. Rok później, po śmierci Jane Seymour, Maria pełniła rolę matki chrzestnej swojego brata, Edwarda VI.
Wkrótce potem, Henryk VIII zawarł małżeństwo z Anną z Kleve, swoją 4. żoną, jednak po jej odrzuceniu przez Henryka, minister Thomas Cromwell został oskarżony o spiskowanie i stracony.
Henryk ostatecznie przywrócił Marię i Elżbietę do linii sukcesji, co formalnie zatwierdzono w Akcie Sukcesji z 1544 roku. Po śmierci Henryka w 1547 roku, Edward VI objął tron, a Maria, pozostając wierna katolickiej wierze, odprawiała tradycyjną Mszę, wywołując konflikty z protestanckimi doradcami młodego króla.
Maria I Tudor – królowa Anglii
Po śmierci Edwarda VI 6 lipca 1553 roku, w wieku 15 lat, na skutek infekcji płuc, lady Jane Grey została ogłoszona królową przez doradców młodego monarchy, w tym Johna Dudleya, 1. księcia Northumberland.
Wcześniej Edward, obawiając się, że Maria Tudor przywróci katolicką wiarę w Anglii, postanowił wykluczyć ją z linii sukcesji, przekazując tron właśnie Jane. Jednak Maria, ostrzeżona przed próbą jej uwięzienia, zbuntowała się. 9 lipca 1553 roku ogłosiła się królową, a 19 lipca, po obaleniu Jane, triumfalnie wjechała do Londynu.
Maria I natychmiast po objęciu tronu rozpoczęła uwalnianie więźniów politycznych, takich jak Thomas Howard, 3. książę Norfolk, i Stephen Gardiner. Jednak największym wyzwaniem okazała się kwestia małżeństwa.
Maria, pragnąc zapewnić dziedzica, zdecydowała się poślubić Filipa II Habsburga. Choć początkowo Anglicy preferowali angielskiego męża, a wielu obawiało się ingerencji Hiszpanów w sprawy kraju, Maria nie zważała na protesty. 25 lipca 1554 roku odbył się jej ślub z Filipem w katedrze w Winchesterze. Poślubienie Hiszpana miało również wymiar polityczny, gdyż zapewniało jego roszczenia do tronu Anglii w przypadku braku potomka.
Rok 1554 przyniósł również niepokój związany z rzekomą ciążą Marii. Królowa, której brzuszek rósł, była pewna, że spodziewa się dziecka. W wyniku tego ogłoszono, że Filip zostanie regentem, jeśli Maria umrze przy porodzie.
Jednak w lipcu 1555 roku okazało się, że ciąża była urojona. Plotki o fałszywej ciąży szybko się rozprzestrzeniły, a Filip wyjechał do Flandrii, by dowodzić wojskami przeciwko Francji. Maria popadła w depresję z powodu niepowodzenia. Z powodu braku potomka, Filip obawiał się o przyszłość sukcesji, a Elżbietę uwięziono w Tower, co oznaczało zagrożenie dla jej przyszłości jako królowej.
Polityka religijna
Po objęciu tronu przez Marię I w 1553 roku, wydano proklamację, w której zapewniała, że nie zamierza zmuszać żadnego ze swoich poddanych do przyjęcia jej religii. Mimo tego, pod koniec września kilku czołowych protestanckich duchownych, w tym Thomas Cranmer, John Bradford, John Rogers, John Hooper i Hugh Latimer, zostało uwięzionych.
W pierwszym parlamencie Marii uznano za ważne małżeństwo jej rodziców i zniesiono prawa religijne ustanowione przez Edwarda VI. Kościół Anglii powrócił do doktryny przyjętej w tzw. Sześciu Artykułach z 1539 roku, które potwierdziły m.in. celibat duchownych. Księża żonaci zostali pozbawieni swoich beneficjów.
Maria zdecydowała się odrzucić rozłam z Rzymem, który ustanowił jej ojciec i kontynuować politykę religijną, która przywracała katolicką wiarę. Dzięki wpływom swojego męża, Filipa II, parlament zgodził się na uchwałę, która odbierała Henrykowi VIII prawa religijne i poddawała Kościół Anglii władzy papieskiej.
Po wielu miesiącach negocjacji, Maria i papież Juliusz III doszli do kompromisu, choć nie wszystkie ziemie klasztorne zwrócono Kościołowi – pozostały one w rękach nowych, wpływowych właścicieli. Dopiero pod koniec 1554 roku papież zatwierdził ten układ, a prawa dotyczące herezji przywrócono.
Równocześnie, około 800 bogatych protestantów, w tym John Foxe, udało się na wygnanie. Ci, którzy pozostali i nadal publicznie wyrażali swoje przekonania, stali się celem surowych przepisów dotyczących herezji.
Egzekucje Krwawej Mary
Pierwsze egzekucje miały miejsce w lutym 1555 roku. Wtedy to Johna Rogersa spalono na stosie 4 lutego. Laurence Saunders i Rowland Taylor niedługo po nim, 8 i 9 lutego. A Thomas Cranmer, uwięziony arcybiskup Canterbury, patrzył, jak Hugh Latimer i Nicholas Ridley giną na stosie.
Wkrótce potem sam odwołał swoje poprzednie tezy i powrócił do katolickiej wiary, mimo że wcześniej przyjął protestantyzm. Choć teoretycznie powinien otrzymać rozgrzeszenie za swoją skruchę, Maria odmówiła mu ułaskawienia. W dramatyczny sposób, tuż przed swoją śmiercią na stosie, odwołał swoje wyrzeczenie.
W sumie, za czasów Marii I, stracono 283 osoby, głównie przez spalenie. Te brutalne egzekucje spotkały się z szeroką krytyką, także wśród doradców Filipa II.
Ofiary tych represji uznano za męczenników. Ich śmierć pogłębiła niechęć do polityki religijnej Marii. To zaś prowadziło do wzrostu antykatolickich i antyhiszpańskich nastrojów wśród mieszkańców Anglii.
Dopóki Maria I nie miała potomstwa, za następczynię tronu uznawano Elżbietę, jej przyrodnią siostrę. Maria, obawiając się protestanckich przekonań siostry (która zachowywała pozory katolickiego nawrócenia), rozważała możliwość wykluczenia jej z linii sukcesji. Zamiast tego planowała włączyć swoją katolicką kuzynkę, Małgorzaty Douglas z Szkocji.
Polityka zagraniczna
W tym samym czasie, kiedy trwała konsolidacja religii katolickiej w Anglii, kontynuowano podbój Irlandii. Angielscy kolonizatorzy osiedlali się w irlandzkich Midlands.
W 1556 roku cesarz Karol V abdykował, a Filipa II ogłoszono królem Hiszpanii. Jednak nadal pozostawał w Brukseli, podczas gdy Maria była w Anglii. Po wynegocjowaniu rozejmu z Francuzami, kraj ponownie znalazł się w centrum międzynarodowego konfliktu.
Antoine de Noailles, francuski ambasador w Anglii, był zamieszany w spisek przeciwko Marii, który jednak ujawniono. Henry Dudley, kuzyn straconego księcia Northumberland, próbował zebrać siły w Francji. Jednak spiskowcy zostali aresztowani, a Dudley musiał pozostać na wygnaniu.
W 1557 roku Filip II powrócił do Anglii, by przekonać Marię do poparcia Hiszpanii w wojnie z Francją. Maria była za wypowiedzeniem wojny, lecz jej doradcy sprzeciwili się temu. Argumentowali, że wojna zagrażałaby angielskiemu handlowi. Stanowiłaby złamanie postanowień traktatu małżeńskiego, a także była niepraktyczna z powodu gospodarczych trudności, które pozostawił po sobie Edward VI.
Ostatecznie, wojnę wypowiedziano dopiero w czerwcu 1557 roku, po nieudanym ataku na Anglię przez Thomasa Stafforda, który z pomocą Francuzów najechał Scarborough.
Stosunki angielsko-papieskie stały się napięte, gdy papież Paweł IV poparł Henryka II z Francji. W sierpniu 1557 roku Anglicy odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Saint Quentin. Jednak radość z wygranej nie trwała długo. W styczniu 1558 roku Francuzi zdobyli Calais, jedyną posiadłość Anglii na kontynencie. Utrata tej twierdzy była upokarzającym ciosem dla prestiżu królowej, mimo że jej utrzymanie było ogromnym obciążeniem finansowym.
Kryzys klimatyczny i nieudane próby ożywienia handlu
Za panowania Marii pogoda była niekorzystna, co prowadziło do ciągłych deszczy i powodzi, powodujących klęski głodu. Dodatkowo, handel suknem w Antwerpii upadł, a mimo małżeństwa z Filipem II. Anglia nie skorzystała na hiszpańskim handlu z Nowym Światem, ponieważ Hiszpanie zacieśnili kontrolę nad swoimi szlakami handlowymi, a Maria nie mogła tolerować angielskiego przemytu i piractwa.
W tym trudnym okresie, doradcy Marii próbowali ratować gospodarkę kraju, poszukując nowych szlaków handlowych. Maria udzieliła królewskiego przywileju dla Komisji Moskiewskiej pod przewodnictwem Sebastiana Cabota, a także zleciła stworzenie atlasu świata przez Diogo Homema. Poszukiwacze przygód, tacy jak John Lok i William Towerson, żeglowali w poszukiwaniu nowych dróg handlowych w kierunku Afryki.
Jak zginęła Maria I Tudor, Krwawa Mary?
W 1557 roku, po wizycie Filipa II, Maria zaczęła wierzyć, że jest w ciąży i że dziecko urodzi się w marcu 1558 roku. Z tego powodu, w testamencie zapisała, że jej mąż będzie regentem, jeśli dziecko będzie małoletnie. Niestety, nie doczekała się potomstwa, a jej przyrodnia siostra, Elżbieta I, stała się następczynią tronu.
Od maja 1558 roku Maria była coraz bardziej słaba. Cierpiała na dolegliwości, które najprawdopodobniej były wynikiem torbieli jajników lub raka macicy. Zmarła 17 listopada 1558 roku w wieku 42 lat w St. James’s Palace podczas epidemii grypy, która tego samego dnia zabrała życie Reginaldowi Pole.
Marię I pochowano w Opactwie Westminsterskim 14 grudnia 1558 roku, w grobowcu, który ostatecznie dzieliła z Elżbietą I. Naprzeciwko Elżbiety zaś, później znalazł się pochówek Marii I Stuart). Inskrypcja na grobie brzmi: Regno consortes et urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis – Małżonki w królestwie i grobie, my, siostry Elżbieta i Maria, kładziemy się spać w nadziei zmartwychwstania.
Bibliografia:
- Erickson Carolly, Elżbieta I, Warszawa 2001.
- Gristwood Sara, Elżbieta I i Robert Dudley, Kraków 2014.
- Grzybowski Stanisław, Elżbieta Wielka, Wrocław 1989.
- Janowski Paweł, Maria I Tudor, 1516-1553, królowa Anglii od 3 sierpnia 1553, [w:] Encyklopedia Katolicka, Lublin 2006, t. XI.
- Mary I queen of England, britannica.com [dostęp: 08.02.2025].
- Meyer Gerald J., Tudorowie, Kraków 2012.
- Porter Linda, Maria Tudor. Pierwsza królowa, Kraków 2013.
- Rowse Alfred Leslie, Anglia w epoce elżbietańskiej, Warszawa 1976.
- Soli Meilan, The Myth of ‘Bloody Mary,’ England’s First Queen,
- Thomas Penn, Henryk VII. Świt Anglii Tudorów, Kraków 2014.
- Whitelock Anna, Maria Tudor, Warszawa 2019.
