Tego dnia 1682 roku urodził się Amédée-François Frézier francuski botanik, który przywiózł truskawkę z Chile
Niepozorne owoce czasem kryją wielkie historie. Za jedną z nich stoi Amédée-François Frézier – człowiek, który w jednym życiu połączył inżynierię, kartografię, dyplomację i… ogrodnictwo. Gdy przemierzał nieznane wybrzeża Ameryki Południowej, w jego ładowni znajdowało się coś więcej niż tylko mapy i raporty. Przywiózł do Europy nie tylko nową odmianę truskawki, lecz także wizję świata pełnego powiązań, obserwacji i pasji badawczej.
Amédée-François Frézier był postacią niezwykle wszechstronną: inżynierem wojskowym, kartografem, nawigatorem, botanikiem oraz odkrywcą. Jego życie to przykład harmonijnego połączenia nauki, służby wojskowej i pasji do poznawania świata. Co ciekawe, to właśnie jemu zawdzięczamy pojawienie się nowej odmiany truskawki w Europie – odmiany o dużych, jasnych owocach, która dała początek współczesnym uprawom tego popularnego owocu.
Poznaj historię powstania truskawki:
Frézier pochodził z rodziny o długiej tradycji intelektualnej i urzędniczej. Jego ojciec, Pierre-Louis Frézier, był profesorem prawa i sędzią w stolicy Sabaudii. Rodowe korzenie sięgały regionu Chablais, gdzie przodkowie pełnili funkcje notariuszy już na początku XVII wieku. Istnieje również podanie, według którego ród Frézierów wywodził się od szkockiego Edouarda Frazera, który miał osiedlić się we Francji pod koniec XV wieku.
Młodość i wszechstronne wykształcenie Fréziera
Młody Amédée-François odbył gruntowne wykształcenie – jego ojciec wysłał go do Paryża, gdzie zgłębiał nie tylko teologię i matematykę, ale również botanikę. Wśród jego nauczycieli byli wybitni uczeni tacy jak Philippe de La Hire, znany matematyk i astronom, oraz Pierre Varignon, specjalista od geometrii. Nauka była dla Fréziera nie tylko obowiązkiem, lecz pasją – cechowała go doskonała pamięć i głód wiedzy, które później uczyniły z niego cenionego współpracownika Encyklopedii oraz pomocnika opata Prévosta przy redagowaniu „Podróży”.
Po ukończeniu edukacji odbył podróż do Włoch, gdzie zainteresował się architekturą i sztuką, co miało wpływ na jego późniejszą karierę projektanta budowli cywilnych i wojskowych. Po powrocie do Francji rozpoczął służbę wojskową w regimentach piechoty, a w roku 1706 wydał swój pierwszy znany traktat – Traité des feux d’artifice, poświęcony sztuce pirotechniki. Dzieło to przyniosło mu rozgłos i zapoczątkowało jego długą i owocną karierę wojskowego inżyniera.
W roku 1707 został oficjalnie przyjęty do korpusu inżynierii wojskowej jako inżynier ordynaryjny, a jego pierwszym miejscem służby był port Saint-Malo, gdzie współpracował z Siméonem Garangeau – uczniem samego Vaubana. Już wówczas wyróżniał się nie tylko umiejętnościami technicznymi, ale również głębokim zrozumieniem żeglugi – prowadził dziennik pokładowy statku Saint-Joseph, pełen precyzyjnych danych o prądach, wiatrach i manewrach morskich. Zdolność łączenia techniki wojskowej i nawigacji uczyniła z Fréziera postać wybitną na tle ówczesnych oficerów marynarki.
Amédée-François Frézier – odkrywca, który stworzył truskawkę i mapę wybrzeża Pacyfiku
Po sukcesie militarnym pod Denain w 1712 roku, w którym odegrał znaczącą rolę jako doradca taktyczny, Amédée-François Frézier został wybrany do specjalnej misji wywiadowczej. Pod pozorem doradztwa wojskowego dla nowo koronowanego Filipa V Burbona, wnuka Ludwika XIV, Frézier otrzymał zadanie zbadania portów, fortyfikacji i handlu kolonialnego Hiszpanii na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej.
Oficjalnie był wysłannikiem, który miał pomóc Hiszpanom w walce z piratami. W rzeczywistości miał zebrać informacje dla Francji, pogrążonej w kryzysie finansowym, liczącej na zyski z zasobnych kolonii nowego sojusznika. W listopadzie 1711 roku, pod przykrywką cywila, Frézier wyruszył z Saint-Malo na statku handlowym. Jednak burze zmusiły statek do zawrócenia. W styczniu 1712 ponownie wypłynął – tym razem na pokładzie uzbrojonego statku handlowego Saint-Joseph, który po drodze odwiedził Wyspy Zielonego Przylądka, Santa-Catarinę w Brazylii i przebył zdradliwe wody Przylądka Horn.
Wyprawa naukowa, kartograficzna i… ogrodnicza
Do Concepción w Chile Frézier dotarł 18 czerwca 1712 roku. Następnie odwiedził Valparaíso, Santiago, La Serenę, Callao, port Limy, a później ponownie Concepción. W trakcie tej dwuipółletniej podróży sporządził dokładne mapy wybrzeża i analizował warunki geograficzne, militarne, ekonomiczne i społeczne. Jego relacja – Relation du voyage de la mer du Sud aux côtes du Pérou et du Chili – opublikowana w 1716 roku, stała się sensacją w Europie.
W trakcie ekspedycji wykazał się jako:
- kartograf – stworzył pierwszą wiarygodną mapę wschodniego wybrzeża Pacyfiku,
- botanik – prowadził obserwacje roślin i zebrał nieznane w Europie gatunki,
- etnograf – analizował zwyczaje i organizację społeczną mieszkańców kolonii,
- mineralog – badał kopalnie złota i srebra oraz potencjał gospodarczy regionu.
To właśnie w Chile Frézier odkrył dziko rosnący gatunek truskawki o dużych, bladoróżowych owocach – Fragaria chiloensis, znany później jako „fraise blanche du Chili”. Zachwycony nowym gatunkiem, postanowił zabrać pięć sadzonek do Francji. Utrzymanie ich przy życiu podczas rejsu przez Atlantyk było wyzwaniem – potrzebowały codziennego podlewania, mimo ograniczonych zasobów wody na pokładzie.
Jak Amédée-François Frézier przyczynił się do powstania współczesnej truskawki?
Po powrocie do Francji w sierpniu 1714 roku, Frézier przekazał rośliny kilku osobom: m.in. Antoine’owi de Jussieu, botanikowi z Królewskiego Ogrodu Botanicznego w Paryżu, oraz urzędnikom floty. Sam posadził jeden z okazów w ogrodzie swojej posiadłości w Plougastel. Rośliny okazały się jednak jednopłciowe (żeńskie), co uniemożliwiało ich owocowanie. Dopiero po połączeniu z północnoamerykańskim gatunkiem Fragaria virginiana udało się uzyskać Fragaria ×ananassa, czyli hybrydę – znaną dziś jako truskawka ogrodowa.
Choć Amédée-François Frézier nie nadał nazwy roślinie, jego wkład w jej europejską historię był fundamentalny. W jednym z listów do botanika Antoine’a Nicolasa Duchesne’a, autora Histoire naturelle des fraisiers, Frézier pisał o chilijskiej odmianie:
Uprawia się tam całe pola odmiany truskawki, różniącej się od naszej okrągłymi, mięsistymi i bardzo owłosionymi liśćmi. Owoce są zazwyczaj wielkości orzecha, czasem nawet jaja kurzego. Mają bladoróżową barwę i są nieco mniej delikatne w smaku niż nasze dzikie truskawki.
Amédée-François Frézier – kartograf, którego mapy zmieniły świat
Choć dziś Amédée-François Frézier znany jest głównie z wprowadzenia do Europy odmiany truskawka z Chile, to w XVIII wieku zyskał uznanie przede wszystkim jako kartograf i nawigator, którego mapy ratowały życie marynarzom. Jego opracowania wybrzeży Ameryki Południowej, w szczególności tzw. Morza Południowego (czyli wschodniego wybrzeża Pacyfiku), do dziś budzą podziw historyków nauki i geografii.
Podczas swej wyprawy Frézier odwiedził m.in.:
- Przylądek Horn,
- Falklandy (zwane wówczas Malwinami),
- Ziemię Ognistą,
- wybrzeże Chile i Peru,
- port Callao, kluczowy punkt handlowy wicekrólestwa Peru.
Dzięki niezwykłej precyzji i obserwacjom, jego mapy i szkice – wykonane między 1712 a 1714 rokiem – były wykorzystywane przez kolejnych podróżników jeszcze przez wiele dekad. Jego Relation du voyage de la mer du Sud… stanowiło obowiązkową lekturę dla oficerów flot wojennych i handlowych.
Frézier nawigatorem późniejszych wieków
W 1768 roku, czyli 55 lat po powrocie Fréziera z wyprawy, francuski podróżnik Louis-Antoine de Bougainville cytował w swoim dzienniku relację Fréziera, gdy usiłował odnaleźć się wśród chaotycznych cieśnin Drogą Magellana. Pisał: Po ponownym przeczytaniu fragmentu pana Fréziera i zestawieniu go z mapą cieśniny, udało im się ustalić, gdzie się znajdują względem Kanału Świętej Barbary.
Także Jean-François de La Pérouse, który wyruszył na wyprawę naukową w 1786 roku, korzystał z map Fréziera. Gdy zbliżał się do chilijskiego wybrzeża, pisał:
Szukaliśmy przez lunety miasta Concepción, które – jak wiedzieliśmy z planu Fréziera – powinno się znajdować w głębi zatoki…
Choć miasta nie dostrzegli, trafili na łódź z lokalnym pilotem, który poinformował ich, że Concepción zostało zniszczone przez trzęsienie ziemi w 1751 roku. Sam Frézier również obserwował w trakcie swej wyprawy skutki trzęsień ziemi i opisał je później w artykule dla Journal de Verdun.
Co istotne, jego mapy i ryciny zawierały nie tylko kontury wybrzeży, lecz także:
- topografię portów,
- schematy fortyfikacji,
- szkice roślin, zwierząt i ludzi napotkanych po drodze,
- dane hydrograficzne: głębokości, prądy, osady denne.
Dzięki temu dzieło Fréziera było kompendium wiedzy geograficznej, etnograficznej i przyrodniczej, a nie tylko suchą dokumentacją wojskową.
Amédée-François Frézier – architekt, inżynier i budowniczy potężnych fortec
Choć Amédée-François Frézier kojarzony jest z wyprawą do Ameryki Południowej i introdukcją odmiany truskawka, jego wkład w inżynierię wojskową i architekturę XVIII wieku był równie imponujący. Jego projekty obejmowały nie tylko fortyfikacje i systemy obronne, ale również obiekty cywilne i sakralne.
W roku 1739 Frézier został mianowany dyrektorem fortyfikacji Bretanii, z siedzibą w Brest, gdzie przez następne 24 lata nadzorował liczne inwestycje militarne oraz urbanistyczne. Jego działalność objęła miasta takie jak:
- Saint-Domingue (dzisiejsze Haiti),
- Nantes,
- Saint-Malo,
- Morlaix,
- Port-Louis,
- Concarneau,
- a także niemieckie Landau i Philippsbourg.
To on zaprojektował i nadzorował m.in. rozbudowę zamku Le Taureau w zatoce Morlaix (1741–1745), który do dziś uznawany jest za jedno z arcydzieł francuskiej architektury obronnej.
Innowacje Fréziera – od mostów do voûtes
W 1733 roku Frézier zaprojektował rewolucyjny system mostu zwodzonego z tzw. bielami zawieszonymi. Mechanizm ten – polegający na wykorzystaniu krótkiego ramienia przeciwwagi i zgiętych belek – pozwalał na szybsze i bezpieczniejsze podnoszenie mostu. Zastosowano go m.in. w Landau i Mézières. Rozwiązanie to było nowatorskie, choć nie rozpowszechniło się szeroko – może dlatego, że wymagało dużej precyzji wykonania.
Podczas pobytu w Palatynacie (w latach 1728–1739) Frézier opracował monumentalne, trzytomowe dzieło: La Théorie et la pratique de la coupe des pierres et des bois pour la construction des voûtes… – traktat o stereotomii, czyli sztuce wycinania kamieni i belek w sposób umożliwiający budowę sklepień, mostów i innych struktur. Później skrócił to dzieło i wydał jako Éléments de stéréotomie, z myślą o praktykach architektury.
Choć spotkał się z krytyką za neologizmy takie jak tomotechnie (technika cięcia), gonographie (opisywanie kątów), Frézier odpowiadał na zarzuty z charakterystyczną ironią: nie oceniajcie naczynia, lecz zakosztujcie napoju, który zawiera.
Amédée-François Frézier i architektura sakralna
Po powrocie do Francji Frézier zapisał się również jako twórca projektów architektury religijnej. W Brest, gdzie spędził ostatnie lata życia, uczestniczył w odbudowie i reorganizacji kościoła Saint-Louis, którego oryginalne plany pochodziły jeszcze z czasów Garangeau (1688). W 1742 roku, po zakończeniu sporu z jezuitami, Frézier zaprojektował imponujący baldaquin ołtarzowy, wsparty na czterech monolitycznych kolumnach z marmuru cipolin. Materiał ten pochodził z ruin Leptis Magna, a same kolumny zostały niegdyś podarowane Ludwikowi XIV – Frézier odzyskał je dla Bretanii.
Baldaquin był uważany za dzieło dojrzałe, łączące klasycyzm z prostotą gotyku, który Frézier darzył wielkim szacunkiem. Pisał: Jeśli chodzi o solidność, dowodzi jej liczba zabytków, które przetrwały przez wiele stuleci…
Niestety, dzieło to zostało zniszczone w czasie II wojny światowej podczas bombardowania Brestu.
Sceptyczny obserwator i wróg hipokryzji
Wraz z rozwojem kariery Amédée-François Frézier coraz śmielej wypowiadał się nie tylko jako inżynier, ale także jako krytyczny analityk społeczny, komentator obyczajów, oraz gorliwy przeciwnik dogmatyzmu religijnego. Jego podróże po Ameryce Łacińskiej dostarczyły mu nie tylko materiału do kartografii i badań przyrodniczych, ale także głębokiej refleksji nad strukturą kolonialną, rolą duchowieństwa i losem rdzennych mieszkańców oraz niewolników.
Podczas pobytu m.in. w Bahii, Frézier z rozbrajającą szczerością opisał lokalne realia: Portugalczycy są tak leniwi, że wszędzie noszą ich w lektykach niewolnicy…
I dodawał: na ulicach widać wyłącznie białych mężczyzn, kobiety są zamknięte, ale wszystkie rozwiązłe. Taka ironia i gorzki ton nie były rzadkością – Frézier z pasją piętnował obłudę, nadużycia władzy duchowej, ale też bierność elit kolonialnych.
Polemiki Fréziera – atak na jezuitów i akademicką nadętość
W czasie służby w Saint-Malo, Frézier zaangażował się w publiczną polemikę z kanonikiem Cordemoy, który opublikował nową teorię architektury sakralnej. Frézier nie szczędził złośliwości i faktów technicznych – wolał konkret i doświadczenie od czystej spekulacji. To doświadczenie uczyniło go również zagorzałym przeciwnikiem jezuitów, których postrzegał jako przeciwników oświecenia i aroganckich zarządców dusz i dóbr.
W dodatku do swojego dzieła Relation du voyage de la mer du Sud…, Frézier zamieścił pamflet antyjezuicki, który ukazywał ich jako organizację bardziej nastawioną na gromadzenie majątku niż na życie duchowe. Pisał z przekąsem o ich majątkach, systemach transportu, a także o tym, jak dominowali architekturę miejską – zajmując najlepsze lokalizacje, jak np. w Angra na Azorach.
W jednym z najgłośniejszych starć intelektualnych wdał się w otwartą konfrontację z ojcem Louisem Éconches Feuillée, franciszkaninem, który również podróżował po Ameryce Łacińskiej. Gdy Feuillée w 1725 roku opublikował ostrą przedmowę do swej relacji, oskarżając Fréziera o brak wiedzy i doświadczenia, ten odpowiedział błyskotliwą broszurą, kończąc ją cytatem: Język nierozważnego doprowadza go do zguby.
Nie chodziło jedynie o spór akademicki – stawką była prawda o tym, kto bardziej zasłużył się nauce i poznaniu Nowego Świata. Obaj mieli rację na różnych polach: Feuillée jako botanik i astronom, Frézier jako praktyk i kartograf. Jednak to Frézier zyskał reputację nie tylko erudyty, ale człowieka czynu, który sam stawiał kamień, nie tylko go opisywał.
Spuścizna człowieka, który przywiózł truskawkę do Europy
Po latach pełnych podróży, służby wojskowej, pracy naukowej i polemik intelektualnych, Amédée-François Frézier osiadł na stałe w Brest, gdzie od 1739 roku pełnił funkcję dyrektora fortyfikacji Bretanii. Był wówczas już dojrzałym człowiekiem, który jednak nie zrezygnował z działalności naukowej, pisarskiej i inżynieryjnej. W tym okresie zaprojektował m.in.:
- elementy systemu miejskiego wodociągu i fontann w Brest,
- przebudowę i modernizację układu urbanistycznego,
- plany kościoła Saint-Sauveur w dzielnicy Recouvrance – świątyni w stylu jezuickim,
- rekonstrukcję wnętrz kościoła Saint-Louis z użyciem unikalnych kolumn z marmuru cipolin.
W swoich ostatnich latach nie stracił również odwagi do publicznych wypowiedzi – jeszcze w wieku 70 lat publikował teksty w Journal de Verdun i Mercure de France, odpowiadając na głosy krytyków, m.in. autora relacji z wyprawy Commodore’a Ansona, Richarda Waltera.
Amédée-François Frézier i jego rodzina
W 1728 roku, będąc na służbie w Landau, Frézier ożenił się z Anne-Agathe Crubier, z którą miał troje dzieci: jednego syna i dwie córki. Córki wyszły za oficerów marynarki, natomiast jego syn, oficer marynarki wojennej, zginął tragicznie w katastrofie morskiej w 1768 roku. Jeszcze smutniejszy los spotkał wnuka Fréziera – młodego Claude’a, który również zginął w morzu, w 1783 roku, nie zdążywszy rozwinąć własnej kariery naukowej.
Portret Fréziera z tego okresu, znajdujący się w ratuszu w Vailly, przedstawia go jako mężczyznę o zdecydowanych rysach i młodzieńczej sile – mimo że obraz powstał, gdy miał już 46 lat. Był to wiek dojrzały, lecz jego energia zdawała się przeczyć upływowi czasu.
Nazwisko jak owoc – i niezwykła zbieżność
Jednym z najbardziej intrygujących aspektów biografii Fréziera pozostaje nazwa jego rodu, która – choć to czysty przypadek – brzmi niemal identycznie jak nazwa owocu, który przywiózł z Chile: truskawka (fraise po francusku). Co więcej, rodzinna legenda głosi, że przodek Fréziera, Julius de Berry, zaserwował w roku 916 królowi Karolowi III talerz dzikich truskawek podczas uczty w Antwerpii. Wdzięczny monarcha miał go wówczas pasować na rycerza i nadać mu herb z trzema truskawkami.
Nazwisko z czasem przeszło przez kilka form: Fraise – Frazer (po osiedleniu w Anglii) – Frézier (po powrocie do Sabaudii). I tak oto doszło do wyjątkowej zbieżności: człowiek o nazwisku przypominającym owoc, przyniósł ten właśnie owoc z Nowego Świata.
Frézier był świadomy tej historii i choć nie był botanicznym autorem gatunku Fragaria ×ananassa, przyczynił się bezpośrednio do powstania współczesnej truskawki ogrodowej – poprzez dostarczenie brakującego elementu genetycznego, czyli chilijskiej Fragaria chiloensis. To właśnie z jej połączenia z północnoamerykańską Fragaria virginiana powstała hybryda, którą dziś znamy i spożywamy na całym świecie.
Amédée-François Frézier zmarł 14 października 1773 roku w Brest, pozostawiając po sobie bogaty dorobek naukowy, techniczny i kulturowy. Był przykładem uczciwego i niestrudzonego badacza, który nie ograniczał się do jednej dziedziny: łączył praktyczne doświadczenie z teoretyczną wiedzą, a odwagę żeglarza z precyzją matematyka i dystansem filozofa.
Jego prace przetrwały jako źródło wiedzy:
- dla architektów i inżynierów (traktaty o stereotomii),
- dla kartografów (mapy Ameryki Południowej),
- dla botaników (opracowania o roślinach Nowego Świata),
- dla historyków kultury i etnografii (relacje z kolonii hiszpańskich i portugalskich).
I wreszcie – dla miłośników owoców. Bo nawet jeśli nie był ojcem chrzestnym nazwy, to bez jego pasji i odwagi truskawka mogłaby nigdy nie trafić do naszych ogrodów.
