Tego dnia 1946 roku w Westminster College w Fulton w stanie Missouri, Winston Churchill wygłosił słynne przemówienie „Ścięgna Pokoju”, w którym użył sformułowania „żelazna kurtyna” odnoszącego się do porządku pojałtańskiego w Europie
Winston Churchill 5 marca 1946 roku w Fulton wygłosił swoje słynne przemówienie o podziale jaki nastąpił w Europie za sprawą ZSRR. Użył do tego słynnego stwierdzenia „żelazna kurtyna”, która przesłoniła Europę Środkową i Wschodnią od zachodnich krajów, w których panowała prawdziwa demokracja i postęp cywilizacyjny.
Winston Churchill jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych polityków brytyjskich w historii tego kraju. Swoją przygodę z polityką rozpoczął w 1900 roku. Jednym z pierwszych poważnych urzędów było stanowisko podsekretarza stanu w ministerstwie do spraw kolonii.
W 1910 roku został ministrem spraw wewnętrznych. W 1911 roku został Pierwszym Lordem Admiralicji i pełnił tą funkcję przez 4 lata. Jako pierwszy Lord Admiralicji zadecydował o postawieniu Royal Navy w stan gotowości bojowej. Decyzja ta spowodowała przystąpienie Wielkiej Brytanii do I wojny światowej.
W listopadzie 1914 roku kiedy to planowano otworzyć nowy front ze względu na złą sytuację Rosji i na froncie zachodnim Winston Churchill zaproponował atak na Gallipolii. Plan przyjętą i okazał się on totalną katastrofą, a Winston Churchill podał się do dymisji i zaciągnął się do wojska.
W 1917 roku nowy premier Lloyd George mianował go na ministra uzbrojenia, a w 1919 roku na ministra wojny. Kiedy w latach 30 XX wieku konserwatyści ponieśli klęskę w wyborach Winston Churchill został odsunięty od władzy w partii.
Jako jeden z pierwszych zaczął wyrażać swój sprzeciw wobec polityki ustępstw jaką prowadził premier Neville Chamberlain wobec Adolfa Hitlera. Dało mu to wielu zwolenników w Partii Konserwatystów i pomogło odbudować swoją pozycję w partii.
Po ataku III Rzeszy na Belgię, Holandię, Luksemburg i Francję 10 maja 1940 roku Neville Chamberlain podał się do dymisji, a na swojego następcę wybrał Winstona Churchila. Jako premier był zdeterminowany do prowadzenia wojny z Niemcami.
Był zagorzałym przeciwnikiem bolszewizmu, jednak realia II wojny światowej zmusiły go do koalicji z ZSRR. W 1951 roku Winston Churchill ponownie objął stanowisko premiera Wielkiej Brytanii, które pełnił do 1955 roku. Podał się do dymisji ze względu na pogarszający się stan zdrowia. Zmarł w 1965 roku, a przyczyną śmierci był udar mózgu.
Konferencja w Jałcie
W czasie II wojny światowej tak zwana Wielka Trójka czyli przywódcy trzech mocarstw alianckich – Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i ZSRR spotykali się na konferencjach trzykrotnie:
- konferencja w Teheranie 28 listopada – 1 grudnia 1943 roku,
- konferencja w Jałcie 4 do 11 lutego 1945,
- konferencja w Poczdamie 17 lipca 1945 – 2 sierpnia 1945.
W trakcie konferencji jałtańskiej został ustalony ład światowy po zakończeniu wojny. Każda ze stron chciała wynegocjować dla siebie jak najkorzystniejsze warunki przez co każdy z przywódców był gotowy na pewne ustępstwa w sprawach mniej dla nich istotnych.
Dla prezydenta Stanów Zjednoczonych Franklina Delano Roosevelta kluczowe było prowadzenie dalszych działań przeciwko Japonii. Oczekiwał, że po zakończeniu działań zbrojnych na terenie Europy Związek Radziecki udzieli im pomocy na froncie w Azji.
Józef Stalin chciał by ZSRR kontrolowało jedną ze stref okupacyjnych w powojennych Niemczech oraz pełnej swobody działań w Europie Środkowej i Wschodniej na terenie której liczne były wojska sowieckie.
Wielka Brytania, którą reprezentował premier Winston Churchill nie była wówczas już wielkim mocarstwem z czego doskonale zdawał sobie sprawę sam Churchill i jej głos nie był, aż tak liczący się jak dwóch pozostałych graczy.
Mimo tego udało się Wielkiej Brytanii i USA wynegocjować przeprowadzenie wolnych wyborów na terenach zajętych przez ZSRR. Jednak nie miało to większego znaczenia ponieważ Stalin pomimo zgody nigdy nie zamierzał przeprowadzić ich w uczciwy sposób. Postanowienia konferencji w Jałcie sprawiły, że żelazna kurtyna zawisła nad Europą Środkowo-Wschodnią i czekała na jej ostateczne opuszczenie.
Przemówienie w Fulton i „żelazna kurtyna”
Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Morzem Adriatyckim zapadła żelazna kurtyna dzieląc nasz kontynent. Poza tą linią pozostały stolice tego, co dawniej było Europą Środkową i Wschodnią. Warszawa, Berlin, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad, Bukareszt i Sofia, wszystkie te miasta i wszyscy ich mieszkańcy leżą w czymś, co trzeba nazwać strefą sowiecką, są one wszystkie poddane, w takiej czy innej formie, wpływowi sowieckiemu, ale także – w wysokiej i rosnącej mierze – kontroli ze strony Moskwy[1].
Autorem tych słów jest jeden z najwybitniejszych polityków brytyjskich, dwukrotny premier tego kraju Winston Churchill. Wygłosił je 5 marca 1946 roku w czasie przemówienia na amerykańskim Westminster College w Fulton.
Słowa Winstona Churchilla zostały przyjęte w USA z dużym uznaniem i poparciem dla amerykańsko-brytyjskiego sojuszu. Ówcześnie w Wielkiej Brytanii rządziła Partia Pracy, która początkowo nie był, aż tak pozytywnie nastawiony do tych słów. Kraje bloku wschodniego prowadziły narrację narzuconą przez Moskwę. Negowały przemówienie Churchilla mówiąc, że jest ono pełne nienawiści do “prawdziwych demokratów”.
Pojęcie żelaznej kurtyny
Jako ciekawostkę warto dodać, że to nie Winston Churchill był twórcą określenia ,,żelazna kurtyna” w odniesieniu do ZSRR. Wcześniej użył go Joseph Goebbels, który był ministrem propagandy III Rzeszy. Użył go w wypowiedzi dla tygodnika „Das Reich” 25 lutego 1945 roku:
Jeśli naród niemiecki złoży broń, wówczas Sowieci, zgodnie z porozumieniem zawartym między Rooseveltem, Churchillem i Stalinem, zajmą całą wschodnią i południowo-wschodnią Europę, w tym większą część Rzeszy. Nad tym terytorium zajętym przez Związek Radziecki zapadnie żelazna kurtyna, poza którą nastąpi rzeź narodów[2].
Oprócz Josepha Goebbelsa innym nazistowskim politykiem, który użył tego sformułowania był minister spraw zagranicznych, hrabia Schwerin von Krosigk. Miało to miejsce w czasie audycji radiowej 2 maja 1945 roku, o której kolejnego dnia napisał magazyn ,,The Times”:
Na wschodzie żelazna kurtyna, za którą, niewidoczne dla oczu świata, trwają dzieła zniszczenia, przesuwa się nieustannie naprzód[3].
Samo pojęcie ,,żelazna kurtyna” funkcjonowało w historii wcześniej. W 1920 roku również w odniesieniu do ZSRR określeniem tym posłużyła się wicehrabiny Ethel Snowden, która dołączyła do delegacji Partii Pracy i odwiedziła Rosję:
W końcu byliśmy za ,,żelazną kurtyną’![4]
Określenie to było też używane znacznie wcześniej i w bardziej dosłownym znaczeniu. Żelazna kurtyna bowiem w teatrze oddziałała scenę od widzów w czasie ewentualnego pożaru. Sam Winston Churchill pytany czy wcześniej słyszał to określenie powiedział, że w kontekście politycznym nie jednak znał je właśnie w odniesieniu do teatru.
Bibliografia:
- Czykwin E. Metafora żelaznej kurtyny jako kategoria analityczna, [w:] „Nauka”, 2023, nr. 2, s. 107-123.
- Hułas M., Brytyjska ścieżka ku “zimnej wojnie”: kilka uwag na marginesie badań nad początkami “zimnej wojny”, [w:] „Dzieje Najnowsze”, 1997, 29/2, s. 35-44.
- Langworth R. Winston Churchill and the Etymology of “Iron Curtain”, The Churchill Project – Hillsdale College [dostęp 7.02.2025].
[1] E. Czykwin, Metafora żelaznej kurtyny jako kategoria analityczna, [w:] Nauka, 2023, nr. 2, s. 110.
[2] E. Czykwin, op.cit s. 108-109.
[3] R. Langworth, Winston Churchill and the Etymology of “Iron Curtain”, The Churchill Project – Hillsdale College [dostęp: 07.02.2025].
[4] Ibidem.
Daria Lipowicz – fizjoterapeutka, studentka historii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na studia historyczne poszła z pasji do tego przedmiotu, którą zaszczepił jej nauczyciel w liceum. Interesuje się literaturą, filmem, teatrem. Lubi podróżować i aktywnie spędzać czas.
