Tego dnia 1942 roku w Zgierzu zmarł Władysław Dzierżyński, polski lekarz, brat Feliksa Dzierżyńskiego
Zaraz po rozpoczęciu II wojny światowej życie Władysława Dzierżyńskiego, lekarza o niezwykłym dorobku naukowym, zmieniło się w dramatyczną walkę o przetrwanie. Choć jego nazwisko jest związane z ważnymi osiągnięciami w neurologii, to historia jego życia pozostaje również świadectwem okrutnej rzeczywistości wojennej. Władysław Dzierżyński, brat znanego rewolucjonisty Feliksa Dzierżyńskiego, zginął w tragicznych okolicznościach, jednak jego dorobek naukowy i odwaga w obliczu niepewności pozostają niezatarte.
Władysław Dzierżyński był autorem aż 92 prac naukowych, które zostały opublikowane w renomowanych czasopismach. Jego badania koncentrowały się głównie na zagadnieniach neurologicznych i psychiatrycznych, z naciskiem na rozwój układu nerwowego i mechanizmy powstawania zaburzeń neurologicznych oraz psychicznych. Prace Dzierżyńskiego przyczyniły się do rozwoju metod badawczych, które stały się nowoczesnymi narzędziami w diagnostyce i leczeniu chorób neurologicznych.
Władysław Dzierżyński był postacią, która miała ogromny wpływ na rozwój medycyny w Rosji, szczególnie w obszarze neurologii i psychiatrii. Jego dorobek naukowy pozostaje wysoko ceniony do dziś w środowisku specjalistów, a jego badania stanowiły kamień milowy w rozwoju tych dziedzin.
Władysław Dzierżyński urodził się 11 marca 1881 roku w Oziembłowie, w majątku jego rodziny, który znajdował się w pobliżu Stołpców na terenie dzisiejszej Białorusi. Niedługo po zakończeniu budowy nowego domu rodzice postanowili zmienić nazwę miejscowości na Dzierżynowo. Władysław pochodził z rodziny o głębokich tradycjach intelektualnych.
Jego ojciec, Edmund Dzierżyński (1839–1882), był profesorem gimnazjalnym i pochodził z polskiej rodziny szlacheckiej herbu Samson. Matka, Helena z Januszewskich (1850–1896), była córką Ignacego Januszewskiego, znanego profesora z Wilna, który specjalizował się w kwestiach komunikacji i drogownictwa.
Władysław miał liczne rodzeństwo. Do jego sióstr należały Aldona (1870–1966), Jadwiga (1871–1949) oraz Wanda (1878–1892), a bracia to Stanisław (1872–1917), Kazimierz (1875–1943), Feliksa (1877–1926) oraz Ignacy (1879–1953). Niestety, dwoje z jego rodzeństwa zmarło w bardzo młodym wieku.
Wczesne lata edukacji
Od 1892 roku Władysław uczęszczał do I Gimnazjum w Wilnie, a potem kontynuował naukę w I Gimnazjum w Petersburgu, gdzie pomyślnie zakończył naukę w 1900 roku. Po ukończeniu gimnazjum podjął studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Moskiewskiego, które ukończył w 1906 roku, zdobywając dyplom lekarza.
Po ukończeniu studiów rozpoczął pracę w ośrodku psychiatrycznym w Buraszewie, a w 1908 roku podjął zatrudnienie jako ordynator w moskiewskiej przychodni neurologicznej, gdzie pracował pod kierunkiem znanego specjalisty prof. Władimira Rotha.
Władysław Dzierżyński – praca naukowa i tytuł doktora
W 1911 roku Władysław Dzierżyński obronił pracę doktorską pt. „Onto-, filo- i histogeneza nadnercza”, uzyskując tytuł doktora nauk medycznych na Uniwersytecie Moskiewskim. Już wtedy był uznawany za wybitnego specjalistę w dziedzinie neurologii i psychiatrii.
W 1913 roku objął stanowisko ordynatora w Gubernialnym Szpitalu Ziemskim w Charkowie, gdzie rozpoczął kolejne etapy swojej kariery naukowej. W tym samym roku opublikował swoją najsłynniejszą pracę naukową zatytułowaną „Dystrophia periostalis hyperplastica familiaris”. Opisane w niej zaburzenie dotyczyło rzadkiej, dziedzicznej choroby rozwojowej, znanej jako rodzinne zwyrodnienie okołokostne rozrostowe.
Działalność wojskowa i akademicka
Po wybuchu I wojny światowej Dzierżyński pełnił służbę wojskową, pracując w szpitalu wojskowym w Penzie oraz uczestnicząc w walkach na froncie karpackim. Jego doświadczenia wojenne były także związane z pracą w trudnych warunkach frontowych, co miało duży wpływ na jego późniejsze spojrzenie na medycynę i zdrowie psychiczne żołnierzy.
Po zakończeniu wojny, w 1919 roku, Władysław Dzierżyński stał się jednym z głównych współorganizatorów Uniwersytetu w Jekaterynosławiu (dziś Dnipro), gdzie odgrywał kluczową rolę w tworzeniu i rozwoju uczelni. W tym samym roku, w wieku zaledwie 38 lat, otrzymał tytuł profesora. Rok później, w 1920 roku, został wybrany dziekanem Wydziału Lekarskiego, a w 1921 roku objął stanowisko prorektora tej uczelni. Współpraca z wybitnymi postaciami, takimi jak prof. Wincenty Tomaszewicz, miała duże znaczenie dla dalszego rozwoju tej placówki.
Powrót do Polski i rozpoczęcie służby wojskowej
Pod koniec pierwszej połowy 1922 roku Władysław Dzierżyński powrócił do Polski. Po powrocie zdecydował się na wstąpienie do Wojska Polskiego, gdzie uzyskał stopień podpułkownika lekarza, a jego starszeństwo datowane było na 1 lipca 1919 roku. Wkrótce po rozpoczęciu służby wojskowej otrzymał przydział do 10. Szpitala Wojskowego w Przemyślu, gdzie rozpoczął swoją pracę naukową i dydaktyczną. Tam też rozpoczął pracę nad swoim pierwszym polskim podręcznikiem akademickim z zakresu neurologii.
Efektem jego starań były dwa tomy podręcznika. Pierwszy z nich, zatytułowany “Podręcznik Chorób Nerwowych – Neurologia ogólna”, ukazał się w 1925 roku, a drugi tom, “Neurologia szczegółowa”, został opublikowany w 1927 roku. Publikacja ta była zadedykowana „Wojskowej Służbie Zdrowia Odrodzonej Polski”, co stanowiło wyraz jego wdzięczności za pomoc i wsparcie, jakie otrzymał od wojska. Dzierżyński, angażując się w rozwój medycyny, stanął tym samym na czołowej pozycji w polskiej neurologii.
Praca w Krakowie i rozwój kariery zawodowej
W połowie 1928 roku Władysław Dzierżyński przeniósł się do Krakowa, gdzie podjął pracę w 5. Wojskowym Szpitalu Okręgowym. Oprócz tego prowadził także prywatną praktykę lekarską, która znajdowała się w samym centrum miasta, przy al. Juliusza Słowackiego 60.
W 1930 roku jego kompetencje zostały docenione na tyle, że wygrał konkurs na stanowisko ordynatora oddziału neurologicznego w nowo otwartym Szpitalu Kasy Chorych w Łodzi im. Prezydenta Ignacego Mościckiego. Szpital ten, który rozpoczął działalność 25 kwietnia 1930 roku, uchodził za jeden z najnowocześniejszych w Polsce.
Po wygranej w konkursie, Dzierżyński jako czynny wojskowy zwrócił się z prośbą o przeniesienie do Łodzi, co zostało zatwierdzone rozkazem ministra spraw wojskowych w czerwcu 1930 roku. W Łodzi objął stanowisko starszego ordynatora oddziału neurologicznego w 4. Okręgowym Szpitalu Wojskowym.
Władysław Dzierżyński – awans wojskowy i działalność w Polskim Towarzystwie Neurologicznym
2 grudnia 1930 roku Prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki nadał Władysławowi Dzierżyńskiemu stopień pułkownika, ze starszeństwem od 1 stycznia 1931 roku. Zajął on 7. lokatę w korpusie oficerów sanitarnych w grupie lekarzy, co było istotnym wyróżnieniem. W tym samym czasie prezydent zezwolił mu na noszenie oznak nowego stopnia przed wskazaną datą. Wówczas Dzierżyński kontynuował również swoją prywatną praktykę lekarską, mieszkał zaś w samym centrum Łodzi, przy ul. R. Traugutta 5, nieopodal Grand Hotelu.
W 1933 roku Władysław Dzierżyński został zastępcą członka Tymczasowego Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Trzy lata później, w 1936 roku, wziął udział w zakładaniu oddziału łódzkiego Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, którego został pierwszym prezesem. Po zarejestrowaniu towarzystwa w 1937 roku Dzierżyński został wybrany na członka Zarządu Głównego PTN. W 1934 roku przeszedł na stan spoczynku w wojsku, a prawdopodobnie w tym samym czasie zakończył również swoją pracę w szpitalu wojskowym.
Choroba i życie prywatne
Na początku lat 30. XX wieku Władysław Dzierżyński przeszedł poważną operację, która była związana z rakiem szczęki. Po zabiegu musiał nosić specjalną protezę podniebienia. Mimo tego trudnego okresu nie zrezygnował z pracy naukowej i zawodowej.
W tym samym czasie, przed wybuchem II wojny światowej, zbudował lub zakupił okazałą, modernistyczną willę przy ul. Elizy Orzeszkowej 7 w Łodzi. Budynek ten znajdował się w prestiżowej dzielnicy Julianów i do dziś zachował się w dobrym stanie. To właśnie tam Dzierżyński mieszkał aż do swojego aresztowania przez Niemców w lutym 1942 roku.
Jego życie osobiste, pełne sukcesów zawodowych, zakończyło się tragicznie, gdy został aresztowany przez okupanta, a jego późniejsze losy pozostają niejasne. Mimo tych trudności, Dzierżyński pozostawił po sobie trwały ślad w polskiej medycynie, a jego prace z zakresu neurologii stanowią ważną część polskiego dziedzictwa naukowego.
W życiu prywatnym Dzierżyński był blisko związany z rodzeństwem – zwłaszcza z siostrą Aldoną oraz bratem Feliksem. Chociaż więzi rodzinne były silne, Władysław nie podzielał wszystkich ich poglądów.
Władysław Dzierżyński podczas II wojny światowej
Po wybuchu II wojny światowej Władysław Dzierżyński, mający wówczas 58 lat, najprawdopodobniej nie został powołany do czynnej służby wojskowej. Jego wiek mógł być powodem, dla którego nie włączono go do działań wojennych. Gdy 8 września 1939 roku niemiecka armia wkroczyła do Łodzi, Dzierżyński, podobnie jak wielu przedstawicieli inteligencji, uniknął aresztowania w pierwszej fali represji.
Wówczas w ramach tzw. „Intelligenzaktion” niemieckie służby bezpieczeństwa rozpoczęły brutalne działania wobec osób uznanych za zagrożenie. Dzierżyński ocalił życie, ponieważ wcześniej zadeklarował narodowość białoruską, co mogło stanowić ochronę przed brutalnym działaniem gestapo.
Mimo tego szczęścia, szybko po rozpoczęciu okupacji niemieckiej, Władysław Dzierżyński został usunięty ze stanowiska dyrektora Szpitala Kasy Chorych w Łodzi. Jego miejsce zajął dr Oskar Winter, Niemiec z pochodzenia, który wcześniej był jednym z jego podwładnych. Po tej zmianie Dzierżyński zmuszony był polegać jedynie na prowadzeniu prywatnej praktyki lekarskiej, którą prowadził w swojej willi przy Nelkenweg 7 (dzisiejsza ul. Elizy Orzeszkowej 7).
Aresztowanie i pobyt w niemieckim więzieniu
13 lutego 1942 roku Władysław Dzierżyński został aresztowany przez gestapo w ramach jednej z licznych fal represji w Okręgu Łódzkim Armii Krajowej. Początkowo trafił do więzienia łódzkiej policji przy Robert-Koch-Str. 16 (obecnie ul. S. Sterlinga 16).
Zaledwie kilka dni później, około 15 lutego, został przeniesiony do Rozszerzonego Więzienia Policyjnego na Radogoszczu, znanego również jako Erweitertes Polizeigefängnis, Radegast. Początkowo umieszczono go na ogólnej sali, jednak dzięki interwencji dr. Oskara Wintera, który był lekarzem łódzkich więzień, Dzierżyński trafił na izbę chorych, gdzie warunki bytowe były znacznie lepsze.
Współwięzień Mieczysław Sudra wspominał, że dr Winter nieustannie okazywał szacunek wobec prof. Dzierżyńskiego i starał się pomóc mu w każdy możliwy sposób. Inni więźniowie zwracali uwagę, że mimo trudnych warunków, Dzierżyński zachowywał postawę pełną godności. Nie dawał się sprowokować przez brutalne zachowanie strażników, a podczas apelów, mimo ryzyka, nie unikał ich uderzeń. Zawsze podchodził do rozkazów z podniesioną głową, co w tych okolicznościach stanowiło odwagę, bo groziło to surowymi karami.
Władysław Dzierżyński – egzekucja i śmierć
20 marca 1942 roku Władysław Dzierżyński zginął w wyniku egzekucji w Zgierzu, która miała miejsce na Placu Stodół. Była to odwetowa akcja za zabicie dwóch funkcjonariuszy gestapo przez Józefa Mierzyńskiego, członka Armii Krajowej, który przekazał informacje o miejscu ukrycia broni.
Mimo że Niemcy znali tożsamość sprawcy, zdecydowali się na stosowanie zbiorowej odpowiedzialności i zastosowali karę wobec Polaków, niezależnie od ich winy. Egzekucja ta była jedną z największych na terenie Kraju Warty i jedną z największych w Polsce podczas niemieckiej okupacji. Okoliczności, które doprowadziły do tego, że Dzierżyński został włączony do grona straconych, nie zostały do końca wyjaśnione.
Ciała zamordowanych osób zostały pochowane w lesie lućmierskim, nieopodal drogi Zgierz – Ozorków. Obecnie w tym miejscu znajduje się obelisk upamiętniający ofiary, a także pomnik w miejscu samej egzekucji. Obecnie to miejsce nosi nazwę Placu Stu Straconych.
Władysław Dzierżyński jako lekarz
Władysław Dzierżyński był postrzegany jako wybitny lekarz i naukowiec. Jego współpracownicy cenili go za ogromną wiedzę, którą chętnie dzielił się z młodszymi kolegami po fachu. Jednym z jego asystentów był prof. Adam Kunicki (1903–1989), który później stał się twórcą polskiej neurochirurgii. Praca z Dzierżyńskim miała ogromny wpływ na jego dalszą karierę zawodową, a wspólna działalność trwała w latach 1930–1936.
Mimo swojej profesjonalnej postawy, Dzierżyński w życiu prywatnym uchodził za osobę dość oschłą i ascetyczną. W swoich rodzinnych stronach, w Dzierżynowie, chętnie angażował się w pomoc lokalnej ludności, leczył jej członków bezinteresownie.
Choć Dzierżyński był zapalonym myśliwym, to jego życie zawodowe nie było wolne od kontrowersji. W końcu lat 30. wziął udział w głośnym konflikcie między lekarzami pochodzenia żydowskiego i nieżydowskiego w Łodzi, prezentując stanowisko antysemickie.
W 1928 roku, 16 marca, Władysław Dzierżyński został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi za swoje osiągnięcia w dziedzinie medycyny oraz za służbę wojskową.
Władysław Dzierżyński – dorobek naukowy
Władysław Dzierżyński był wybitnym lekarzem i naukowcem, który pozostawił po sobie znaczący dorobek w dziedzinie neurologii. Jednym z jego większych osiągnięć było opisanie zespołu, który w starszym polskim piśmiennictwie był znany jako „zespół Dzierżyńskiego” (dystrophia periostalis hyperplastica familiaris), czyli rodzinne zwyrodnienie okołokostne rozrostowe.
Jest także autorem pierwszego polskiego podręcznika akademickiego z zakresu neurologii, który ukazał się w 1925 roku pod tytułem „Podręcznik chorób nerwowych. Część I: Neurologia ogólna”. W przedmowie do tej publikacji, znany polski neurolog, prof. Kazimierz Orzechowski, podkreślił, że autor zebrał w niej podstawowe informacje z różnych gałęzi medycyny, niezbędne do głębszego zrozumienia neurologii. Podręcznik ten, jak twierdzono, był wykorzystywany przez studentów medycyny w Polsce aż do końca lat 60. XX wieku.
Władysław Dzierżyński opublikował wiele ważnych prac naukowych, które miały istotny wpływ na rozwój neurologii i medycyny w Polsce. Poniżej przedstawiamy niektóre z jego publikacji:
- „Epilepsia corticalis s. partialis continua” – „Journal Nevropat. i Psikhiat. … Korsakova”, 1910, No. 10, s. 532–557 oraz 1912, s. 783–757.
- „К изучению о Кожевниковской эпилепсии” – Moskwa, 1910.
- „Развитие надпочечных желез, их гистогенез, онтогенез и филогенез” – Moskwa: typ. Имп. Моск. ун-та, 1911.
- „Клинические наблюдения в области невропатологии: К учению о хореях, полиомиэлитах и полиоэнцефалитах” – 1912.
- „Myoclonia Unverricht’a” – „Żurnał newropatologii i psikhiatrii im. Korsakowa”, 1910, No. 10, s. 971–1012.
- „Infekcyjne porażenie nerwów okoruchowych” – „Warszawskie Czasopismo Lekarskie”, 1933, nr 10(9), s. 197–201.
Jego publikacje obejmowały szeroki zakres tematyczny, od epilepsji, przez rozwój nadnerczy, aż po rzadkie przypadki związane z niepełnosprawnościami neurologicznymi i zaburzeniami mięśniowymi. Dzierżyński w swoich pracach często poruszał zagadnienia związane z praktycznymi aspektami diagnostyki i leczenia chorób układu nerwowego.
Władysław Dzierżyński był osobą, która znacząco wpłynęła na rozwój neurologii w Polsce. Jego prace naukowe, podręczniki i liczne publikacje pozostają ważnym elementem polskiej literatury medycznej. Dzięki swojej wiedzy i pasji, stał się uznanym autorytetem w dziedzinie neurologii, który nie tylko przekazywał swoją wiedzę, ale również pracował na rzecz rozwoju polskiej medycyny.
Władysław Dzierżyński vs Feliks Dzierżyński
Władysław Dzierżyński i jego brat Feliks Dzierżyński to dwie postacie, które choć żyły w tym samym czasie, to jednak ich życie i działania znacząco różniły się od siebie. Ich biografie mogą wydawać się z pozoru odmienne, jednak oba miały wpływ na ich rodzinne i społeczne otoczenie, a ich nazwiska na stałe zapisały się w historii Polski.
Feliks Dzierżyński (1877–1926), młodszy brat Władysława, był postacią o znacznie bardziej znanej roli w polskiej i europejskiej historii, zwłaszcza w kontekście polityki. Był jednym z najważniejszych działaczy rewolucyjnych i jednym z liderów bolszewickiej Rosji.
Po rewolucji październikowej w 1917 roku stał na czele Czeka (tajnej policji politycznej), pełniąc funkcję, która była jedną z najbardziej kontrowersyjnych w całym państwie. Feliks Dzierżyński był odpowiedzialny za brutalne tłumienie wszelkich form opozycji i sprzeciwu wobec nowego reżimu bolszewickiego.
Podczas gdy Władysław, w odróżnieniu od brata, zdecydował się na drogę naukową, specjalizując się w neurologii, Feliks Dzierżyński zajął się działalnością polityczną, w której to on odegrał kluczową rolę w bolszewickiej Rosji. Władysław wybrał karierę medyczną, w której odniósł wielkie sukcesy, zarówno jako lekarz, jak i autor wielu publikacji naukowych. Z kolei Feliks, po wyjeździe do Rosji, stał się jednym z najpotężniejszych ludzi w nowo powstałym państwie radzieckim.
Choć ich ścieżki życiowe były zupełnie różne, obaj bracia odczuli na własnej skórze konsekwencje swoich wyborów. Feliks Dzierżyński, jako przedstawiciel bolszewickiego reżimu, był związany z brutalnymi wydarzeniami tamtych lat, natomiast Władysław Dzierżyński starał się rozwijać swoją karierę naukową z dala od politycznych turbulencji.
Władysław a Feliks – wzajemne relacje
Relacje między braćmi były skomplikowane, a ich różne wybory życiowe, zarówno zawodowe, jak i polityczne, mogły wpływać na ich wzajemne postrzeganie. Choć Władysław był związany z polskim środowiskiem naukowym i medycznym, a Feliks z rewolucjonistami bolszewickimi, nie brakowało momentów, w których musieli ze sobą współpracować, choćby w kontekście ich rodzinnych interwencji i sytuacji politycznych w Polsce. Warto jednak zauważyć, że różnice ideologiczne między braćmi były na tyle znaczące, że przez długi czas ich ścieżki nie przecinały się zbyt często.
Feliks, jako osoba związana z ruchem bolszewickim, był głęboko zaangażowany w proces budowy nowego porządku w Rosji, podczas gdy Władysław unikał angażowania się w polityczne konflikty, koncentrując się na swojej pracy naukowej i medycznej. Choć z perspektywy czasu można uznać, że ich ścieżki życiowe były zupełnie odmienne, obaj bracia pozostali w historii jako osoby wybitne, choć na innych polach działalności.
Warto zauważyć, że pomimo różnic w karierach, zarówno Feliks, jak i Władysław Dzierżyński pozostawili po sobie istotne ślady w historii Polski i Europy. Feliks, poprzez swoją działalność polityczną, odegrał kluczową rolę w kształtowaniu politycznego porządku w Rosji, natomiast Władysław stał się uznanym lekarzem i naukowcem, którego publikacje pozostają istotnym elementem polskiego piśmiennictwa medycznego.
