Tego dnia 1921 roku przeprowadzono Pierwszy Powszechny Spis Ludności
Ludzie, domy, języki i wyznania – cała mozaika młodego państwa zamknięta w liczbach i formularzach. Pierwszy Powszechny Spis Ludności pozwolił po raz pierwszy zajrzeć w głąb społeczeństwa, które dopiero co odzyskało własną państwowość. Wśród pytań kryły się zarówno historie o codziennym życiu, jak i świadectwo różnorodności, która miała zaważyć na dalszych losach II Rzeczypospolitej.
30 września 1921 roku w Polsce przeprowadzono Pierwszy Powszechny Spis Ludności, czyli ogólnokrajowe badanie, którego celem było zebranie wiarygodnych informacji o strukturze demograficznej, społecznej i gospodarczej nowo odrodzonego państwa. Było to wydarzenie bez precedensu – po raz pierwszy w historii władze II Rzeczypospolitej mogły uzyskać całościowy obraz mieszkańców, ich narodowości, wyznania, sytuacji rodzinnej, a nawet stanu gospodarstw domowych.
Spis miał ogromne znaczenie, ponieważ Polska po ponad 120 latach zaborów stanęła przed zadaniem integracji obszarów, które przez dziesięciolecia rozwijały się pod odmiennym prawem, administracją i kulturą. Nowe państwo niemal nie posiadało danych o liczbie i strukturze swojej ludności. Dlatego spis z 1921 roku był fundamentem dla dalszej polityki gospodarczej, społecznej i edukacyjnej.
Pierwszy Powszechny Spis Ludności – podstawy prawne i przygotowania
Podstawą prawną przeprowadzenia spisu była ustawa z 21 października 1919 roku o organizacji statystyki administracyjnej. W jej treści zapisano, że pierwszy spis powinien odbyć się w roku 1920, a kolejny w dniu 31 grudnia 1930 roku, a następne co 10 lat. Jednak sytuacja polityczna i militarna w młodej Polsce pokrzyżowała te plany.
Państwo znajdowało się wówczas w wyjątkowo trudnym położeniu:
- trwała wojna polsko-bolszewicka,
- na Górnym Śląsku wybuchały kolejne powstania śląskie,
- toczył się spór o kształt granicy z Litwą, znany jako konflikt polsko-litewski.
Z tych powodów ustawowy termin okazał się nierealny. Dopiero nowelizacja z 13 maja 1921 roku wyznaczyła ostateczną datę na 30 września 1921 roku.
Warto podkreślić, że spisem objęto wszystkie tereny ówczesnej Rzeczypospolitej, z wyjątkiem obszarów przyłączonych rok później – pruskiej części Górnego Śląska oraz Wileńszczyzny.
Zakres tematyczny pierwszego powszechnego spisu ludności
Zakres pytań został precyzyjnie przygotowany przez Główny Urząd Statystyczny (GUS), powołany w 1918 roku. Celem było nie tylko policzenie obywateli, ale także poznanie ich życia codziennego, struktury zawodowej i warunków bytowych.
Spis uwzględniał pytania dotyczące m.in.:
- danych demograficznych – płci, daty urodzenia, stanu cywilnego,
- tożsamości etnicznej i religijnej – narodowości, języka ojczystego, wyznania, obywatelstwa,
- wykształcenia i umiejętności – poziomu edukacji, umiejętności czytania i pisania,
- sytuacji rodzinnej – sieroctwa dzieci do 16 lat,
- niepełnosprawności – głuchoty, ślepoty, niemoty, braku kończyn,
- sytuacji zawodowej – zawodu głównego i dodatkowego w momencie spisu, a także wykonywanego przed wybuchem I wojny światowej,
- warunków gospodarczych – liczby zwierząt gospodarskich, wielkości gospodarstwa i sposobu użytkowania ziemi.
Osobny formularz dotyczył także budynków mieszkalnych – ich liczby, rodzaju oraz stanu technicznego.
Spis nie był więc jedynie formalnością. Był próbą stworzenia pełnego obrazu społeczeństwa, które dopiero co zyskało własne państwo.
Pierwszy Powszechny Spis Ludności – wyniki i trudności organizacyjne
Rezultaty pierwszego powszechnego spisu ludności zostały ogłoszone w monumentalnej serii „Statystyka Polski”, obejmującej aż 29 tomów. Ostatni z nich ukazał się w 1932 roku, co pokazuje, jak wielkim przedsięwzięciem było opracowanie zebranego materiału.
Mimo ogromu pracy już w latach 20. i 30. XX wieku pojawiały się głosy krytyczne wobec wiarygodności uzyskanych danych. Wynikało to z kilku przyczyn:
- wkrótce po spisie nastąpiły masowe migracje, w tym napływ około 500 tysięcy repatriantów z terenów sowieckich,
- wewnątrz kraju rozpoczął się ruch ludności między byłymi zaborami, gdzie jeszcze do niedawna istniały granice,
- w niektórych regionach mieszkańcy nie ufali rachmistrzom spisowym, szczególnie na ziemiach wschodnich,
- drobni rolnicy często nie potrafili dokładnie określić wielkości swoich gospodarstw.
Nieufność wobec spisu miała także wymiar polityczny. Na obszarach wschodnich spisywanie narodowości i języka ojczystego budziło kontrowersje, a statystyka etniczna okazała się w wielu miejscach problematyczna.
Pierwszy Powszechny Spis Ludności – organizacja i przebieg
Za przygotowanie i przeprowadzenie spisu odpowiadał Główny Urząd Statystyczny, instytucja działająca dopiero od kilku lat. Było to więc ogromne wyzwanie logistyczne i organizacyjne.
W przedsięwzięcie zaangażowano:
- około 70 tysięcy komisarzy spisowych,
- kadrę referentów spisowych,
- przedstawicieli władz lokalnych – sołtysów, wójtów i ich zastępców,
- a także przedstawicieli wojska, którzy mieli zapewnić bezpieczeństwo i sprawny przebieg działań.
Całości towarzyszyła szeroka kampania informacyjna. Władze państwowe przygotowały ulotki, broszurę pod tytułem „Pierwszy spis ludności”, organizowano także konferencje prasowe, spotkania i artykuły w prasie codziennej.
Komisarzami spisowymi starano się mianować osoby cieszące się zaufaniem i autorytetem społecznym, aby mieszkańcy chętniej udzielali szczerych odpowiedzi. Choć obowiązek współpracy ze spisem wynikał z rozporządzenia Rady Ministrów z 9 czerwca 1921 roku, a za odmowę groziła kara finansowa, to władze zdawały sobie sprawę, że sukces przedsięwzięcia zależy przede wszystkim od dobrego nastawienia obywateli.
W praktyce rachmistrze często musieli przekonywać mieszkańców, że spis nie stanowi zagrożenia, a zebrane dane posłużą do poprawy funkcjonowania państwa.
Struktura narodowości według pierwszego powszechnego spisu ludności
Według danych opublikowanych w serii „Statystyka Polski” liczba ludności Rzeczypospolitej w dniu 30 września 1921 roku wyniosła 25 694 700 osób. Największą grupę stanowili Polacy – 17 789 287 osób, co odpowiadało około 69% społeczeństwa.
Oprócz nich spis ujawnił także znaczną różnorodność etniczną:
- Ukraińcy – 3 898 428 osób (15,17%),
- Żydzi – 2 048 878 osób (7,97%),
- Białorusini – 1 035 693 osoby (4,03%),
- Niemcy – 769 392 osoby (2,99%),
- Litwini – 24 044 osoby (0,09%),
- Rosjanie – 48 920 osób (0,19%),
- „Tutejsi” – 38 943 osoby (0,15%), czyli grupa ludności wschodnich terenów, która nie określała jednoznacznie swojej tożsamości narodowej.
Dodatkowo na ziemiach polskich mieszkały mniejsze społeczności: Czesi, inni cudzoziemcy, a w nielicznych przypadkach ludność nieokreślona.
Tak duża różnorodność była naturalnym efektem ukształtowania granic po I wojnie światowej oraz długiej historii rozbiorów. Polska wchłonęła ziemie, na których od pokoleń żyli przedstawiciele wielu narodów i kultur.
Struktura wyznaniowa w pierwszym powszechnym spisie ludności
Podobnie interesujący był obraz religijny Polski odrodzonej. Dominującym wyznaniem było rzymskokatolickie, które obejmowało większość mieszkańców centralnych i południowych województw – przykładowo w województwie kieleckim aż 2,2 mln osób z 2,5 mln mieszkańców deklarowało katolicyzm.
Istotną grupę stanowili także:
- wyznawcy judaizmu (mojżeszowego) – skoncentrowani głównie w dużych miastach, jak Warszawa czy Łódź,
- prawosławni – dominujący na wschodnich terenach, np. w województwie poleskim,
- grekokatolicy – licznie zamieszkujący Wołyń i Małopolskę Wschodnią,
- ewangelicy – szczególnie obecni w województwach zachodnich, np. w Poznańskiem i na Pomorzu.
Obok nich spis wykazał także niewielkie grupy innych wyznań chrześcijańskich, a nawet osoby deklarujące brak przynależności religijnej, co w latach 20. było zjawiskiem marginalnym.
Choć pierwszy powszechny spis ludności z 1921 roku nie był wolny od błędów i niedociągnięć, jego znaczenie było nie do przecenienia. Był pierwszą próbą stworzenia statystycznego obrazu Polski jako jednolitego państwa.
Na podstawie zebranych danych rząd mógł:
- planować rozwój gospodarczy i edukacyjny,
- ocenić potencjał rolniczy poszczególnych regionów,
- lepiej zrozumieć strukturę narodowościową i religijną kraju,
- dostosować politykę społeczną do potrzeb mieszkańców.
Spis z 1921 roku stał się fundamentem dla kolejnych badań statystycznych, a także dla tworzenia polityki państwowej w latach 20. i 30. XX wieku. Pokazał, że Polska była państwem wielonarodowym, w którym obok siebie żyli Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy, Białorusini i inne mniejszości.
Był to także test dla nowo powstałego Głównego Urzędu Statystycznego, który z powodzeniem przeprowadził tak ogromną operację w warunkach trudnej stabilizacji politycznej i gospodarczej.
