9 października 1944 roku Heinrich Himmler wydał rozkaz całkowitego zburzenia Warszawy

Tego dnia 1944 roku Heinrich Himmler wydał rozkaz całkowitego zburzenia Warszawy

Warszawa nie padła pod ciężarem bomb, lecz pod zimnym rachunkiem niemieckiego planu. Rozkaz Heinricha Himmlera z 9 października 1944 przypieczętował to, co rozpoczęto już w chwili wybuchu powstania – planowe zburzenie Warszawy. Miasto miało zniknąć z powierzchni ziemi, a jego ruiny stać się „ostrzeżeniem dla Europy”. W ciągu kilku miesięcy unicestwiono 84% zabudowy, spalono archiwa, biblioteki i świątynie, a zrabowane dobra wyjechały w tysiącach wagonów do Rzeszy.

Po upadku powstania warszawskiego stolica była planowo niszczona przez wyspecjalizowane oddziały niemieckie. Wywożono wszystko, co miało wartość. Szacunki mówiły o co najmniej 45 tys. wagonów łupów. Do akcji wchodzili żołnierze tzw. Brandkommando, którzy podpalali domy, oraz saperzy wysadzający kamienice i budynki o znaczeniu historycznym i kulturowym. Zniknęły m.in. Zamek Królewski, Pałac Saski, pomnik księcia Józefa Poniatowskiego i Katedra warszawska z kościołem OO. Jezuitów. Warszawa była najbardziej zniszczonym miastem Europy podczas II wojny światowej.

Kluczowe instytucje i urzędnicy odpowiedzialni za zburzenie Warszawy

• Heinrich Himmler – Reichsführer SS, autor bezpośredniego rozkazu z 9 października 1944.
• Hans Frank – Generalny Gubernator, konsekwentnie dążył do likwidacji stolicy Polski.
• Ludwig Fischer – gubernator dystryktu warszawskiego, koordynator cywilnej części akcji.
• Paul Otto Geibel – dowódca SS i Policji, kierował operacją zniszczenia i grabieży.
• Erich von dem Bach-Zelewski, Oskar Dirlewanger, Heinz Reinefarth, Bronisław Kamiński – dowódcy sił eksterminacyjnych w czasie powstania.
• Willy Schmelcher, major Sarnow, Harry von Craushaar – kierownictwo techniczne i administracyjne akcji „ARLZ”.
• Adolf Hitler – polityczny inicjator idei całkowitego zrównania Warszawy z ziemią.

Plan Pabsta i wcześniejsze założenia niemieckiej polityki wobec stolicy

Przed wojną Warszawa zajmowała ok. 140 km² i dynamicznie się rozwijała. W 1939 liczyła prawie 1,3 mln mieszkańców, w tym ok. 20% Żydów. Od początku okupacji stała się centrum oporu. Tu działało Polskie Państwo Podziemne, które konsekwentnie utrudniało niemiecką politykę Drang nach Osten. Niemcy realizowali plan destrukcji etapami.

Podczas kampanii wrześniowej lotnictwo niemieckie bombardowało całe kwartały. Oszczędzano jednak fragmenty, które miały posłużyć jako „dowód porządku”. W dzienniku Generalgouverneura Hansa Franka z lipca 1940 zapisano:

W sprawie Warszawy Führer postanowił, że odbudowa tego miasta jako polskiej metropolii była absolutnie wykluczona. Führer życzył sobie, żeby Warszawa zeszła do rzędu miasta prowincjonalnego.

6 lutego 1940 nazistowski architekt Friedrich Pabst przedstawił Frankowi projekt przebudowy, zwany planem Pabsta. Zakładał on m.in.:

• ograniczenie miasta do ~7 km²,
• wyburzenie Starego Miasta,
• zasiedlenie lewego brzegu przez 100–130 tys. Niemców,
• całkowite wysiedlenie Żydów i pozostawienie minimum Polaków do pracy przymusowej.

Do realizacji nie doszło. Friedrich Pabst został zastrzelony 13 grudnia 1943 w akcji „Braun” przeprowadzonej przez Kedyw Armii Krajowej przy ul. Daniłowiczowskiej. Klęski militarne III Rzeszy wstrzymały projekt.

W 1943 powstanie w getcie warszawskim unicestwiło całą dzielnicę żydowską. O losie miasta przesądził jednak wybuch powstania warszawskiego w 1944. 21 września 1944 Heinrich Himmler stwierdził:

Warszawa, stolica, głowa, inteligencja tego byłego 16–17-milionowego narodu Polaków miała zostać zniszczona… Wówczas historycznie polski problem nie miał już być wielkim problemem dla naszych dzieci.

Za ludobójstwo i niszczenie odpowiadali także Erich von dem Bach-Zelewski, Oskar Dirlewanger, Heinz Reinefarth – kat Woli, oraz Bronisław Kamiński – kat Ochoty.

Zburzenie Warszawy: wyrok na miasto i skutki pierwszej fali zniszczeń

Niemcy zniszczyli ponad 80% zabudowy miejskiej. Wysadzili wszystkie mosty i dworce. W gruzach znalazło się ~90% obiektów zabytkowych i zakładów przemysłowych. Zburzono szkoły, szpitale i świątynie. Na ulicach zalegało ok. 20 mln m³ gruzów zaminowanych minami i niewypałami. Równolegle wypędzano ludność. W styczniu 1945 na lewym brzegu Wisły pozostawało najwyżej ~1000 osób.

Niemcy celowo dewastowali symbole polskiej państwowości i pamięci: obalili Kolumnę Zygmunta, rozjechali płytę Grobu Nieznanego Żołnierza, wysadzili Zamek Królewski i Pałac Saski. Spalili Bibliotekę Ordynacji Zamojskiej, Archiwum Akt Dawnych i Archiwum Skarbowe. Mimo niewyobrażalnych strat, mieszkańcy stopniowo wracali i zaczęli przywracać życie, zanim formalne decyzje zapadły.

W 2004 Zespół ds. oszacowania strat wojennych Warszawy powołany przez Prezydenta m.st. Warszawy Lecha Kaczyńskiego opracował Raport o stratach wojennych Warszawy. Straty materialne oszacowano na 45,3 mld USD (wartość z 2004). Wyliczenia dotyczyły wyłącznie strat materialnych.

Kaci powstania warszawskiego i zburzenia miasta nie ponieśli realnej odpowiedzialności. Zrujnowana stolica państwa polskiego odradzała się z ruin wysiłkiem mieszkańców.

Zburzenie Warszawy: decyzja, wykonawcy, metoda

Zburzenie Warszawy oznaczało planową operację wyburzania i palenia po kapitulacji 2 października 1944. Między październikiem 1944 a styczniem 1945 oddziały Technische Nothilfe (TN) niszczyły ok. 30% przedwojennej zabudowy lewobrzeżnej części miasta. Towarzyszyła temu grabież mienia publicznego i prywatnego na ogromną skalę.

Geneza decyzji była jasna: Warszawa pozostawała centrum polityczne, intelektualne i kulturalne okupowanej Polski oraz siedzibą władz Polskiego Państwa Podziemnego. Hans Frank notował 14 grudnia 1943: gdybyśmy nie mieli Warszawy w Generalnym Gubernatorstwie, nie mielibyśmy 4/5 trudności.

15 lipca 1940 ogłoszono, że odbudowa jako polskiej metropolii była wykluczona. Plan Pabsta redukował populację do ~130 tys. i powierzchnię do ~15 km². 6 lutego 1944 Adolf Hitler stwierdził:
Warszawa miała zostać zburzona, gdy tylko nadarzyła się sposobność.

W dniu wybuchu powstania Hitler wydał ustny rozkaz Heinrichowi Himmlerowi i Heinzowi Guderianowi: każdego mieszkańca należało zabić, nie wolno było brać jeńców. Warszawa miała zostać zrównana z ziemią i stać się przykładem dla Europy.

Zniszczenia podczas walk powstańczych były ogromne. W dwa miesiące uległo zniszczeniu ~25% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy. Stare Miasto zostało zburzone niemal w całości. Silnie ucierpiały Wola, Powiśle, Czerniaków, Śródmieście Północne, a także Mokotów, Żoliborz i Ochota. Na Pradze Niemcy, wycofując się pod naciskiem Armii Czerwonej, wysadzili wszystkie mosty i zniszczyli dworce.

Niszczenia nie wynikały wyłącznie z działań bojowych. Były także skutkiem rozkazów celowego palenia i wysadzania całych kwartałów. Hans Frank zanotował 5 sierpnia 1944: Doszczętne spalenie domów miało pozbawić powstańców kryjówek… Po zdławieniu powstania Warszawę miał spotkać zupełny los zniszczenia.

Walther Model nakazywał: Należało całkowicie spalić Warszawę, podpalić budynki w promieniu tysiąca metrów od arterii, aby wojsko mogło przejechać.

Nie dało się usprawiedliwić zniszczenia Kolumny Zygmunta (2 września), zbezczeszczenia Grobu Nieznanego Żołnierza (4 września) czy wysadzenia ruin Zamku Królewskiego (wrzesień). Spalono też kluczowe archiwa i biblioteki, gdzie zginęło od 80% do 100% zasobów.

Po kapitulacji powstania punkt 10 Układu o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie przewidywał ochronę mienia. W praktyce 9 października 1944 na naradzie w Prusach Wschodnich Heinrich Himmler nakazał kompletne zniszczenie miasta po uprzednim demontażu wszystkiego, co przedstawiało wartość: to miasto miało zniknąć z powierzchni ziemi. Kamień na kamieniu nie powinien pozostać.

Ludwig Fischer, gubernator dystryktu warszawskiego, potwierdził 11 października 1944: Warszawę należało zrównać z ziemią jeszcze w czasie wojny; najpierw usunąć surowce, tekstylia i meble.

Do 12 października 1944 nadzór sprawował Harry von Craushaar. Następnie zadanie zniszczenia stolicy otrzymał Paul Otto Geibel, dowódca SS i Policji w dystrykcie warszawskim. Równolegle Wehrmacht tworzył Festung Warschau pod dowództwem generałów Spenglera i później Helmuta Eisenstucka.

Zburzenie Warszawy: technika niszczenia i kalendarium dewastacji

Miasto niszczono przez ~3,5 miesiąca do ofensywy sowieckiej w styczniu 1945. Główne działania prowadziły jednostki Technische Nothilfe podległe Willy’emu Schmelcherowi. W Warszawie działały trzy grupy niszczycielskie dowodzone przez majorów Wengera, Schulza i Sarnowa. Operowały głównie na Woli, w Śródmieściu Północnym i na Żoliborzu. Niszczenie dokumentowały niemieckie ekipy fotograficzne i filmowe, a specjalny album ze zdjęciami przekazano Hitlerowi.

Metoda była stała:

• najpierw demontaż i rabunek mieszkań, fabryk i urzędów,
• potem systematyczne podpalenia przez Brandkommando,
• następnie wysadzanie wybranych obiektów przez Sprengkommando,
• paraliż infrastruktury: elektrownia na Powiślu, Stacja Filtrów, Stacja Pomp Rzecznych, gazownia, Elektrownia Tramwajowa, węzeł kolejowy.

Lista celowych zniszczeń zabytków i instytucji była długa. Przykładowe daty:

• 25 października spalono Gmach Biblioteki Ordynacji Krasińskich przy ul. Okólnik; ogień strawił ok. 2000 inkunabułów, 50 000 rękopisów i 100 000 starodruków.
• 3 listopada spalono Archiwum Akt Nowych w gmachu Szkoły Głównej Handlowej.
• 4 listopada spalono Archiwum Miejskie w dawnym Arsenale Warszawskim.
• 6 grudnia wysadzono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego.
• połowa grudnia zburzono Katedrę warszawską i kościół OO. Jezuitów; spalono kościoły OO. Reformatów i OO. Paulinów.
• 18 grudnia wysadzono Pałac Brühla.
• 27 grudnia – 1 stycznia zniszczono pomniki Bogusławskiego, Mickiewicza, Lotnika i Sapera.
• 29 grudnia wysadzono Pałac Saski.
• 16 stycznia spalono Bibliotekę Publiczną m.st. Warszawy przy ul. Koszykowej; wysadzono prezbiterium kościoła św. Karola Boromeusza.

Niszczenia objęły także: Archiwum Kurii Metropolitalnej Warszawskiej, Bibliotekę Główną Politechniki Warszawskiej, kościół OO. Augustianów na Piwnej, św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży, św. Barbary na Nowogrodzkiej. Uszkodzono Najświętszego Zbawiciela, spalono Pałac Łazienkowski, wysadzono część Hotelu Europejskiego. Z 31 pomników zniszczono 22. Przygotowano do wysadzenia m.in. Belweder, Pałac Pod Blachą, ruiny Opery oraz kościoły OO. Bernardynów, Karmelitów i Sióstr Wizytek.

Dzięki postawie polskich muzealników ocalały kluczowe zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, Biblioteki Narodowej i duża część kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie. Dyrektor Stanisław Lorentz wraz z zespołem zablokował plan wysadzenia gmachu muzeum pod pretekstem prac konserwatorskich.

Oficerowie Wehrmachtu zeznawali po wojnie, że palenie i wysadzanie nie służyło celom militarnym. Heinz Guderian przyznał, że zniszczenie miasta nie było usprawiedliwione koniecznością wojenną. Helmut Eisenstuck wskazywał, że niszczenia pozbawiały wojsko kwater. Mimo to Smilo von Lüttwitz nakazywał „oczyszczenie miasta z ludzi i dóbr”. Wycofując się, Wehrmacht zostawił tysiące min pułapek w ruinach urzędów, zakładów i domów.

Armia Czerwona przez październik–grudzień 1944 obserwowała z prawego brzegu Wisły systematyczne wyburzenia i niszczenia, dokumentując je na planach. Nie podjęła działań, które by ten proces powstrzymały.

Grabież towarzysząca zburzeniu Warszawy

Grabież stanowiła integralny element działań. Wypędzana ludność mogła zabrać jedynie bagaż nieutrudniający marszu do Dulag 121 Pruszków. Rabunek prowadzono w sposób zorganizowany:

• początkowo działały równolegle trzy sztaby: wojskowy, policyjny i cywilny, z siedzibą przy ul. Żelaznej 103;
• 22 października 1944 powołano Räumungsstab z Paul Otto Geibelem na czele; sztab miał pierwszeństwo w przejmowaniu mienia i mieścił się u wylotu ul. Wolskiej;
• do opróżniania mieszkań i urzędów używano ok. 800–1000 polskich robotników w komandach roboczych; część kwaterowała w Pruszkowie, gdzie utworzono magazyny.

Udział Wehrmachtu był szeroki. Choć formalnie miał ewakuować mienie wojskowe, w praktyce demontował maszyny, surowce, żywność i tekstylia. 9. Armia meldowała, że „codziennie ładowano 200–300 wagonów” dóbr.

Zeznania Geibla wskazywały kierunki łupów:

• tekstylia, futra i dywany do KL Ravensbrück,
• pieniądze i złoto do Banku Rzeszy w Berlinie,
• kosztowności do Urzędu Lombardowego w Berlinie.

Szacunki grabieży:

• 26 319 wagonów z wyrobami, surowcami i urządzeniami przemysłowymi,
• 3240 wagonów z produktami rolnymi,
• ~850 ciężarówek ze zrabowanym mieniem;
  inne wyliczenia mówiły o ~45 000 wagonów w ~1000 pociągach.

Najwyżsi przywódcy nazistowscy korzystali osobiście. Himmler otrzymywał kolekcje znaczków, jego żona instrumenty muzyczne. Ludzie Arthura Greisera rabowali na taką skalę, że wywoływało to spory z władzami dystryktu warszawskiego. Szabrowali także oficerowie, urzędnicy i szeregowi żołnierze. Dowódca garnizonu Reiner Stahel w końcu „zalegalizował” wynoszenie rzeczy z płonących domów. Na terenie opustoszałej Warszawy działał też polski margines społeczny z przedmieść.

Bilans strat po zburzeniu Warszawy

Systematyczne wyburzenia po kapitulacji powstania dodały >30% nowych zniszczeń lewobrzeżnej zabudowy. Razem z wrześniem 1939, zagładą getta, sierpniem–wrześniem 1944 i nalotami sowieckimi wojna zniszczyła ~84% lewobrzeżnej Warszawy, a w skali całego miasta ~65%. Gruzów było ok. 20 mln m³.

Wybrane wskaźniki:

• mosty: 100% zniszczeń,
• kubatura budynków przemysłowych: 90%,
• budynki zabytkowe (w tym kościoły): 90%,
• obiekty kultury: 95%,
• służba zdrowia: 90%,
• szkolnictwo: 70%,
• izby mieszkalne: 72,1%,
• elektrownia: 50% urządzeń, sieć elektryczna: 65% długości,
• centrale telefoniczne: 100%, sieć kablowa: 70%,
• wodociągi: 30%, kanalizacja: 28,5%,
• ulice: 30% powierzchni,
• sieć tramwajowa: 85% długości, zajezdnie: 91% kubatury,
• tabor tramwajowy: 75%, lampy uliczne: 98,5%,
• węzeł kolejowy: 95% urządzeń, dworce: 100%,
• lotnictwo pasażerskie: 100% urządzeń,
• żegluga rzeczna: 85% taboru.

Raport o stratach wojennych Warszawy (2004) oszacował łączne straty materialne miasta i mieszkańców na 18,20 mld przedwojennych zł, czyli 45,3 mld USD (kurs 2004). Rejestr zniszczonych obiektów sakralnych i świeckich o wartości zabytkowej liczył 674 pozycje.

Architekt konserwator Jan Zachwatowicz podsumował: Zniszczenie Warszawy przez Niemców ukazywało szczególne natężenie wobec urządzeń technicznych i zabytków. Naród żył tak długo, jak długo żyły jego dzieła kultury. Zniszczenie Warszawy było próbą zniszczenia narodu polskiego.

Zrujnowane miasto stało się scenerią filmu Miasto nieujarzmione (1950) opartego na wspomnieniach Władysława Szpilmana. Wykorzystano w nim unikatowe zdjęcia niemieckich ekip dokumentujących podpalenia, wysadzenia i grabieże. Lotniczą panoramę wyludnionych ruin wiosną 1945 ukazał film animowany Miasto ruin produkcji Muzeum Powstania Warszawskiego.