Bitwa pod Kurskiem – wojska pancerne i ich wpływ na przebieg bitwy

Bitwa pod Kurskiem stanowiła bardzo ważny etap w drodze do rozstrzygnięcia ogółu walk na froncie wschodnim jak i całej wojny. W wyniku starcia inicjatywa strategiczna nieodwracalnie znajdowała się po stronie Armii Czerwonej. Bitwa miała wpływ nie tylko na front wschodni, lecz również na inne teatry działań wojennych, takie jak chociażby front śródziemnomorski. Niemiecka porażka osłabiła wiarę w zwycięstwo w narodzie oraz zachwiała spójnością bloku państw „Osi”. Celem niniejszego artykułu jest zestawienie niemieckich oraz sowieckich wozów bojowych, których obecność na polu walki najbardziej dała się we znaki stronie przeciwnej. Pojazdy odznaczające się szczególnie, zostały scharakteryzowane oraz umieszczone w tabeli z danymi technicznymi konkretnych modeli.

Po bitwie stalingradzkiej, a także po ofensywie zimowej 1942/43 ZSRS przejął strategiczną inicjatywę i przesunął front działań wojennych na zachód o 600 – 700 kilometrów. Mimo trudności, wojska niemieckie stanowiły w dalszym ciągu liczącą się siłę militarną. W omawianym okresie armia III Rzeszy liczyła ponad 9 000 000 żołnierzy tj. 273 dywizje, z czego „194 dywizje i 2 brygady walczyły na froncie sowiecko niemieckim”[1]. Po stronie sowieckiej sytuacja znacznie się poprawiła pod względem czysto militarnym, lecz pod względem gospodarczym wciąż była trudna. Sowieckie kierownictwo wojskowe i polityczne nieustannie czyniło zabiegi mające na celu zwiększenie stanu liczebnego armii, a także poprawienia jej walorów bojowych. Stan armii ZSRS na dzień 1 kwietnia wyglądał następująco (razem z oddziałami marynarki i oddziałami strategicznymi): „8 413 000 ludzi tj. 352 dywizje piechoty, 7 powietrznodesantowych, 25 kawaleryjskich oraz 155 brygad, 16 korpusów pancernych i zmechanizowanych, 60 samodzielnych brygad pancernych i 3 zmechanizowane”[2]. Bezpośrednio pod bronią było: „5 830 000 żołnierzy, 4 976 czołgów i dział pancernych, 82 300 dział i moździerzy, 5 892 samoloty bojowe i 117 okrętów bojowych podstawowych klas”[3].

Mapa bitwy pod Kurskiem
Mapa bitwy pod Kurskiem
Fot. Wikimedia Commons

Strona sowiecka, jak również strona niemiecka, wiązały z łukiem kurskim spore nadzieje i widziały w nim klucz do osiągnięcia sporej przewagi nad przeciwnikiem. Stalin liczył na wyprowadzenie uderzenia z tego rejonu w kierunku Kijowa, tym samym przecięcia sił niemieckich na dwie części na obszarze Ukrainy. Hitler kierował się uderzeniem w kierunku Orła i Biełgorodu, ta operacja miała zakończyć się okrążeniem i zniszczeniem sił sowieckich, następnie siły miały się skierować na Rostów lub Moskwę. Obie strony w pośpiechu przerzucały siły w rejon Kurska, umacniały swoje pozycje, a sztaby przygotowały plany operacji ofensywnych jak i defensywnych. Głównym celem strony sowieckiej było utrzymanie inicjatywy strategicznej, natomiast stronie niemieckiej rzecz jasna zależało na odebraniu tejże inicjatywy

Niewątpliwie wojska pancerne odegrały najważniejszą rolę podczas tej bitwy. ZSRS jak i III Rzesza, zdawały sobie sprawę ze znacznych sił wojsk pancernych zgromadzonych w okolicach Kurska. Obydwie strony stawiały przed sobą zadanie decydującego ciosu w bitwie jednostkami pancernymi, różniła się tylko koncepcja ataku i wykorzystanie samych czołgów w walce. Chciałbym teraz pokrótce przedstawić, jak wyglądały „na papierze” niemiecka oraz sowiecka dywizja pancerna, skupić się na opisie modeli wozów bojowych, które odegrały w bitwie decydujące znaczenie.

Niemiecka dywizja pancerna „wzór 1939” miała w składzie pancerną brygadę i brygadę zmotoryzowaną, pułk artylerii, batalion motocykli, batalion rozpoznawczy, jak również batalion saperów. Uzupełnieniem dywizji był dywizjon przeciwpancerny, batalion łączności i batalion służb tyłowych. Jej etatowy skład wynosił 11 700 ludzi, 324 czołgi, 130 dział i moździerzy.[4] Po 1941 roku w skład takiej dywizji wchodził pułk czołgów składający się przeważnie z 2 lub 3 batalionów, batalion strzelców zmotoryzowanych oraz 2 pułki strzelców zwanych od 1942 roku grenadierami pancernymi. Pozostałe oddziały stanowiły bataliony rozpoznania, saperów, niszczycieli czołgów, łączności, a także 3 kompanie warsztatowe. Jeśli chodzi o ilość czołgów w dywizji warto podkreślić, iż przed wojną z ZSRS ich liczba zmalała z 258 do 196 sztuk, formalnie zmniejszenie miało na celu poprawę sprawności operacyjnej. Faktycznie jednak zmniejszenie liczby czołgów w dywizji powodował wzrost liczby samych dywizji pancernych w armii. W 1941 roku liczba ich wzrosła z 10, do 21, lecz przemysł nie wywiązywał się z regularnymi dostawami sprzętu, stąd zmniejszenie liczby czołgów w dywizji.

Niemiecki czołg Panzerkampfwagen VI - Tiger
Niemiecki czołg Pz. Kpfw. IV Ausf G
Fot. Wikimedia Commons

Ponad połowę niemieckich jednostek pancernych w bitwie stanowiły czołgi Pz. Kpfw. IV Ausf G i H to czołgi średnie uzbrojone w armatę kalibru 75 mm i były bardzo groźne na polu walki. W rękach doświadczonych niemieckich czołgistów te czołgi cieszyły się złą sławą w szeregach wroga, ponieważ przebijały pancerz grubości około 90 mm z odległości kilometra. Kolejny rodzaj czołgu to pojazdy typu Pz.Kpfw III, wyposażone w armatę kalibru 50 mm, która niszczyła wozy sowieckie z odległości około 500 metrów. W 1943 wprowadzono dodatkowy pancerz tzw. fartuch pancerny.[5] Były to czołgi średnie, które doskonale nadawały się w walce z T-34, jak również z innymi modelami sowieckich czołgów średnich i lekkich. Gorzej radziły sobie z czołgami ciężkimi, jak również niszczycielami czołgów czy działami samobieżnymi największych kalibrów.

Niemieckie Naczelne Dowództwo, a przede wszystkim sam Hitler wiązali nadzieje z wprowadzeniem do boju samobieżnego działa Elefant oraz nowego typu czołgów – Pantera. Jednak obydwie konstrukcje wymagały udoskonalenia, czy chociażby poprawy wad konstrukcyjnych. W nowym czołgu należało skonstruować układ wentylacji silnika, a także zastosować smary stosowane w przekładni. Powołując się na Zbigniewa Lalaka przytoczę cytat Heinricha Guderiana: „15 czerwca znowu zajmowałem się Panterami, które były wprawdzie naszym oczkiem w głowie, ale sprawiały zarazem coraz to nowe kłopoty. Okazało się, że ich boczne zębate przekładnie nie są w porządku; również przybory optyczne wykazywały jeszcze usterki. Następnego dnia przedstawiłem swoje obiekcje przeciw użyciu Panter na Wschodzie: nie dojrzały jeszcze do tego, by wprowadzić je do akcji na froncie”.[6] Pomimo tak poważnych usterek i negatywnych opinii, Hitler wydał rozkaz, aby wprowadzić czołgi do boju. Bitwa dowiodła w drastyczny sposób, że większość Panter zostało wyeliminowanych z walki przez usterki techniczne, a nie przez wroga.

Działo samobieżne Elefant było wyposażone w działo 88 mm Pak 43, sprawiając, że był niezwykle groźną bronią. Podstawowym i ogromnym błędem okazał się brak karabinów maszynowych, co w walkach z piechotą czyniło Elefanta bezbronnym. W późniejszych pojazdach montowano już karabiny maszynowe, jednak skomplikowany i często psujący się układ jezdny uniemożliwiał odegranie znaczącej roli w bitwie temu potężnemu działu samobieżnemu. Minusem działa była również jego ogromna masa. Grunt w Związku Sowieckim jest bardzo żyzny i przy tak dużej ilości jednostek pancernych ziemia była dosłownie przeorana niezliczonymi śladami gąsienic. Te wszystkie elementy składają się na grzęźnięcie Elefantów na pozycjach obronnych.

Niemiecki czołg Panzerkampfwagen VI – Tiger
Fot. Wikimedia Commons

Kolejnym czołgiem, który odegrał ważną rolę w bitwie był Pz. Kpfw. VI – Tiger. Okazał się on bardzo skuteczny w zwalczaniu sowieckich jednostek zarówno czołgów ciężkich, średnich i lekkich, jak również wszelkiego rodzaju dział pancernych i niszczycieli czołgów. Model był bardzo udany, przez wielu uznawany za najlepszy czołg II Wojny Światowej. Potężne działo było w stanie przebić każdy pancerz ówczesnego pojazdu opancerzonego przeciwnika. Donośność armaty określono na 3 800 metrów, więc czołg mógł praktycznie niepostrzeżenie zniszczyć nieprzyjacielski pojazd, często pozostając niewykrytym przez wroga. Innowacją w tym modelu czołgu było zastosowanie dwóch rodzajów gąsienic. Podstawowe ogniwa w gąsienicy bojowej miały szerokość 725 mm, natomiast gąsienice stosowane do transportu miały szerokość 520 mm. Zastosowanie dwóch typów gąsienic spowodowane było zbytnią szerokością czołgu w porównaniu do szerokości platformy transportowej wagonów. Podczas transportu Tygrys miał demontowany układ nośny i montowany nowy rodzaj gąsienic, który spełniał warunki transportowe.[7]

Wymieniając pojazdy pancerne biorące udział w bitwie, należy wspomnieć o Sturmgeschütz III, potocznie nazywanym StuGiem. Pojazd został wyprodukowany z myślą o szturmowaniu pozycji nieprzyjaciela, jak również o wspieraniu piechoty. Jednakże podczas pierwszych starć z innymi pojazdami opancerzonymi nieprzyjaciela, zaczęto doceniać jego parametry bojowe. Niska sylwetka, pochylony pancerz, a także znakomite działo robiły ze StuGa świetną broń do zwalczania czołgów nieprzyjaciela. Należy podkreślić, iż pojazdy te były tanie
w produkcji, a montaż wszystkich części odbywał się bardzo sprawnie i szybko. Nie sprawiały większych problemów na polu walki, również naprawa ewentualnych usterek nie była skomplikowana.

Pozwolę sobie pominąć opis reszty jednostek biorących udział w bitwie, wybrałem jedynie te które w większych ilościach znajdowały się na polu walki, opisane modele umieszczę w poniższej tabeli.[8]

Nazwa pojazdu Ilość Dane techniczno-taktyczne
Panzerkampfwagen VI – Tiger 147 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: 56 780 kg,

Wymiary: długość 8453 mm, szerokość 3700 mm, wysokość 2934mm,

Uzbrojenie: armata 8,8 cm KwK 36 L/56 kalibru 88mm + 92 pociski, dwa karabiny maszynowe MG 34 kalibru 7,92 mm + 4800 naboi,

Opancerzenie: od 25 do 100 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 38 km/h,

Zasięg: na drodze 140 km, w terenie około 100 km.

Panzerkampfwagen V – Panther 270 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: 44 800 kg,

Wymiary: długość 9090 mm, szerokość 3270 mm, wysokość 2995 mm,

Uzbrojenie: armata 7,5 cm Kwk 42 L/70 kalibru 75 mm + 80 pocisków, dwa karabiny maszynowe MG 34 kalibru 7,92 mm + 4800 naboi,

Opancerzenie: od 16 do 100 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 55 w terenie 30 km/h,

Zasięg: na drodze 250 km w terenie 100km.

Panzerkampfwagen IV 455 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: od 19 000 do 24 000 kg,

Wymiary: długość 7015 mm, szerokość 2880 mm, wysokość 2680 mm,

Uzbrojenie: armata kalibru 75 mm KwK 40/L43 + około 90 pocisków, dwa karabiny maszynowe MG 34 kalibru 7,92 mm + 3100 naboi,

Opancerzenie: od 10 do 80 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 45 w terenie 30 km/h,

Zasięg: na drodze 230 km w terenie 170 km.

Panzerkampfwagen III 589 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: 21 300 km,

Wymiary: długość 5560 mm, szerokość 2950 mm, wysokość 2500 mm,

Uzbrojenie: armata 5cm KwK 39 L/60 kalibru 50 mm + około 130 pocisków, dwa karabiny maszynowe MG 34
7,92 mm + 3600 naboi,

Opancerzenie: od 10 do 70 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 37 km/h,

Zasięg: na drodze 155 w terenie 95 km.

Panzerkampfwagen II 68 Załoga: 3 osoby,

Masa bojowa: 9200 kg,

Wymiary: długość 4810 mm, szerokość 2280 mm, wysokość 2020 mm,

Uzbrojenie: armata 2 cm KwK L/112 kalibru 20 mm + 180 pocisków, karabin maszynowy MG 34 7,92 mm + 2800 naboi,

Opancerzenie: od 10 do 30 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 40 km/h,

Zasięg: na drodze 190km,w terenie 125 km.

Panzerkampfwagen 38 t 78 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 9775 kg,

Wymiary: długość 4611 mm, szerokość 2135 mm, wysokość 2252 mm,

Uzbrojenie: armata 3,7 cm KwK 38 L/42 kalibru 37 mm + 72 pociski, dwa karabiny maszynowe MG 34 kalibru 7,92 mm + 2700 naboi,

Opancerzenie: od 8 do 50 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 42 w terenie 25 km/h,

Zasięg: na drodze 230 km.

T-34/76 37 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 9775 kg,

Wymiary: długość 4611 mm, szerokość 2135 mm, wysokość 2252 mm,

Uzbrojenie: armata 3,7 cm KwK 38 L/42 kalibru 37 mm + 72 pociski, dwa karabiny maszynowe MG 34 kalibru 7,92 mm + 2700 naboi,

Opancerzenie: od 8 do 50 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 42 w terenie 25 km/h,

Zasięg: na drodze 230 km.

Panzerjäger Tiger(P) – Ferdinand / Elephant 90 Załoga: 6 osób,

Masa bojowa: 65 000 kg,

Wymiary: długość 8140 mm, szerokość 3380 mm, wysokość 2970 mm,

Uzbrojenie: armata 88 mm PaK 43/1 + 54 pociski

Opancerzenie: od 80 do 250 mm,

Prędkość maksymalna: 20 km/h,

Zasięg: na drodze 150 km w terenie 90 km.

Sturmgeschütz III 350 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 23 900 kg,

Wymiary: długość 6770 mm, szerokość 2950 mm, wysokość 2160 mm,

Uzbrojenie: armata 75 mm StuK 40L/48 +54 pociski, karabin maszynowy MG 34 kalibru 7,92 mm + 600 naboi,

Opancerzenie: od 30 do 81 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 38 w terenie 24 km/h,

Zasięg: na drodze 150 km w terenie 95 km.

Marder III 180 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 10 700 kg,

Wymiary: długość 6430 mm, szerokość 2060 mm, wysokość 2500 mm,

Uzbrojenie: armata 76,2 PaK 36(r) + 30 pocisków, karabin maszynowy 7,9 mm MG 34 + 600 naboi,

Opancerzenie: od 15 do 25 mm,

Prędkość maksymalna: 42 km/h,

Zasięg: na drodze 185 km.

Poniżej znajduje się wykres, który przedstawia procentową ilość poszczególnych wozów bojowych użytych podczas bitwy. Warto zwrócić uwagę na to, iż procentowo najwięcej wozów bojowych w bitwie to czołgi średnie, takie jak Panzerkampfwagen III oraz IV. Stosunkowo słabo
w porównaniu do innych modeli, przedstawia się liczebność czołgu ciężkiego Panzerkampfwagen VI (Tiger). Ich udział procentowy w bitwie, to zaledwie 7% ogółu maszyn niemieckich. [9]

Bitwa pod Kurskiem

Sowiecka dywizja pancerna „wzór 1940 roku”, składała się z czterech pułków – dwóch pancernych, piechoty zmotoryzowanej i artylerii. Zakładano, że będzie ona posiadać 375 czołgów (w tym 63 KW, 210 T-34, 102 T-26 i BT), około 60 dział i moździerzy, oraz 11 343 ludzi. W sowieckiej dywizji zmechanizowanej, w przeciwieństwie do niemieckich, były dwa pułki piechoty zmotoryzowanej, pułk czołgów i pułk artylerii. Ogółem, zgodnie z etatem, miała ona 275 czołgów, około 100 dział i moździerzy, oraz 11 650 ludzi.[10] Należy również wspomnieć, iż w Armii Czerwonej dywizje piechoty, jak i dywizje kawalerii, miały na swoim wyposażeniu zarówno czołgi, jak i pancerne wozy bojowe. Ich liczba wahała się od 16 do 60 czołgów w dywizji piechoty oraz około 60 czołgów w dywizji kawalerii.

Sowiecki czołg T-34
Sowiecki czołg T-34
Fot. Wikimedia Commons

Armia Czerwona, podobnie jak Wehrmacht, miała model czołgu, który stanowił ponad połowę stanu wozów bojowych ZSRS biorących udział w bitwie. Tym modelem był T-34, produkowany w ogromnych ilościach przy stosunkowo niskich nakładach surowcowych. Niedoskonałościami modelu w początkowym etapie produkcji były wadliwe pancerne płyty oraz brak radiostacji w części czołgów. W radiostacje wyposażone były jedynie wozy dowódców kompanii. Wynikało to głównie z tego, iż takie urządzenia były drogie. W 1942 roku doszło do paru zmian w konstrukcji czołgu. Wprowadzono sześciokątną wieżę, zastosowano kopułę dowódcy wyposażoną w nowoczesne wizjery, poprawiono trakcję jezdną wprowadzając nowe sprzęgło, zwiększono również bezpieczeństwo załogi stosując solidniejszy pancerz. Był to, jak na tamte czasy, bardzo udany model czołgów, a ich ilość w bitwie bezsprzecznie zaskoczyła stronę niemiecką. Marnym pocieszeniem dla pancerniaków III Rzeszy była wyższość czołgów takich jak Tygrysy czy Pantery nad czołgiem T-34, maszyny Armii Czerwonej dosłownie „zalały” pole bitwy.

Kolejnym modelem czołgu, o którym warto wspomnieć, jest czołg ciężki KW-1. Nazwa pochodzi od ówczesnego sowieckiego komisarza obrony Klimenta Woroszyłowa. W początkowej fazie wojny zdecydowanie przewyższał niemieckie modele wozów pancernych. Niestety dla strony sowieckiej miał również i swoje wady. Podstawowym mankamentem była duża masa – ważył aż 45 ton, a co za tym idzie był bardzo wolny. Co do trakcji jezdnej, również prezentował się słabo. Był trudny w sterowaniu, a jego silnik był wadliwy i często się psuł. Z biegiem czasu na jaw wychodziły nie tyle wady techniczne, co zacofanie pojazdu w stosunku do niemieckich, nowszych maszyn. W 1942 roku niemieckie czołgi były wyposażane w długolufowe armaty kalibru 75 mm, co sprawiło, iż pancerz KW-1 mógł zostać przebity z dalszej odległości i nie dawał już takiej ochrony dla załogi. Po zamontowaniu do czołgu T-34 tego samego działa, co do czołgu KW-1, produkcja czołgu ciężkiego znacznie zmalała. Wynikało to z kosztów produkcji, gdzie KW w porównaniu do T-34 był znacznie droższy, a jego montaż trwał o wiele więcej czasu. Czołg doczekał się kilku modyfikacji. Jedną z nich było zamontowanie mocniejszej armaty o kalibrze 85 mm.

Sowiecki czołg KW-1
Sowiecki czołg KW-1
Fot. Wikimedia Commons

Podczas bitwy dużą liczbę czołgów stanowił model T-70. Był on rozwinięciem modelu T-60 i na stan armii sowieckiej wszedł w 1942 roku. Wykorzystywano go do działań zwiadowczych, obrony konwojów i ochrony sztabów. Mankamentem tego modelu była tylko dwuosobowa załoga: kierowca oraz dowódca czołgu, którego zadaniami było dowodzenie, strzelenie z armaty, jak również utrzymywanie łączności. W warunkach bojowych wykonywanie tak licznych czynności niejednokrotnie przerastało nawet najlepszych czołgistów Armii Czerwonej.[11] Co do samej walki i wypełniania wyznaczonych działań, czołg prezentował się dobrze. Był szybki, zwrotny i łatwy w kierowaniu. Na jego podwoziu od roku 1943 zaczęto produkować działo samobieżne SU-76. Doczekał się on modyfikacji. Wprowadzono nowszy model czołgu ze zmienionym kształtem wieży, jak również udoskonalono układ przeniesienia napędu oraz zastosowano nowocześniejsze gąsienice.

Podczas bitwy po stronie ZSRS brały udział nie tylko czołgi, lecz również samobieżne działa pancerne, między innymi SU-152, oraz SU-122. W czasie walki SU sprawdzały się w różnych zadaniach, radziły sobie jako wozy wsparcia piechoty, działa pancerne, a nawet służyły jako niszczyciele czołgów. Początkowo działa były przeznaczone do niszczenia umocnień oraz likwidowania piechoty pociskami odłamkowo-burzącymi. Po zastosowaniu pocisków przeciwpancernych skutecznie niszczono wrogie maszyny. Zarówno model 122, jak również model 152, cechowała solidna konstrukcja, znakomicie opancerzona, uzbrojona w dobre i przetestowane działo, które radziło sobie w likwidowaniu nieprzyjacielskich pojazdów ze znacznej odległości. Pierwszy raz SU-122 pojawiły się na stanie Armii Czerwonej w 1943 roku i miały za zadanie wspierać w natarciach czołgi. Natomiast model SU-152 swój chrzest bojowy miał w bitwie pod Kurskiem.[12] Działa formowano w pułki w celu lepszej organizacji, kontroli i dowodzenia podczas bitwy. Taki pułk liczył od 20 do 30 maszyn. Obydwa wyżej opisywane modele nie zagrzały długo miejsca w armii ZSRS. Zostały bowiem zastąpione nowszymi ISU odpowiednio 122 oraz 152 już w roku 1944.

Wspominając o wozach bojowych po stronie sowieckiej należy również wspomnieć o czołgach dostarczonych przez Stany Zjednoczone oraz Wielką Brytanię. Na wyposażeniu Armii Czerwonej znajdowały się czołgi typu Churchill oraz M3 Generał Lee. Maszyny Aliantów trafiały do ZSRS w wyniku programu Lend-Lease. W ramach tego projektu alianci dostarczyli do Związku Sowieckiego około 13 000 czołgów różnego rodzaju. Pochodzący z Wielkiej Brytanii Churchill to czołg, którego możemy traktować jako czołg mający na celu bezpośrednie zapewnienie piechocie wsparcia ogniowego lub ochrony pancerzem przed nieprzyjacielskim ostrzałem. Sam pomysł na taki model czołgu wywodził się jeszcze z koncepcji pierwszowojennych, a co za tym idzie, czołg na starcie był przestarzały. Zastosowano nity zamiast śrub w celu mocowania płyt pancernych do ramy pojazdu, układ jezdny zbudowany był z 11 kół, z których każde było przymocowane na osobnej sprężynie i amortyzatorze.[13] Sporym plusem konstrukcji był bardzo solidny pancerz. Stanowił on niejednokrotnie osłonę nie do przebicia. W różnych modelach i wariantach czołgu pancerz wahał się w granicach od 105 do 155 mm. Był jednak stosunkowo wolny – jego prędkość maksymalna wynosiła zaledwie 25 km/h (dla modelu Mk III, taki model bowiem brał udział w bitwie pod Kurskiem).[14] Pojazd był uzbrojony w armatę 45 mm, która zmieniała nieco oblicze wozu na bardziej nowoczesne, ponieważ armata była montowana w nowej nie nitowanej, a spawanej wieży. Model posiadał wady konstrukcyjne. Najczęstsze z nich to problemy z podwoziem, układem jezdnym oraz zbyt mała ilość pocisków. Często zdarzało się tak, że czołg musiał zaprzestać udziału w walce z powodu wyczerpania amunicji.

Jednym z pierwszych czołgów, który trafił do seryjnej produkcji był M3 Generał Lee. W porównaniu do brytyjskich modeli czołgów prezentował się dosyć nowocześnie, pomimo swej „oryginalnej” budowy. Czołg bowiem był uzbrojony w dwa działa, pierwsze umieszczone w wieżyczce o kalibrze 37 mm oraz armata 75 mm umieszczona w kadłubie. Czołg w swej karierze okrył się dosyć złą sławą wśród żołnierzy. Wyglądał dosyć pokracznie, był stosunkowo wysoki, przez co stanowił łatwy cel dla przeciwnika. Miał pancerz nitowany i nie dość gruby, aby zapewnić ochronę dla załogi. Maszyna była napędzana benzyną, co czyniło z niego dosłownie jeżdżącą pochodnię. Sowieccy czołgiści nazywali te maszyny „trumną dla sześciu braci”. W wyniku trafienia, czołg najczęściej stawał w płomieniach zamieniając się w pułapkę bez wyjścia. Przeciwpancerne działo 37 mm nie radziło sobie z coraz to lepiej opancerzonymi wozami niemieckimi. Co prawda działo 75 mm również posiadało pociski przeciwpancerne, lecz celowanie wymagało manewrowania całym pojazdem, co nie należało do najłatwiejszych oraz narażało czołg na trafienie, ponieważ aby skutecznie wycelować we wrogi obiekt czołg praktycznie musiał się zatrzymać i tym samym stawał się bezbronnym celem dla nieprzyjacielskich wozów i dział.

Pozwolę sobie pominąć opis innych jednostek biorących udział w bitwie, pozostałe modele pancernych wozów bojowych umieszczę w tabeli.

Tabela nr 2, Czołgi walczące po stronie ZSRS w bitwie pod Kurskiem. [15]

Typ czołgu Ilość Dane techniczno-taktyczne
KW-1 105 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: 47 500 kg,

Wymiary: długość 6900 mm, szerokość 3320 mm, wysokość 2710 mm,

Uzbrojenie: armata 76,2 mm ZIS-5 + 114 naboi, cztery karabiny maszynowe 7,62 mm DT + 3024 naboje,

Opancerzenie: od 30 do 95 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 34 km/h,

Zasięg: na drodze około 190 km, w terenie około 150 km.

T-34 3791 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 26 800 kg,

Wymiary: długość 5920 mm, szerokość 3000 mm, wysokość 2400 mm,

Uzbrojenie: armata 76,2 mm L-11 + 77 naboi, dwa karabiny maszynowe 7,62 mm DT + 2898 naboi,

Opancerzenie: od 15 do 45mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 55, w terenie30 km/h,

Zasięg: na drodze 300 km, w terenie 227 km.

T-70/60 840 Załoga: 2 osoby,

Masa bojowa: 9 900kg,

Wymiary: długość 4290 mm, szerokość 2420 mm, wysokość 2040 mm,

Uzbrojenie: armata 45 mm 45 NP + 92 naboje, karabin maszynowy 7,62 mm DT,

Opancerzenie: od 10 do 35 mm,

Prędkość maksymalna: 45 km/h,

Zasięg: na drodze 360 km, w terenie 250 km.

M3 General Lee 130 Załoga: 6 osób,

Masa bojowa: 28 100 kg,

Wymiary: długość 5640 mm, szerokość 2720 mm, wysokość 3020 mm,

Uzbrojenie: armata 75 mm M2 + 65 naboje, armata 37 mm M5 + 128 pocisków, 2 karabiny maszynowe 7,62 mm Browning M 1919A4, wyrzutnia granatów dymnych 50,8 mm + 14 granatów,

Opancerzenie: od 51 do 71mm,

Prędkość maksymalna: 39 km/h,

Zasięg: 230 km.

Churchill 352 Załoga: 5 osób

Masa bojowa: 38 500 kg,

Wymiary: długość 7300 mm, szerokość 3000 mm, wysokość 2800 mm,

Uzbrojenie: armata 6-funtowa kal. 57 mm, dwa karabiny maszynowe Besa kal. 7,92 mm,

Opancerzenie: od 16 do 102 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 24, w terenie 13 km/h,

Zasięg: 90 km.

SU-76 81 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 10 200 kg,

Wymiary: długość 5000 mm, szerokość 2740 mm, wysokość 2100 mm,

Uzbrojenie: armata 76,2 mm ZiS-3 wzór 1942 + 60 naboi, karabin maszynowy 7,62 mm D + 945 naboi,

Opancerzenie: od 10 do 35 mm,

Prędkość maksymalna: na drodze 45, w terenie 25 km/h,

Zasięg: na drodze 320 km, w terenie 190 km.

SU-76 I 16 Załoga: 4 osoby,

Masa bojowa: 22 000 kg,

Wymiary: długość 6300 mm, szerokość 2910 mm, wysokość 2380 mm,

Uzbrojenie: armata ZiS 76,2 mm + 92 naboje,

Opancerzenie: od 30 do 70 mm,

Prędkość maksymalna: 50 km/h,

Zasięg: 180 km.

SU-122 144 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: 29 600 kg,

Wymiary: długość 6950 mm, szerokość 3000 mm, wysokość 2240 mm,

Uzbrojenie: haubica 122 mm M-30 + 40 naboi,

Opancerzenie: od 15 mm do 45 mm,

Prędkość maksymalna: 55 km/h,

Zasięg: 600 km.

SU-152 25 Załoga: 5 osób,

Masa bojowa: 45 500 kg,

Wymiary: długość 8950mm, szerokość 3250 mm, wysokość 2240 mm,

Uzbrojenie: haubica 152 mm ML-20 + 20 naboi,

Opancerzenie: od 20 do 60 mm,

Prędkość maksymalna: 43 km/h,

Zasięg: 330 km.

Poniżej znajduje się wykres, który przedstawia procentową ilość poszczególnych wozów bojowych użytych podczas bitwy. Chciałbym zauważyć, że prawie 3/4 wozów bojowych w operacji na łuku kurskim stanowiły czołgi T-34. Dalego w rankingu znajdują się pozostałe modele. Dosyć istotnym elementem, na który warto zwrócić uwagę jest fakt mówiący o tym, że po stronie ZSRS 8% ogółu maszyn stanowiły czołgi z zachodu M3 oraz Churchill.

Wykres nr 2. Procentowy udział, wozów bojowych walczących w bitwie po stronie sowieckiej. [16]

Po klęsce w bitwie, III Rzesza straciła jakiekolwiek szanse na odzyskanie inicjatywy na Froncie Wschodnim.  Od 23 sierpnia całkowicie dominowała tam Armia Czerwona. Moim zdaniem bitwa pod Kurskiem, obok bitwy pod Stalingradem, miała kolosalne znaczenie dla losów wojny. W obu bitwach strona niemiecka doznała olbrzymiej porażki, która wynikała z kilku czynników. Można pokusić się o tezę, iż bitwa pod Kurskiem miała nieco inne, dużo gorsze konsekwencje dla III Rzeszy niż klęska pod Kurskiem. Na Łuku Kurskim Wehrmacht stracił trzon swojej armii – doborowe jednostki pancerne, które na długi czas nie były w stanie brać udziału w jakiejkolwiek akcji ofensywnej. Armia Czerwona tym sukcesem zakończyła definitywnie pasmo porażek z lat 1941/42, generalicja opanowała kryzys, odzyskano inicjatywę na Froncie Wschodnim zmuszając Niemców do nieustannego wycofywania się i defensywy. W podsumowaniu bitwy w sowieckich urzędach po raz pierwszy odnajdujemy pełne pewności siebie stwierdzenia: „Sowieckie wojska przewyższały przeciwnika w walkach pod Kurskiem dwu-, trzykrotnie w ludziach i materiale”.[17] Zdecydowane zwycięstwo ZSRS w bitwie pokazało światu, że niezdolna do walki Armia Czerwona z 1941 roku zamieniła się w trudnego do zaskoczenia i pokonania przeciwnika. Przegrana niemiecka pod Kurskiem świadczyła również o wyższości sowieckiej myśli wojskowej. Starcie miało jeszcze jedno ważne znaczenie dla dalszych losów wojny. Alianci zachodni z coraz większą uwagą spoglądali na poczynania ZSRS. Państwa europejskie będące pod okupacją z niecierpliwością oczekiwały na wyzwolenie spod niemieckiego ciemiężyciela. Porażka państw Osi w bitwie przekreśliła nadzieje niemieckie na wzmocnienie swojej pozycji w basenie Morza Śródziemnego, ponadto w państwach takich jak Polska, Jugosławia i Grecja nasilił się ruch partyzancki, który wiązał znaczne siły niemieckie na zapleczu z dala Frontu Wschodniego. Obniżyło się morale armii niemieckiej oraz całego narodu niemieckiego. W Niemczech, jak i państwach satelickich wzrosła działalność grup antyfaszystowskich. Dla strony ZSRS bitwa kończyła etap Wielkiej Wojny Narodowej oraz rozpoczęła etap owocnych działań ofensywnych na froncie, które trwały nieprzerwanie aż do zdobycia Berlina w 1945 roku.

Konrad Majchrzyk

 

Bibliografia:
Bieszanow W., Pogrom pancerny 1941, Warszawa 2009.
Carrel P., Spalona Ziemia. Odwrót Wehrmachtu na wschodzie 1943 – 1944, Warszawa 2004.
Gorbatow A., Historia II Wojny Światowej, 7, Warszawa 1988.
Karpiński A., Kursk 1943, Warszawa 1983.
Lalak Z., Kursk 1943, Warszawa 2000.
Ledwoch Z., Czołgi niemieckie 1933 – 1945, Warszawa 1994.
Magnuski J., Kiński A., Ciężkie samobieżne działo SU, Nowa Technika Wojskowa, nr 7, Warszawa 2005.
Magnuski J., Czołg lekki T-70, Nowa Technika Wojskowa, nr 1, Warszawa 2004.
Trewhitt P., Opancerzone wozy bojowe, Warszawa 2000.
Zasieczny A., Czołgi II Wojny Światowej, Warszawa 2005.

Przypisy:

[1]A., Karpiński, Kursk 1943, s. 7

[2]A., Karpiński, Kursk 1943, s. 7

[3]A., Gorbatow, Historia II Wojny Światowej, t. 7, s. 21.

[4]W., Bieszanow, Pogrom pancerny 1941, s. 48.

[5]Fartuch pancerny – dodatkowy pancerz okalający podwozie a także część kół czołgu, zabezpieczenie miało na celu poprawić odporność czołgów na uderzenia pocisków kumulacyjnych, które po zetknięciu z takim fartuchem eksplodowały jeszcze na zewnątrz czołgu a nie w jego wnętrzu. Dodatkowym plusem takiego pancerza była odporność na pociski z rusznic przeciwpancernych jak również bazook. Minusem rzecz jasna było dodatkowe obciążenie czołgu, taki pancerz ważył od 1 tony do 2 ton w zależności od modelu czołgu.

[6]Z., Lalak, Kursk 1943, s. 9.

[7]J., Ledwoch, Czołgi niemieckie 1933 – 1945, s. 259 i n.

[8]Opracowanie własne na podstawie: Ledwoch J., Czołgi niemieckie 1933 – 1945, Lalak Z., Kursk 1943,
Solorz J., Kursk 1943, Trewhitt P., Opancerzone wozy bojowe, Zasieczny A., Czołgi II Wojny Światowej.

[9]Opracowanie własne na podstawie: Ledwoch J., Czołgi niemieckie 1933 – 1945, Lalak Z., Kursk 1943,
Solorz J., Kursk 1943, Trewhitt P., Opancerzone wozy bojowe, Zasieczny A., Czołgi II Wojny Światowej.

[10]W., Bieszanow, Pogrom pancerny 1941, s. 60.

[11]J., Magnuski, Czołg lekki T-70, Nowa Technika Wojskowa, nr 1, str. 51 i n.

[12]J., Magnuski J., A., Kiński, Ciężkie samobieżne działo SU, Nowa Technika Wojskowa, nr 7, str. 53 i n.

[13]P., Trewhitt, Opancerzone wozy bojowe, s. 51 i n

[14]A., Zasieczny, Czołgi II Wojny Światowej, s. 103 i n.

[15]Opracowanie własne na podstawie: Lalak Z., Kursk 1943, Solorz J., Kursk 1943, Trewhitt P., Opancerzone wozy bojowe, Zasieczny A., Czołgi II Wojny Światowej.

[16]Opracowanie własne na podstawie: Ledwoch J., Czołgi niemieckie 1933 – 1945, Lalak Z., Kursk 1943,
Solorz J., Kursk 1943, Trewhitt P., Opancerzone wozy bojowe, Zasieczny A., Czołgi II Wojny Światowej.

[17]P., Carrel, Spalona Ziemia. Odwrót Wehrmachtu na wschodzie 1943 – 1944, s. 77 i n.

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*