Dramaty lat 20. i 30. XX wieku
Powiedzieć, że w II RP stosunki polsko-litewskie układały się źle, to nic nie powiedzieć. Kością niezgody było Wilno, zamieszkane w zdecydowanej większości przez ludność określającą się jako „Polacy”. Wkroczenie wojsk polskich gen. Rydza-Śmigłego do Wilna w 1919 r. spotkało się z entuzjastycznym przyjęciem Polaków i podejrzliwym Litwinów. Ci ostatni zapowiedzieli, że ewentualne przyłączenie Wilna do Polski będzie dla nich największym problemem polityki zagranicznej. Sprawy stanęły na ostrzu noża. Polska Organizacja Wojskowa przygotowała zamach stanu, który miał obalić litewskie władze. Spisek wykryto i zdławiono. W odwecie w lipcu 1920 r. Litwini nie tylko przepuścili Armię Czerwoną maszerującą na Polskę, ale zawarli z bolszewikami tajną klauzulę w traktacie litewsko-sowieckim skierowaną przeciwko Rzeczpospolitej, a wojska litewskie rozwinęły z nimi współpracę wojskową. Klęska bolszewików pod Warszawą, a później w kampanii niemeńskiej zrewidowała marzenia Litwinów o aneksji południowo-wschodnich obszarów Rzeczpospolitej, która z kolei sprawę Wilna postanowiła rozstrzygnąć siłowo. „Bunt” gen. Żeligowskiego, zajęcie Wilna, a następnie utworzenie Litwy Środkowej było tyko konsekwencją poprzednich zdarzeń. Jak mawiał Napoleon wojna jest ciągiem nieprzewidywalnych konsekwencji. Dalej było już tylko gorzej. Zamach wojskowy w grudniu 1926 r. w Kownie pod hasłami antypolskimi i rozpętanie antypolskich nastrojów, a nawet represji wobec Polaków, doprowadziły relacje polsko-litewskie niemal do stanu wojny. W 1927 r. na konferencji w Genewie Piłsudski, grożąc pięścią, pytał premiera Litwy Voldemarasa: czy Litwa chce wojny czy pokoju ? Historia unii polsko-litewskiej stała się na Litwie tematem wyklętym. Jagiellonowie też. W 1934 r. w 500-lecie śmierci ojca-założyciela unii – króla Władysława II Jagiełły Litwini uroczyście i publicznie skazali króla na… karę śmierci.
Nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą – napisał Sienkiewicz w Ogniem i mieczem o relacjach polsko-ukraińskich. Niestety to, co wydarzyło się w Ponarach w latach 1941- 44 wpisuje się w ten tragiczny cytat.
Wspólne jarzmo i trud wolności.
Rok 1989 przyniósł wolność obu krajom. O unii nikt nie mówił, ale o współpracy owszem. Na naszych oczach urealnia się Jagiellońska polityka koncepcji międzymorza, coraz więcej (mimo ciągłych, starych problemów) nas łączy. Ale też cień Iwana Groźnego staje się coraz większy. W pewnym sensie historia zatacza koło.
Krzysztof Szewczyk
Artykuł pierwotnie opublikowany 5 listopada 2020 roku
Bibliografia:
Cynarski Stanisław: Zygmunt II August. Wrocław 1988.
Krzyżaniakowa Jadwiga, Ochmański Jerzy: Władysław II Jagiełło. Wrocław 1990.
Łossowski Piotr: Stosunki polsko-litewskie 1921-1939. Warszawa 1997.
Mitkiewicz Leon: Litwa i Polska. Stosunki wzajemne do 1939. Toruń 2018
Staszewski Jacek: August II Mocny. Wrocław 1998.
Suleja Włodzimierz: Józef Piłsudski. Wrocław 1995.
Zienkowska Krystyna: Stanisław August Poniatowski. Wrocław 1998.
