Biały Orzeł i Pogoń. Polska i Litwa od braterstwa do sąsiedztwa

Zygmunt August pokazał, że na Litwie był panem dziedzicznym, mógł zrobić wszystko ze ścięciem głów włącznie. Litwa została okaleczona terytorialnie. Ukraina, Wołyń i Podlasie zostały wcielone do Korony. Przywódca opozycjonistów litewskich, Jerzy Chodkiewicz zmarł na apopleksję na wieść o decyzji króla. To co z Litwy zostało, nie było w stanie samodzielnie się utrzymać. Polska poszerzała znacznie swoje granice na południowym wschodzie, ale brała też odpowiedzialność za obronę Wielkiego Księstwa Litewskiego przed rosnąca w siłę Moskwą. Ostatni Jagiellon desperacko dążył do unii realnej, bo nie miał syna. Po jego bezpotomnej śmierci unia personalna przestałaby istnieć. Drogi Polski i Litwy rozeszłyby się na zawsze. Królestwo Polskie było lepiej zorganizowane, przeżywało wiek rozkwitu. A Litwa ? Bez pomocy Polski stałaby się najprawdopodobniej ofiarą ekspansjonistycznych zapędów Iwana IV Groźnego jeszcze w XVI wieku. Z tej perspektywy okrojenie terytorialne Litwy było dla niej dobrodziejstwem, przepustką do dalszej egzystencji.

Janusz Radziwiłł zdrajca?

Wspólna droga dwóch państw po unii lubelskiej też miała swoje trudne momenty, jak choćby ten z początku potopu szwedzkiego, kiedy to Janusz Radziwiłł zerwał unię z Polską i zawarł unię ze Szwecją. Historia odsądziła księcia hetmana i wojewodę wileńskiego w jednej osobie od czci i wiary. Chyba nie do końca słusznie, choć zaznaczyć trzeba, że Polaków nie lubił, a może raczej obawiał się polonizacji. Szwedom poddał się po konsultacjach z wieloma litewskimi wielmożami, a działał w niezwykle skomplikowanej sytuacji. Szlachta polska pod Ujściem poddała się Szwedom, król Jan II Kazimierz Waza opuszczony przez większość senatorów wyjechał z Warszawy i w drodze na Śląsk organizował rozpaczliwy opór. Źle było na południu, gdzie Kozacy znowu podnieśli głowy po tym, jak w Perejasławiu (1654 r.) uznali władzę cara. Najgorsze przyszło jednak ze wschodu. Potężna 70-tysięczna armia cara Aleksego runęła na Litwę. Armia koronna po pokonaniu Kozaków i Rosjan pod Ochmatowem (1655 r.) rzuciła się na pomoc Litwie, lecz na wieść o kapitulacji pod Ujściem zatrzymała się, a następnie… wzorem innych uznała protekcję króla Szwecji. Hetman Janusz Radziwiłł mógł wystawić co najwyżej 10 tys. wojska. O dziwo, pierwszą bitwę pod Szkłowem wygrał nec Herkules contra plures. Pod Szepielowiczami przegrał, nie mogło być inaczej. Rosjanie zdobyli Wilno i obrócili je w perzynę. Miasto płonęło bez przerwy przez 2 tygodnie. Pomścić popioły Wilna… tego chciał Janusz Radziwiłł. Co ja powinienem był uczynić wobec dwóch nieprzyjaciół stokroć potężniejszych…? – pytał Radziwiłł Kmicica w powieści Henryka Sienkiewicza. Zginąć! – odpowiedział szorstko Kmicic. I chyba dlatego w naszej tradycji Radziwiłł wciąż uważany jest za zdrajcę, odwrotnie niż na Litwie gdzie ma się go za bohatera narodowego.

Razem w obliczu zagłady

W czasach saskich unia polsko-litewska miała szansę przeobrazić się w związek sasko-polsko-litewski. Niestety August II nie miał takiej władzy jak Zygmunt August. Ostatecznie na Sejmie Niemym w 1717 r. zabroniono królowi nawet terytorialnego połączenia z Saksonią. W czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego Sejm Czteroletni dopełnił dzieła unii lubelskiej, likwidując ostatecznie odrębności między Polską a Litwą. Obydwa państwa w obliczu śmiertelnego zagrożenia scaliły się w jedno. Ten dziejowy proces został brutalnie przerwany przez zaborców. W czasie obrad ostatniego już sejmu w Grodnie w 1793 r., który miał zatwierdzić II rozbiór państwa i zlikwidować dzieło Sejmu Wielkiego, miało miejsce symptomatyczne zjawisko – całkowite zaćmienie słońca. Obserwował je król Stanisław August, trzymając w ręku przydymione szkiełko. Słońce Rzeczpospolitej Obojga Narodów też powoli wchodziło w fazę zaćmienia, na przeszło sto lat. Ta sama ręka, która trzymała przydymione szkiełko, podpisała 2 lata później akt abdykacji, który formalnie rzecz biorąc wymazywał Rzeczpospolitą z mapy Europy. Polska płaciła najwyższa cenę za obronę Litwy przed Rosją. III zabór rosyjski to ziemie niemal wyłącznie litewskie. A przecież, bez zgody Rosji nie byłoby rozbiorów! Jednak związek dwóch narodów był trwały, nawet w ciemnej nocy zaborów. Mickiewicz, nasz wieszcz narodowy, podpisywał się często: Adam Mickiewicz Litwin.

Artykuł składa się z więcej niż jednej strony. Poniżej znajdziesz numerację stron.