Blask triumfu i mrok tajemnicy – oto dwa oblicza wydarzenia, które od wieków fascynuje artystów. Zmartwychwstanie w malarstwie to nie tylko motyw religijny, ale też opowieść o wierze, nadziei i przezwyciężeniu śmierci. Od bizantyńskich ikon po barokowe wizje, sztuka próbowała uchwycić moment, który wymyka się ludzkiemu poznaniu. Jak przedstawiano najważniejszą Tajemnicę chrześcijaństwa na płótnie, na drewnie, czy na innym materiale? Co symbolizują poszczególne elementy na obrazach i ikonach? Przyjrzymy się pięciu przedstawieniom okresu Zmartwychwstania w malarstwie przez wieki.
Tajemnica zmartwychwstania jest w centrum chrześcijańskiego życia. Wiara w nią łączy w sobie kościoły, konfesje i wyznania chrześcijańskie na całym świecie. Ta fascynacja i chęć ukazania Triumfu nad Śmiercią również odbiła się w licznych przedstawieniach malarskich.
Warto pamiętać, że Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa poprzedza Męka i Krzyż. Te motywy często były ukazywane w kościołach zachodnich i wschodnich. Prześledźmy różne wizerunki od Zejścia do Otchłani do ukazania się Apostołom.
Między Śmiercią a Życiem
W sztuce wschodniego chrześcijaństwa rozpowszechniony jest motyw Anastasis, czyli zejścia Jezusa Chrystusa do Otchłani. Pamiętajmy, że kanoniczna ikona w kościele prawosławnym odzwierciedla dogmaty, czyli prawdy objawione przez Boga wspólnocie chrześcijańskiej.
W dziele Dionizjusza z Fourny (1670 – 1744), greckiego ikonografa, widzimy Chrystusa, który schodzi do Otchłani, czyli starotestamentowego szeolu, krainie zmarłych. To jest moment, w którym dla chrześcijan rozpoczął czas chwały Zbawiciela. Pokonuje on śmierć i uwalnia tych, którzy zawierzyli się Ewangelii.
Ikona wpisuje się w przedstawienia tego momentu w kościołach wschodnich. Jezus Chrystus w pełnej chwale stoi na zniszczonej bramie do szeolu. Widzimy także naszych pierwszych rodziców: Adama i Ewę, którzy z pomocą Wcielonego Boga wychodzą ze swych grobów.
Moment Zmartwychwstania
Jak wskazuje Magdalena Łanuszka, dopiero w średniowieczu pojawiają się bezpośrednie sceny z Zmartwychwstania Chrystusa. Wydarzenia powrotu Jezusa z Otchłani i fizycznego wyjścia z grobu nie są opisywane w ewangeliach.
Przyjrzymy się zatem dziełu Juana de Flandesa (1460 – 1519). Ten flamandzki malarz tworzył swoje dzieła w Hiszpanii. Jego przedstawienia Zmartwychwstania zawierają elementy, które pojawiają się u innych artystów.
Po pierwsze widzimy otwarty grób. Przypomina on bardziej średniowieczny lub nowożytny pochówek w Hiszpanii niż ową grotę z kamieniem w Galilei.
Główną postacią jest triumfujący Jezusa Chrystusa, który w pełnej chwale wychodzi z grobu. Prawą ręką błogosławi świat. Może być także symbol jego zwycięstwa nad śmiercią. W drugiej ręce trzyma krzyż z flagą. Na ciele można dostrzec rany otrzymane w trakcie Męki.
Warto także zwrócić uwagę na ubiór żołnierzy, którzy pilnują grobu. Wyglądają jak z czasów, w których żył artysta. Noszą ubrania, zbroje, hełmy z czasów nowożytnych, takie jak charakterystyczne hełmy, pawie pióra, kusze. Jeden z strażników nosi turban. Czy jest to nawiązanie do wyobrażeń dotyczących ubioru z czasów Jezusa?
Pusty grób
Motyw pustego grobu był często wykorzystywany w wielu dziełach. Brak ciała Jezusa świadczy, że Tajemnica się dopełnia.
Powyższy symbol Zmartwychwstania odnosi się bezpośrednio do relacji z Nowego Testamentu. Spójrzmy na fragment ewangelii według św. Marka, który mówi o pustym grobie: Gdy jednak spojrzały, zauważyły, że kamień był już odsunięty, a był bardzo duży. Weszły więc do grobu i ujrzały młodzieńca siedzącego po prawej stronie, ubranego w białą szatę; i bardzo się przestraszyły (Mk, 16, 4-5.) . Anioł jednak uspokaja kobiety.
Michaił Niestierow, rosyjski malarz z przełomu XIX i XX w., przedstawił moment tuż przed spotkaniem kobiet z Aniołem i odkrycia Prawdy o Zmartwychwstaniu.
Na obrazie widzimy niewiasty, które idą ku grobowi. Wiemy, że jest przed świtem, ale noc nadal okrywa świat. Może wzbudzić w odbiorcy uczucie obcowanie z tajemnicą. Jedna z niewiast niesie w rękach lampkę oliwną, która oświetla im stromą drogę. Są już bardzo blisko swojego celu.
Na główny plan wysuwa się Anioł o delikatnych rysach w białej szacie. Jego świetlistość odcina się od mroku.
Jezus ukazuje się dwom Mariom
Angielski malarz, William Holman Hunt (1827-1910), zinterpretował biblijną scenę ukazania się Jezusa niewiastom. Jesteśmy właśnie w sytuacji, gdzie przed chwilą kobiety odkrywają, że w grobie nie ma ciała Chrystusa.
Treść obrazu odnosi się bezpośrednio do fragmentu z ewangelii św. Mateusza (28, 9-10): ,A oto Jezus stanął przed nimi i rzekł: «Witajcie!» One podeszły do Niego, objęły Go za nogi i oddały Mu pokłon. A Jezus rzekł do nich: «Nie bójcie się! Idźcie i oznajmijcie moim braciom: niech idą do Galilei, tam Mnie zobaczą».
Obraz przepełniony jest pastelowymi kolorami. Na obrazie natura dopełnia wydarzenia poprzez czerwień chmur, drzewa palmowe, jutrzenkę. Widzimy trzy figury. Jezusa Chrystusa, który w pełnej chwale, w całunie. Jedna z niewiast jest pochylona ku Zbawicielowi. Czy na twarzy drugiej, która klęka, dostrzegamy pobożność?
Spotkanie Jezusa z Apostołami w barokowym sznycie
W każdej z czterech ewangelii są nawiązania do objawienia się Chrystusa jego uczniom. W Muzeum Narodowym w Krakowie możemy zobaczyć jedną z licznych interpretacji tych wydarzeń, które dla chrześcijan wydarzyły się ponad 2000 lat temu w Galilei.
W obrazie barokowego malarza, Szymona Czechowicza, widzimy spotkanie Chrystusa z jedenastoma apostołami na tle gór kamienistych. Dostrzegamy tutaj teatralność tej epoki. Na twarzach niektórych apostołów możemy dostrzec zdziwienie, niektórzy klękają. Otaczają w półkolu Jezusa, przebranego w białe szaty. Ten kolor symbolizuje triumf i zmartwychwstanie. Na rękach ma ślady przybicia do krzyża.
Za głównymi postaciami, jakby mimochodem, widzimy dwójkę mężczyzn w oddali, czy to nie uczniowie z Emaus?
Powyższe pięć przedstawień pokazuje różnorodność motywów, tematów, a także interpretacji związanych z Zmartwychwstaniem. Zapraszam Was bardzo gorąco do odkrywania niezwykłego świata przedstawień Zmartwychwstania poprzez wycieczki bliskie i dalekie, a także wędrowania w świecie wirtualnych muzeów.
Bibliografia:
- Anastasis – ikona na ciężkie czasy, liturgia.pl [dostep: 02.04.2025].
- Łanuszka Magdalena, Zmartwychwstanie w sztuce średniowiecznej, muzea.malopolska.pl [dostep: 02.04.2025].
- Pazera W., Zmartwychwstanie jako przedmiot wiary i fakt historyczny (materiały do konferencji) [w:] „Ruch Biblijny I Liturgiczny”, 37(3), 1984, s. 256-271.
- Jurek Krzysztof, Znaczenie symboliczne i funkcje koloru w kulturze [w:] „Kultura – Media – Teologia”, 2011 nr 6, s. 68-80.
- Biblia Tysiąclecia, Nowy Testament [online] [dostep: 02.04.2025]:
- Ewangelia wg św. Mateusza,
- Ewangelia wg św. Łukasza,
- Ewangelia wg. św. Marka.
- Sprutta Justyna, Symbolika dłoni w ikonie Studium teologiczno-ikonograficzne [w:] „Poznańskie studia teologiczne Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza”, Wydział Teologiczny, tom 17, 2004, s. 181- 208.
- Białous Mirosław, Zmartwychwstanie Chrystusa w nauce Kościoła prawosławnego [w:] „Wrocławski Przegląd Teologiczny”, 22/1, 7-20, 2014.
Fot. główna, Zmartwychwstanie Jezusa, ok. 1480, Mauritshuis
