Tego dnia 1748 roku w Paryżu urodziła się Olympe de Gouges, francuska abolicjonistka, feministka, dramatopisarka
Jej życie było pełne pasji, odwagi i nieustępliwości, a jej pióro – bronią w walce o równość i prawa kobiet. Choć przez wiele lat była zapomniana, dziś Olympe de Gouges ponownie zajmuje ważne miejsce w świadomości Francuzów. Jej niezłomna postawa w obliczu rewolucyjnego chaosu oraz działalność na rzecz sprawiedliwości społecznej nie przestały inspirować kolejnych pokoleń.
Olympe de Gouges (urodzona jako Marie Gouze) przyszła na świat 7 maja 1748 roku w Montauban, w regionie Quercy (obecnie departament Tarn-et-Garonne) na południu Francji. Jej matką była Anne Olympe Mouisset Gouze, pochodząca z burżuazyjnej rodziny.
Tożsamość jej ojca pozostaje kwestią sporną – oficjalnie uznawano za niego Pierre’a Gouze’a, męża Anne, jednak spekulowano, że mogła być nieślubną córką Jeana-Jacques’a Lefranca, markiza de Pompignan. Istniały nawet nieprawdopodobne plotki, jakoby jej ojcem miał być sam Ludwik XV, choć historycy uznają to za mało wiarygodne.
Rodzina Pompignan miała bliskie relacje z rodziną matki Olympe. Ojciec Anne był korepetytorem młodego Lefranca, który darzył Annę sympatią w dzieciństwie, zanim wyjechał do Paryża. Kiedy wrócił do Montauban w 1747 roku, Anne była już mężatką i miała dzieci.
Rok później urodziła się Olympe. W jej autobiograficznej powieści Mémoires de Madame de Valmont, napisanej po śmierci Lefranca, autorka sugerowała, że to on był jej prawdziwym ojcem. Jednak niektórzy historycy twierdzą, że mogła wymyślić tę historię, by podnieść swój status społeczny po przeprowadzce do Paryża.
Żona i wdowa. Przeprowadzka do Paryża i początki kariery
Marie Gouze została wydana za mąż 24 października 1765 roku za Louisa Yves’a Aubry’ego, dostawcę usług cateringowych. Małżeństwo to było dla niej przymusowe i niechciane, co odzwierciedliła w swojej autobiograficznej powieści.
Wkrótce jednak została wdową – jej mąż zmarł tragicznie w 1766 roku, w wyniku powodzi rzeki Tarn, pozostawiając ją z nowo narodzonym synem Pierre’em Aubrym. Po śmierci męża zdecydowała, że nigdy więcej nie wyjdzie za mąż, nazywając instytucję małżeństwa grobem zaufania i miłości. Zmieniła także swoje nazwisko na Olympe de Gouges, łącząc panieńskie nazwisko matki z imieniem Olympe.
Dzięki wsparciu Jacques’a Biétrixa de Rozières, bogatego biznesmena z Lyonu, Olympe przeprowadziła się w 1768 roku do Paryża, gdzie zamieszkała z synem i siostrą. Szybko wkręciła się w świat arystokracji, bywała w salonach literackich i artystycznych, zaprzyjaźniła się m.in. z Madame de Montesson i Ludwikiem Filipem II, księciem Orleanu.
Jej talent literacki ujawnił się na dobre w latach 80. XVIII wieku, kiedy zaczęła pisać sztuki teatralne i publicystyczne teksty. Jako kobieta pochodząca z prowincji musiała dostosować się do paryskiego środowiska, dlatego często podpisywała swoje listy jako citoyenne – sfeminizowaną wersją słowa obywatel. Już wtedy wyróżniała się odwagą i determinacją w walce o równość.
Olympe de Gouges i walka z niewolnictwem
Jednym z kluczowych tematów, jakie poruszała w swoich pracach, była kwestia niewolnictwa. W 1788 roku opublikowała traktat Réflexions sur les hommes nègres, w którym nawoływała do współczucia dla losu niewolników w koloniach francuskich. Zauważyła, że system niewolnictwa jest odbiciem absolutystycznych rządów króla.
Jej sztuka L’Esclavage des Noirs, wystawiona w 1785 roku w Comédie-Française, spotkała się z ostrym sprzeciwem ze strony lobby handlarzy niewolnikami, którzy opłacali sabotażystów, by przerywali spektakle. Ostatecznie, po zaledwie trzech przedstawieniach, sztuka została zdjęta z afisza.
Deklaracja Praw Kobiety i Obywatelki
Kiedy wybuchła rewolucja francuska, Olympe z entuzjazmem przyjęła jej ideały, ale szybko zorientowała się, że egalité (równość) nie obejmuje kobiet. W odpowiedzi, w 1791 roku, opublikowała Deklarację Praw Kobiety i Obywatelki, gdzie odważnie zakwestionowała dominację mężczyzn w polityce i społeczeństwie. W jej broszurze znalazło się jedno z jej najsłynniejszych stwierdzeń:
kobiety mają prawo wejść na szafot, muszą mieć również prawo wejść na mównicę
Opublikowała także traktat Contrat Social, nawiązujący do dzieła Jeana-Jacques’a Rousseau, w którym zaproponowała nowy model małżeństwa oparty na równości płci.
W jej opinii, ratyfikacja konstytucji francuskiej nie poszła wystarczająco daleko w kwestii zapewnienia praw kobiet.
Konstytucja z 1791 roku, która ustanawiała monarchię konstytucyjną, definiowała obywateli jako mężczyzn powyżej 25. roku życia, którzy byli „niezależni” i płacili podatek pogłówny. Kobiety, podobnie jak inne grupy społeczne, takie jak dzieci, służba domowa, robotnicy rolni czy niewolnicy, zostały wyłączone z praw politycznych. De Gouges uważała to za niesprawiedliwość i domagała się pełnych praw obywatelskich dla kobiet.
De Gouges nie była jedyną feministką, która próbowała wpłynąć na polityczne struktury Francji końca XVIII wieku, ale podobnie jak inne kobiety, jej głos był ignorowany przez ówczesne elity polityczne. Mimo że jej argumenty spotykały się z oporem, de Gouges nadal publicznie wyrażała swoje opinie i sprzeciwiała się dominacji męskiego głosu w debacie publicznej.
Podobnie jak inne autorki tamtej epoki, takich jak Etta Palm d’Aelders, Theroigne de Mericourt czy Claire Lacombe, jej prace miały na celu wywołanie debaty na temat roli kobiet w nowym, rewolucyjnym społeczeństwie.
Konflikt z rewolucją
Pomimo jej rewolucyjnego ducha, Olympe sprzeciwiła się egzekucji Ludwika XVI, częściowo dlatego, że była przeciwniczką kary śmierci, a częściowo dlatego, że opowiadała się za monarchią konstytucyjną. Z tego powodu popadła w konflikt z radykalną frakcją Montagnardów pod przewodnictwem Maximiliena Robespierre’a.
W swoich listach otwarcie krytykowała rządy terroru, a także proponowała federalizm jako alternatywę dla scentralizowanej władzy rewolucyjnej. To właśnie propagowanie federalizmu, a nie jej feminizm, stało się bezpośrednią przyczyną jej zguby. W 1793 roku została aresztowana i oskarżona o szerzenie niebezpiecznych idei.
3 listopada 1793 roku Olympe de Gouges została stracona na gilotynie. Jej śmierć była symbolicznym
Aresztowanie Olympe de Gouges
W miarę jak rewolucja stawała się coraz bardziej zaciekła i brutalna, również jej działalność literacka nabierała wyraźnego zaangażowania politycznego. Do najbardziej krytycznych momentów w jej życiu należy plakat, który doprowadził do jej aresztowania i egzekucji. Mowa o Les Trois urnes, ou le Salut de la Patrie, par un voyageur aérien (Trzy urny, czyli zbawienie ojczyzny przez podróżnika powietrznego), który opublikowała w 1793 roku.
W tym dokumencie de Gouges wyraziła swoje poglądy na temat sytuacji we Francji. Twierdziła, że nadszedł czas, aby ustanowić przyzwoity rząd, którego energia pochodzi z siły jego praw; Nadszedł czas, aby położyć kres zamachom i cierpieniom, które powodują, jedynie za posiadanie przeciwstawnych poglądów. Niech każdy zrobi rachunek sumienia; Niech zobaczą nieobliczalne szkody wyrządzone przez tak długotrwały podział… A wtedy każdy może swobodnie wypowiadać się na temat wybranego przez siebie rządu.
Zdecydowanie sprzeciwiała się masowym egzekucjom, apelując, aby śmierć odpoczęła, a anarchia powróciła do podziemia. Krytykowała również brutalność, z jaką toczyła się rewolucja: nadszedł czas, aby położyć kres tej okrutnej wojnie, która tylko pochłonęła wasz skarb i zebrała najbardziej błyskotliwe z waszych młodych. Krew, niestety, popłynęła zbyt obficie!
Wezwała do zakończenia walki między frakcjami, ostrzegając, że podzieleni Francuzi walczą o trzy przeciwstawne rządy; jak walczący bracia pędzą ku swemu upadkowi i jeśli ich nie powstrzymam, wkrótce pójdą w ślady Tebańczyków, kończąc na tym, że podrzynają sobie gardła do ostatniego żywego człowieka.
Jednak jej najszerzej komentowaną propozycją było zorganizowanie plebiscytu, który miałby wybrać jedną z trzech możliwych form rządu: republikę unitarną, rząd federalistyczny oraz monarchię konstytucyjną.
Choć de Gouges nawoływała do wycofania się z rewolucyjnego terroru, jej propozycje zostały źle odebrane przez ówczesnych włodarzy. W 1793 roku obowiązywało prawo rewolucji, które przewidywało karę śmierci za wszelkie działania mające na celu przywrócenie monarchii. To właśnie ten fakt stanowił podstawę do jej aresztowania.
Pobyt w więzieniu
20 lipca 1793 roku Olympe de Gouges została aresztowana przez władze rewolucyjne. Po aresztowaniu jej dom został dokładnie przeszukany przez komisarzy, którzy szukali dowodów przeciwko niej. Choć początkowo nie znaleziono niczego, sama de Gouges zaprowadziła ich do magazynu, w którym przechowywała swoje pisma.
Wśród nich znaleziono fragmenty jej niezakończonego dzieła La France Sauvée ou le Tyran Détroné (Francja zachowana, czyli Tyran zdetronizowany). Sztuka ta przedstawiała postać Marie Antoniny, której celem było zachowanie rozpadającej się monarchii. W pierwszym akcie, który był tylko w połowie ukończony, królowa spotyka się z rewolucjonistami, w tym z samą de Gouges, która gani ją za wywrotowe zamiary i poucza, jak powinna prowadzić swój lud.
Po jej aresztowaniu de Gouges nie otrzymała prawa do obrony – przewodniczący trybunału uznał, że sama jest w pełni zdolna do obrony swoich interesów. Możliwe, że ten argument wynikał z faktu, że w swoich pismach Olympe de Gouges często prezentowała siebie jako doskonale obeznaną z polityką, co mogło być pretekstem do odmowy prawa do obrońcy.
W międzyczasie udało jej się jeszcze opublikować dwa teksty, które miały ogromne znaczenie w jej obronie. Pierwszy, Olympe de Gouges au tribunal révolutionnaire (Olimpia de Gouges w trybunale rewolucyjnym), był relacją z przesłuchań, a drugi, Une patriote persécutée (Prześladowana patriotka), krytykował Terror, który miał miejsce w rewolucyjnej Francji.
Proces i skazanie na śmierć Olympe de Gouges
Olympe de Gouges spędziła w więzieniu trzy miesiące, po czym 2 listopada 1793 roku, będąc wciąż uwięziona, wysłała do swojego syna, Pierre’a Aubry’ego, dramatyczny list. Pisała: Umieram, mój drogi synu, ofiara mojego bałwochwalstwa dla ojczyzny i dla ludu. Pod zwodniczą maską republikanizmu jej wrogowie przyprowadzili mnie bezlitośnie na szafot.
3 listopada 1793 roku Trybunał Rewolucyjny skazał ją na śmierć. Egzekucja miała miejsce zaledwie miesiąc po delegalizacji Condorceta i kilka dni po zgilotynowaniu przywódców żyrondystów. Olympe de Gouges została stracona za swoje wywrotowe działalności polityczne i próbę przywrócenia monarchii. Po śmierci jej ciało zostało porzucone na cmentarzu Madeleine.
Ostatnie chwile Olympe de Gouges zostały opisane przez anonimowego paryżanina, który był świadkiem jej egzekucji. Pisał on, że wieczorem zaprowadzono na szafot niezwykłą osobę, nazwiskiem Olimpia de Gouges, która nosiła imponujący tytuł kobiety literatury, podczas gdy cały Paryż, podziwiając jej piękność, wiedział, że nie zna ona nawet alfabetu… (…) Ta kobieta… rzuciła się w wir rewolucji, ciałem i duszą. Szybko jednak zorientowawszy się, jak okrutny był system przyjęty przez jakobinów, postanowiła zawrócić. Próbowała zdemaskować złoczyńców za pomocą dzieł literackich, które wydrukowała i wydała. Nigdy jej tego nie wybaczyli, a za swoją nieostrożność zapłaciła głową.
Pośmiertne wpływy i kontrowersje wokół Olympe de Gouges
Po egzekucji Olympe de Gouges jej życie i działalność stały się przedmiotem licznych debat, a jej śmierć posłużyła jako przestroga dla innych kobiet angażujących się politycznie. 15 listopada 1793 roku, na posiedzeniu Komuny, Pierre Gaspard Chaumette wspomniał o niej, wskazując ją jako przykład „bezczelnej kobiety”, która opuściła domowe obowiązki, by angażować się w sprawy republiki. Dla ówczesnych władz rewolucyjnych de Gouges stała się symbolem „nieporządku” i zagrożeniem dla nowo powstałego porządku rewolucyjnego.
Pomimo tego, że Olympe de Gouges nie miała nic wspólnego z zakładaniem Towarzystwa Rewolucyjnych Kobiet Republikańskich, jej postać była traktowana przez polityków jakobińskich jako wrogi element. To była ogromna niesprawiedliwość, gdyż de Gouges była przede wszystkim orędowniczką praw człowieka i kobiet, a jej działania literackie nie miały na celu zniszczenia rewolucji, lecz jej naprawę.
Po jej śmierci wpływ de Gouges na ruchy feministyczne nie zniknął. Jej Deklaracja Praw Kobiety i Obywatelki stała się jednym z fundamentów walki o prawa kobiet. Jej prace były szeroko publikowane i miały duży wpływ na obrończynie praw kobiet, nie tylko w Europie, ale także w Stanach Zjednoczonych.
Rewolucja francuska była nie tylko wydarzeniem politycznym, ale także symbolicznym momentem, który rozpoczął nową erę w dążeniu do równouprawnienia kobiet, czego doskonałym przykładem była postać Olympe de Gouges.
Sztuka i literatura Olympe de Gouges
Olympe de Gouges, jako autorka dramatów i powieści, przekazywała w swoich dziełach główny temat, który wyznaczał jej życie: oburzenie na niesprawiedliwość społeczną. Choć jej szczególne zainteresowanie dotyczyło praw kobiet, de Gouges poruszała również kontrowersyjne zagadnienia społeczne, takie jak handel niewolnikami, rozwody, małżeństwa, więzienia dla dłużników, prawa dzieci oraz programy rządowe skierowane na walkę z bezrobociem.
Istotnym elementem jej twórczości była często analiza złożonych sytuacji, w których spotykały się różne problemy społeczne. Zamiast ograniczać się do tematu kobiecych praw, de Gouges podejmowała również kwestie społecznej nierówności w szerszym kontekście.
Wiele jej utworów, szczególnie dramatów, wystawianych na deskach Comédie Française, było publikowanych anonimowo lub pod męskimi pseudonimami, co w ówczesnych czasach było powszechną praktyką. Jednak de Gouges postanowiła zerwać z tym zwyczajem.
Nie tylko publikowała swoje prace pod własnym nazwiskiem, ale także poszerzała granice tematów uznawanych za stosowne dla dramatopisarek, co wiązało się z konsekwencjami zarówno literackimi, jak i społecznymi. W 1793 roku, podczas egzekucji, skonfiskowane zostały jej papiery, w których znalazło się około 40 sztuk.
W 1784 roku opublikowała powieść epistolarną, inspirowaną Niebezpiecznymi związkami (1782) Pierre’a Choderlosa de Laclosa. Książka ta miała formę wymiany listów, które rzekomo prowadziła z jej ojcem, markizem de Pompignanem. W powieści zmieniono jedynie nazwiska bohaterów: „Madame Valmont” symbolizowała samą de Gouges, natomiast „Monsieur de Flaucourt” był alter ego Pompignana.
Pełny tytuł książki, wydanej po śmierci Pompignana, brzmiał: Mémoires de Madame de Valmont sur l’ingratitude et la cruauté de la famille des Flaucourt avec la sienne dont les sieurs de Flaucourt on reçu tant de services (Wspomnienia Madame de Valmont o niewdzięczności i okrucieństwie rodziny Flaucourt wobec swoich, które świadczyły takie usługi na rzecz sir Flaucourta).
Wczesne dramaty Olympe de Gouges
Jako dramatopisarka, Olympe de Gouges angażowała się w najistotniejsze kontrowersje polityczne swojego czasu, często stając na czołowej linii walki o sprawiedliwość społeczną i prawa człowieka. Jednym z pierwszych jej dramatów, wystawionych w Comédie Française w 1788 roku, była sztuka pod tytułem Zamore et Mirza; ou L’Heureux Naufrage.
Dzięki tej pracy zdobyła uznanie wśród abolicjonistów, ale również narażona była na ostrą krytykę ze strony handlarzy niewolników. Była to pierwsza francuska sztuka, która ukazywała nie tylko brutalność niewolnictwa, ale również przedstawiała punkt widzenia samej osoby zniewolonej, co było absolutną nowością na scenie literackiej tamtego czasu.
W 1788 roku opublikowała również tekst zatytułowany Réflexions sur les Hommes Nègres (Refleksje o Czarnych Ludziach), w którym szczegółowo opisała brutalny los niewolników we francuskich koloniach. Krytykowała niesprawiedliwość tego systemu, podkreślając, że to siła i uprzedzenia skazały ich na to straszliwe niewolnictwo, w którym natura nie odgrywa żadnej roli i za które odpowiedzialne są wyłącznie niesprawiedliwe i potężne interesy białych.
De Gouges porównywała sytuację niewolników do ucisku politycznego we Francji przekonując, że Francuzi muszą zdobyć swoją własną wolność, zanim zaczną walczyć o wolność niewolników.
Pamflety i publiczne listy Olympe de Gouges
Olympe de Gouges w swojej twórczości politycznej opublikowała 68 pamfletów, z których wiele miało na celu publiczne angażowanie się w debaty polityczne ówczesnej Francji. Jednym z pierwszych jej manifestów politycznych był List do ludu, opublikowany w listopadzie 1788 roku, w którym zaprezentowała pomysły dotyczące patriotycznych funduszy oraz instytucji opiekuńczych.
W 1789 roku opublikowała kolejne ważne pismo – Remarques Patriotiques, w którym przedstawiła propozycje dotyczące ubezpieczeń społecznych, opieki nad osobami starszymi, schronisk dla bezdomnych dzieci oraz wprowadzenia systemu ławy przysięgłych.
De Gouges angażowała się również w kontrowersyjne tematy, takie jak sytuacja kobiet, proponując, by zrzuciły jarzmo haniebnego niewolnictwa. Była jednym z pierwszych publicznych głosów w tej debacie, który łączył prawa kobiet z kwestią szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej. Jej pisma były często skierowane do wybitnych osobistości, takich jak Jacques Necker, królowa Maria Antonina czy książę Orleanu, a także do przedstawicieli innych frakcji politycznych.
De Gouges w swoich pamfletach pisała, że jej celem jest pokazanie narodowi prawdziwie obywatelskiego serca i wywołanie w nim ducha troski o dobro publiczne. Jej pisma były szeroko rozpowszechniane i miały istotny wpływ na kształtowanie publicznej dyskusji w okresie rewolucji francuskiej. Mimo że nie udało jej się zdobyć realnej władzy politycznej, jej idee o równouprawnieniu i prawach kobiet były istotnym punktem odniesienia dla przyszłych pokoleń działaczy feministycznych.
Dziedzictwo Olympe de Gouges
Olympe de Gouges, choć za życia była szeroko znana i ceniona jako pisarka, później przez wiele lat była zapomniana. Jej twórczość, pełna odważnych poglądów i zaangażowania politycznego, nie zawsze znajdowała uznanie w późniejszych latach. Dopiero w połowie lat 80. XX wieku, dzięki pracy politycznego biografa Oliviéra Blanca, postać de Gouges została ponownie odkryta i doceniona. Biografia ta wniosła nowe światło na jej działalność, przywracając ją do zbiorowej pamięci Francuzów.
6 marca 2004 roku w Paryżu miało miejsce ważne wydarzenie, które miało na celu upamiętnienie Olympe de Gouges. Zostało wtedy nazwane jej imieniem jedno z centralnych miejsc stolicy Francji – plac Olympe de Gouges.
W ceremonii otwarcia udział wzięli Pierre Aidenbaum, burmistrz 3. dzielnicy Paryża, oraz Anne Hidalgo, ówczesna pierwsza zastępczyni mera miasta. W trakcie uroczystości aktorka Véronique Genest odczytała fragment Deklaracji Praw Kobiety i Obywatelki, która była jednym z najważniejszych dokumentów stworzonych przez de Gouges.
Niestety, w kwestii miejsca pochówku Olympe de Gouges napotkano przeszkody. W 2007 roku Ségolène Royal, znana francuska polityk, wyraziła chęć przeniesienia szczątków pisarki do Panteonu w Paryżu. Jednak Olympe de Gouges – podobnie jak inne ofiary rewolucyjnego terroru – została pochowana w nieznanym grobie, a jej szczątki zaginęły. Z tego względu ponowny pochówek, podobnie jak w przypadku Markiza de Condorcet, miałby jedynie charakter symboliczny.
Olympe de Gouges jest również uhonorowana w przestrzeni publicznej poprzez nadanie nazwisk jej imienia różnym miejscom we Francji. Nazwano ją m.in. w Salle Olympe de Gouges – hali wystawowej przy rue Merlin w Paryżu oraz w Parc Olympe de Gouges w Annemasse. W ten sposób jej dziedzictwo, zarówno literackie, jak i polityczne, pozostaje obecne w życiu współczesnych Francuzów.
W kulturze współczesnej Olympe de Gouges stała się również inspiracją dla twórczości artystycznej. W 2018 roku powstała sztuka „Rewolucjoniści” autorstwa Lauren Gunderson, która koncentruje się na życiu Olympe de Gouges i przedstawia ją w dramatyzowanej wersji jako pisarkę oraz aktywistkę działającą w okresie rządów terroru we Francji. Sztuka ta ukazuje jej nieugiętą postawę w walce o prawa kobiet i sprzeciw wobec niesprawiedliwości społecznej, które były nieodłącznym elementem jej twórczości.
Dzięki wszystkim tym działaniom Olympe de Gouges została w końcu uznana za jedną z najważniejszych postaci rewolucyjnej Francji, której działalność wciąż inspiruje kolejne pokolenia. Jej walka o równość, prawa człowieka oraz aktywizm na rzecz sprawiedliwości społecznej uczyniły ją jedną z kluczowych postaci, które wpłynęły na rozwój idei feministycznych we Francji i na całym świecie.
