Antykomunizm narodowców. Organizacje polityczne ruchu narodowego wobec komunistów i komunizmu w II Rzeczypospolitej (1918-1939). Wypisy źródłowe, wstęp, redakcja i opracowanie Krzysztof Kaczmarski, Wojciech Jerzy Muszyński, Jolanta Mysiakowska-Muszyńska, Karol Sacewicz, Rafał Sierchuła
Dzisiejsze media zalewają odbiorców informacjami o wypowiedziach polityków, ich działaniach, poglądach. Często padają takie hasła, jak lewica i prawica. A jak dawniej wyglądało życie polityczne? Historia Polski to trudne lata wojen, zaborów, walki o niepodległość. W tych warunkach liderzy ruchów politycznych szukali sposobów na popularyzację programu i walkę o zwolenników. Już w 1918 roku na odradzającej się scenie politycznej pojawia się lewica i prawica. Ich działalność warunkowały realia międzynarodowe i wewnętrzne. I właśnie tutaj autorzy pozycji Antykomunizm narodowców rozpoczynają analizę problematyki rzutującej na kształt polskiego życia politycznego w okresie międzywojennym.
Instytut Pamięci Narodowej to instytucja zajmująca się badaniem, dokumentowaniem i upowszechnianiem wiedzy o najnowszej historii Polski – szczególnie w kontekście totalitaryzmów (nazizmu i komunizmu) oraz walki o niepodległość.
IPN łączy funkcje naukowe, edukacyjne, archiwalne i śledcze. Prowadzi badania nad okresem II wojny światowej, PRL, zbrodniami nazistowskimi i komunistycznymi oraz losami żołnierzy wyklętych, opozycji demokratycznej, mniejszości. Organizuje konferencje, debaty, publikacje naukowe. Ponadto IPN realizuje projekty edukacyjne, wydaje podręczniki, organizuje wystawy, filmy dokumentalne, konkursy historyczne, tworzy portale internetowe i multimedia edukacyjne (np. „Pamięć.pl”, „Przystanek Historia”).
Książka „Antykomunizm narodowców. Organizacje polityczne ruchu narodowego wobec komunistów i komunizmu w II Rzeczypospolitej (1918-1939). Wypisy źródłowe” liczy 454 strony. Struktura publikacji obejmuje wstęp, 98 dokumentów źródłowych (we fragmentach lub całości), bibliografię wykazów skrótów, indeks osobowy. Publikacja jest 67 tomem serii wydawniczej Oddziału IPN w Białymstoku.
Ruch narodowy
Polski ruch narodowy ma swoje początki w Lidze Polskiej. To organizacja o charakterze konspiracyjnym, działająca od 1887 roku. Dążyła do niepodległości Polski, głównie przez pracę narodową i wychowanie społeczne.
Kolejną organizacją o charakterze narodowym była, powstała w 1893 roku, Liga Narodowa. Działała konspiracyjnie w trzech zaborach. Jej pracami kierowali Roman Dmowski, Jan Ludwik Popławski i Zygmunt Balicki. Do głównych celów Ligi Narodowej można zaliczyć: budowanie tożsamości narodowej, rozwój szkolnictwa, prasy, organizacji społecznych. Sprzeciwiała się ruchom socjalistycznym i rewolucyjnym.
W 1897 roku powstało oficjalne skrzydło polityczne ruchu narodowego – Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne. Swoich zwolenników miało przede wszystkim na terenie Królestwa Polskiego i w Galicji.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości organizacje o charakterze narodowym skupiły się w Związku Ludowo-Narodowym (ZLN). Weszli do niego działacze dawnej Ligi Narodowej, posłowie różnych narodowo-konserwatywnych ugrupowań z zaborów (zwłaszcza galicyjskiego i kongresowego) oraz przedstawiciele środowisk ziemiańskich, katolickich, inteligencji.
Program ZLN obejmował: nacjonalizm integralny (naród jako najwyższa wartość polityczna), katolicyzm (silny związek państwa i Kościoła), centralizm (sprzeciw wobec autonomii mniejszości narodowych), sprzeciw wobec komunizmu, socjalizmu, liberalizmu, ochronę własności prywatnej i interesów ziemiaństwa. poparcie dla silnego państwa narodowego, antysemityzm polityczny i ekonomiczny (szczególnie w działaniach propagandowych).
W 1928 roku ZLN został rozwiązany, a jego struktury i ideologia zostały przeniesione do nowo utworzonego Stronnictwa Narodowego (SN), które kontynuowało ideologię narodową i działało do II wojny światowej.
Wśród najbardziej znanych działaczy ruchu narodowego należy wymienić Romana Dmowskiego, Stanisława Grabskiego, Mariana Seydę, Wojciecha Korfantego, Zygmunta Balickiego, Jana Ludwika Popławskiego.
W okresie międzywojennym w obozie narodowym do głosu dochodziły środowiska radykalne. Jedną z organizacji o takim charakterze był Obóz Wielkiej Polski (OWP) działający w latach 1926-1933. OWP, kierowany przez Romana Dmowskiego, miał na celu mobilizację całego narodu do walki o „wielką Polskę”. Został zdelegalizowany przez władze sanacyjne w 1933 roku.
W następnym roku działalność rozpoczął Obóz Narodowo-Radykalny (ONR). Charakteryzował się radykalnym antysemityzmem, hasłami nacjonalistycznymi oraz dążeniem do „rewolucji narodowej”.
Ruch narodowy okresu międzywojennego w Polsce prowadził działalność także przez organizacje społeczne i kulturalne. Można tu wymienić m.in. Młodzież Wszechpolską (funkcjonującą od 1922 roku), Związek Akademicki Młodzież Wszechpolska aktywny na uczelniach, własną prasę (m.in. „Myśl Narodowa”, „Wszechpolak”), organizacje kobiece, zawodowe, gospodarcze.
Komuniści
16 grudnia 1918 roku w Warszawie powstała Komunistyczna Partia Robotnicza Polski (KPRP). Miała poparcie rosyjskich bolszewików. Jej celami były: doprowadzenie do rewolucji socjalistycznej w Polsce, obalenie rządu niepodległej Polski, budowa Polski radzieckiej (sowieckiej), internacjonalizm proletariacki (przeciwko państwowości narodowej). KPRP została zdelegalizowana już w 1919 roku, prowadziła działalność konspiracyjną.
W 1925 roku KPRP zmienia nazwę na Komunistyczną Partię Polski (KPP). Nadal działa nielegalnie, będąc pod nadzorem Kominternu (Międzynarodówki Komunistycznej w Moskwie). KPP utrzymywała tajne struktury partyjne, wydawnictwa i organizacje młodzieżowe (np. Komunistyczny Związek Młodzieży Polski).
KPP została rozwiązana w 1938 roku decyzją Kominternu.
Skąd czerpać wiedzę o antykomunizmie narodowców?
W opracowaniu „Antykomunizm narodowców” autorzy zebrali bogatą bazę źródłową dla analizowanego zagadnienia. Wśród 98 tekstów dominują artykuły prasowe.
Prasa odgrywała kluczową rolę w działalności obozu narodowego w II Rzeczypospolitej. Była narzędziem krzewienia idei narodowych, formowania opinii publicznej i organizowania struktur ruchu. Prasa obozu narodowego miała charakter ideologiczny, propagowała wartości narodowe, katolickie, antyliberalne i antykomunistyczne. W wielu tytułach obecne były wątki antysemickie i nacjonalistyczne. Miała charakter zarówno ogólnopolski, jak też lokalny (regionalne pisma partyjne, akademickie, młodzieżowe).
Do najważniejszych tytułów można zaliczyć:
- „Myśl Narodową” ukazującą się w latach 1921–1939. Było to główne pismo ideowe i publicystyczne Stronnictwa Narodowego. Ukazywało się w Warszawie. Jego redaktorami byli m.in. Jan Mosdorf, Stanisław Piasecki. Publikowano tu analizy ideowe, polemiki z innymi nurtami (sanacja, socjalizm).
- „Warszawski Dziennik Narodowy” (do 1939 roku) był gazetą codzienną o profilu narodowym. Zajmował się aktualnościami politycznymi, wydarzeniami z kraju i zagranicy.
- „ABC” (w latach 1926–1939) – dziennik warszawski o narodowym profilu, znany z agresywnej retoryki antysemickiej i ataków na rządzących. Jego redaktorami byli m.in. Stanisław Stroński i Władysław Studnicki.
- „Prosto z Mostu” (lata 1931–1939) to tygodnik o charakterze satyryczno-publicystycznym. Jego redaktorem naczelnym był Stanisław Piasecki. Było to pismo młodego pokolenia narodowców skupionych w ruchu narodowo-radykalnym.
- „Wszechpolak” był organem Młodzieży Wszechpolskiej. Kierowany do studentów i młodych aktywistów promował ideologię narodową.
W opracowaniu IPN odnajdziemy także artykuły pochodzące z: „Gazety Warszawskiej”, „Przeglądu Narodowego”, „Gazety Porannej Warszawskiej”/„Gazety Warszawskiej Porannej”, „Ruchu Kobiecego”, „Sztafety”, „Nowego Ładu”, „Falangi”, „Ruchu Młodych”, „Hasła Polki”, „Alarmu”, „Polityki Narodowej”, „Orędownika. Ilustrowanego dziennika narodowego i katolickiego”.
Kolejnym rodzajem źródeł są dokumenty proweniencji sejmowej – sprawozdania stenograficzne i poselskie, teksty przemówień, sprawozdania komisji, druki sejmowe.
Sejm był jednym z kluczowych organów władzy ustawodawczej w Drugiej Rzeczypospolitej. Jego rola i kompetencje zmieniały się na przestrzeni lat w zależności od obowiązującej konstytucji i sytuacji politycznej. Zawsze jednak był miejscem prezentacji poglądów i programów politycznych.
Konstytucja marcowa z 1921 roku ustanowiła Polskę jako demokratyczną republikę parlamentarną, w której Sejm miał dominującą pozycję – był najwyższym organem władzy ustawodawczej. Posłowie byli wybierani w powszechnych, równych, bezpośrednich i proporcjonalnych wyborach. W praktyceSejm miał bardzo silną pozycję, co prowadziło do częstych zmian rządów i niestabilności politycznej.
Po zamachu stanu przeprowadzonym przez Józefa Piłsudskiego w maju 1926 roku rola Sejmu została ograniczona, mimo że formalnie konstytucja się nie zmieniła. Wprowadzono natomiast nowelizacje konstytucji (tzw. nowela sierpniowa z 1926 roku), które wzmocniły pozycję prezydenta oraz umożliwiły mu rozwiązanie Sejmu,
Konstytucja kwietniowa z 1935 roku zmieniła ustrój Polski, ustanawiając silną władzę prezydencką kosztem parlamentu. Rola Sejmu została znacznie ograniczona – stał się organem o charakterze głównie doradczym i pomocniczym.
W opracowaniu „Antykomunizm narodowców” istotnym elementem są teksty broszur autorstwa przedstawicieli narodowców. To krótkie, zwykle kilkustronicowe wydawnictwo drukowane, których celem było przedstawienie określonych poglądów politycznych, przekonywanie do nich odbiorców lub komentowanie bieżących wydarzeń politycznych. Cechami charakterystycznymi takich wydawnictw był: zwięzła forma, cel perswazyjny, publicystyczny styl, jednostronność przekazu (subiektywny punkt widzenia), często aktualna tematyka.
Broszury stosowano w celu promowania idei politycznych. Służyły także do atakowania przeciwników politycznych, mobilizowania społeczeństwa przed wyborami czy krytyki rządu lub opozycji.
Autorzy opracowania zmieścili broszury Aleksandra Dzierżawskiego, Romana Dmowskiego, Ryszarda Piestrzyńskiego, Jana Korolca.
Tak zróżnicowana baza źródłowa pozwala na szerokie ujęcie badanego zagadnienia.
Czy laik może zrozumieć przekaz książki Antykomunizm narodowców?
W publikacji autorzy przedstawili stosunek narodowców do komunizmu w II Rzeczypospolitej na podstawie krytycznej edycji dokumentów oraz analizy piśmiennictwa narodowego ruchu politycznego. Jak zaznaczyłam wcześniej, teksty uzupełnione są o liczne przypisy wyjaśniające, w tym dotyczące poszczególnych postaci, wydarzeń, pojęć. W mojej ocenie bardzo poprawiają one odbiór prezentowanych treści. Pozwalają także przyjąć perspektywę ówczesnych realiów społeczno-politycznych.
Autorzy zaznaczyli, że nie można w jednej publikacji zawrzeć całego zbioru materiałów dotyczących problematyki antykomunizmu ruchu narodowego. Dokonany wybór pozwolił natomiast na ukazanie głównych aspektów poruszanego zagadnienia. Jest to dobry wstęp do dalszych badań i opracowań.
Kolejnym atutem opracowania jest bogata bibliografia obejmująca archiwalia, publikacje normatywne i parlamentarne, prasę, pamiętniki i literaturę przedmiotu. Należy zaznaczyć tu także netografię zawierającą wykaz wykorzystanych stron internetowych. Jest to znak naszych czasów, mimo to nie uważany jeszcze za normę w publikacjach.
Zwarte w „Antykomunizmie narodowców” teksty pełne są nazwisk, czy to autorów, czy postaci pojawiających się w tekście. Dołączony indeks osobowy ułatwia korzystanie z licznych i systematyzujących treści przypisów osobowych.
Wracając więc do pytania o zrozumienie przekazu „Antykomunizmu narodowców”, mogę odpowiedzieć twierdząco.
Dla czytelników, którzy chcą spojrzeć szerzej na temat antykomunizmu w II Rzeczpospolitej proponuję książkę „W obronie niepodległości. Antykomunizm w II Rzeczypospolitej” (red. Jacek Kloczkowski, Filip Musiał, Kraków 2009). Jest to antologia tekstów publicystycznych i naukowych z okresu międzywojennego. Tacy autorzy jak Roman Dmowski, Florian Znaniecki czy Józef Piłsudski analizują komunizm jako ideologię i system, demaskując jego zagrożenia dla wolności, sprawiedliwości i praworządności.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 5/6
Małgorzata Iwańska-Kania
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
