Tego dnia 1270 roku zmarł król Węgier Bela IV z dynastii Arpadów
Kiedy potęgi upadają, a korony przechodzą z rąk do rąk, historia pamięta tylko tych, którzy pozostawili po sobie trwały ślad. W burzliwym świecie władzy i zdrady, Bela IV odegrał rolę, która odmieniła oblicze Węgier na wieki. Jego los spleciony był z dramatami rodzinnymi, wielką polityką i walką o przetrwanie całego królestwa.
Bela IV był synem Andrzeja II węgierskiego i Gertrudy von Andechs – rodzonej siostry św. Jadwigi Śląskiej. Był także ojcem św. Kingi Arpadówny, bł. Jolenty Heleny, Anny Arpadówny i Kunegundy Arpadówny. I przodkiem króla Polski Kazimierza Wielkiego oraz Władysława II Jagiełły.
Tragiczna śmierć matki Beli IV – fakty czy mity?
Jan Długosz napisał, że Gertruda z Andechs – rodzona siostra św. Jadwigi śląskiej padła ofiarą zamachu!
Żona króla Węgier Andrzeja II miała faworyzować niemieckich poddanych ze swojego otoczenia. Dodatkowo trwoniła skarb państwa na wystawne lekcje i rozrywkę. Taka postawa nie mogła ujść jej płazem.
28 września 1213 roku, kiedy Gertruda polowała ze świtą w lasach obok klasztoru w Pilis, palatyn Bank razem z żupanem Piotrem napadli na nią i jej towarzyszy. Wszyscy zostali zamordowani! Gertruda osierociła przyszłego króla Węgier – Belę IV oraz Kolomana, Andrzeja i dwie swoje córki. Nie wiadomo do końca czy historia ta jest prawdziwa, ponieważ napisał ją Jan Długosz, czyli kronikarz żyjący w XV wieku. Jednak jest to ciekawa historia i uznałem, że warto ją przytoczyć.
Jak rządził Bela IV?
Król Węgier Bela IV objął rządy po śmierci swojego ojca – Andrzeja II i zaczął je z przytupem, bo oślepił Denesa – syna Ampolda. Ów Denes był kochankiem trzeciej żony Andrzeja II – Beatrycze. Była ona córką margrafa włoskiego. Ze związku Denesa i Beatrycze urodził się bękart Stefan, który później spłodził ostatniego Arpada na węgierskim tronie – Andrzeja III.
Bela IV odsunął od władzy także zwolenników swojego ojca, a poza tym ustanowił specjalną komisję, której zadaniem było odzyskanie zastawionych przez Andrzeja II majątków.
Wiadomość o planowanym najeździe Mongołów na Węgry spowodowała, że Bela IV osadził nad Balatonem Kumanów. Był to lud koczowniczy pochodzenia tureckiego. Wydarzenia te miały miejsce w 1239 roku. Bela IV zdecydował się przyjąć na swój dwór Kotonya – “króla” Kumanów. Władca zrobił to, aby jeszcze bardziej ich ze sobą związać. Krok ten nie przysłużył się popularności monarchy.
Gdy Mongołowie zajęli Kijów (6 grudnia 1240), Tatarzy parli na zachód i pokonali 12 marca 1241 roku palatyna Denesa, który bronił tzw. bramy ruskiej. To spowodowało, że wrogie wojska miały już otwartą drogę na Węgry! Bela IV oczekiwał tymczasem w Peszcie na wsparcie wojsk austriackich pod wodzą Fryderyka Babenberga. Natomiast wojska tatarskie już 17 marca 1241 roku zajęły Vac. Rozprawili się także z oddziałami arcybiskupa Kolocsy, Ugrina. Dalej Tatarzy szli na Eger i zdobyli ów gród…
Przywódca Kumanów – Kotony został wraz z innymi przywódcami kumańskimi zamordowany 17 marca 1241. Dokonali tego Węgrzy w Peszcie. To sprawiło, że Kumanowie opuścili obóz pod Pesztem, a 11 kwietnia 1241 roku doszło do starcia wojsk węgierskich pod wodzą Beli IV z Tatarami na polach Mohl. Klęska Madziarów sprawiła, że król Bela IV ledwo zbiegł do Austrii. Tatarzy zdobyli Peszt po trzech dniach oblężenia. Natomiast Bela IV szukał pomocy u Fryderyka Babenberga, który wiedząc, że król węgierski jest w trudnej sytuacji, zażądał trzech zachodnich komitatów.
Król Węgier opuścił Austrię w towarzystwie żony Marii i ciężko chorego brata – Kolomana, który zmarł w podróży! Królestwo udało się do Zagrzebia. Władca węgierski szukał pomocy u cesarza Fryderyka II Hohenstaufa, papieża Grzegorza IX i króla Francji Ludwika IX Świętego. Tatarzy spustoszyli Siedmiogród, ale Austrii nie zdołali zająć. Książę Fryderyk pokonał Tatarów i wkroczył na teren zachodnich Węgier, zajmując tereny aż do Gyor. Niebawem musiał opuścić zajmowane terytorium.
Dalsza ekspansja wojsk tatarskich została wstrzymana, ponieważ w Mongolii zmarł chan Ogodej, a zainteresowani następstwem tronu dowódcy wojsk mongolskich powrócili do swojego kraju.
Najazd tatarski spustoszył Węgry, a król Bela IV postanowił odbudować kraj, którym rządził. To w wyniku tej odbudowy powstały takie miasta, jak Buda, Kieżmark, Lewocza, Zwoleń oraz miasta górnicze, które obecnie znajdują się na terytorium Słowacji: Gielnica, Bańska, Kremnica. Były tak zwane miasta królewskie, które zostały wyłączone spod jurysdykcji żupanów i obdarzone królewskimi przywilejami. Mieszkańcy tych miast mieli prawo wybierać własnych sędziów i urzędników.
Zaczęto budować zamki warowne. Tym razem zamki zaczęli wznosić także magnaci, a to z kolei wkrótce przyczyniło się do powstania oligarchicznych władztw, które stawiały opór monarsze!
Po najeździe tatarskim król Węgier Bela IV skonfliktował się ze swoim synem Stefanem. Gdy tylko Stefan osiągnął tzw. wiek sprawny, otrzymał od ojca Siedmiogród. W latach 1262-1263 doszło na Węgrzech do starć zbrojnych, efektem których było podzielenie kraju na dwie części.. Zachodnia część pozostała pod władzą Beli IV, natomiast wschodnie tereny należały do Stefana, który przyjął tytuł młodszego króla Węgier. Stefan w swojej części miał własny dwór, palatyna i wybijał własną monetę.
Możnowładcy dążyli do tego, aby zbrojnie rozstrzygnąć spór między ojcem i synem. Do wojny doszło za sprawą zwolenników Beli IV. Królewskie wojska wkroczyły do Siedmiogrodu. Natomiast niektóre ich oddziały zajęły Sarospotok i wzięły do niewoli żonę Stefana – Elżbietę Kumankę, a także ich dzieci! Bitwa, która zdecydowała o losach tego konfliktu, została rozegrana w 1265 roku pod Isaszeg. Zwyciężył w niej Stefan! W 1266 roku zawarto pokój.
W 1267 roku Bela IV i jego syn Stefan V wydali nową Złotą Bullę. Był to znak upadku władzy królewskiej na rzecz oligarchii feudalnej. Dokonano podziału na szlachtę i baronów. Złota Bulla nr 2 gwarantowała szerokie prawa szlachcie, a w rzeczywistości spadła ona do roli sługi magnatów.
W 1269 roku doszło do układu dynastycznego pomiędzy Stefanem V (Arpadowie) a Karolem I Andegaweńskim. Syn Karola I Andegaweńskiego – Karol II poślubił córkę Stefana V – Marię węgierską, a siostra Karola II Andegaweńskiego – Izabela wyszła za syna Stefana V – Władysława.
Zanim Bela IV zmarł w 1270 roku, oddał swoją żonę Marię i dzieci pod opiekę władcy Czech z dynastii Przemyślidów – Przemysła Otokara II. Tron Węgier zajął Stefan V. Zajmował go tylko przez dwa lata – 1270-1272, bo w sierpniu 1272 zmarł. W tym czasie najwierniejsi zwolennicy Beli IV wraz z jego żoną i dziećmi również oddali się pod opiekę króla Czech – Przemysła Otokara II. W 1271 roku król Czech – Przemysł Otokar II przeprowadził nieudaną wyprawę na Węgry. W końcu – 2 lipca 1271 roku zawarto pokój w Pozsony, na zasadzie status quo z czasów Beli IV. W wyniku tych działań zachodnie warownie wróciły do Węgier.
W 1272 roku wybuchło natomiast powstanie przeciwko królowi Stefanowi V. Podczas jego trwania monarcha zmarł. Ciało króla Stefana V złożono w opactwie dominikanek. Obecnie jest to wyspa św. Małgorzaty w Budapeszcie. Władca spoczął obok swojej siostry – św. Małgorzaty.
Bibliografia:
- Sroka Stanisław A., Historia Węgier do 1526 roku w zarysie, Bydgoszcz 2000.
