Z Ostrowem Wielkopolskim ściśle związany jest los wielu wybitnych Wielkopolan, żyjących w XIX wieku, czy to z faktu urodzenia, czy też ich działalności na terenie miasta. Ich praca miała ogromny wpływ na zmiany, jakie zaszły nie tylko w Południowej Wielkopolsce, ale też w skali całego kraju. Z pewnością do takich postaci należy ks. Jan Kompałła. Zasłużył się on dla Ostrowa przede wszystkim w dziedzinie oświaty, budując najpierw w 1836 roku szkołę elementarną, a później w 1845 roku opisywane już Królewskie Katolickie Gimnazjum. Drugim z fundatorów tego gimnazjum był Wojciech Lipski, również wymieniany już wcześniej ziemianin z Lewkowa[16]. Oprócz uczestnictwa w powstaniu listopadowym zasłynął z pracy organicznej, a w szczególności z działalności w Towarzystwie Rolniczym, Towarzystwie Naukowej Pomocy, Lidze Polskiej. Działał na rzecz rolnictwa, wspierał rozwój wsi, organizując wiele przedsięwzięć, takich jak kursy pszczelarstwa czy też wydawanie pisma „Ziemianin”. Praca u podstaw Wojciecha Lipskiego znacząco podniosła poziom życia w Lewkowie i okolicznych wsiach, co stanowiło ciągłość w działalności rodu Lipskich.
Kultura, tradycja i wspólna historia były najważniejszymi spoiwami łączącymi Polaków mieszkających na terenach trzech zaborów. XIX wiek to okres budzenia się prawdziwych uczuć i świadomości narodowej, a także czas, gdy w życiu kulturalnym zaczęła uczestniczyć coraz większa część społeczeństwa. Zabór pruski był dla rozwoju kultury miejscem najmniej korzystnym ze względu na bardzo stanowczą politykę germanizacyjną zaborcy[17]. Im bardziej jednak próbowano zwalczyć polskość, tym bardziej ludzie starali się ją pielęgnować.
Ważnym aspektem życia kulturalnego Ostrowa była muzyka. Już w XIX wieku był on nazywany miastem „chórów i orkiestr”[18]. Działalność chórów miała duże znaczenie w kształtowaniu kulturalnej odrębności Polaków pod zaborem pruskim. W 1888 roku w Ostrowie zostało założone Towarzystwo Śpiewacze (zwane także Towarzystwem Śpiewackim lub Towarzystwem Śpiewu). Z jego inicjatywy został zwołany w 1891 roku zjazd, na którym opracowano projekt organizacji i statut związku polskich kół śpiewaczych. W oparciu o ustalenia ostrowskiego zjazdu został powołany w Poznaniu Związek Kół Śpiewaczych Polskich na Wielkie Księstwo Poznańskie[19]. Do oficjalnych celów związku założonego w XIX wieku należało krzewienie kultury śpiewaczej, organizowanie zjazdów i konkursów. Jasne jest jednak, że były to tylko cele pośrednie, a do najważniejszych należała dbałość o piękno języka polskiego, ocalenie od zapomnienia polskiego dziedzictwa, szerzenie wiary w niepodległość oraz edukacja ludności wiejskiej.
Ważnym elementem krzewienia polskiej kultury było organizowanie obchodów rocznic ważnych dla narodu polskiego. Od 1870 roku ruch ten przybrał duże rozmiary, obchodzone były rocznice powstań narodowych czy narodzin wybitnych polskich pisarzy[20]. Ważnym wydarzeniem dla ostrowskiej kultury było założenie w Ostrowie w połowie XIX wieku kilku gazet wydawanych w języku polskim, m.in. „Rok Wiejski” czy „Przyjaciel Ludu Katolickiego”. Istotne dla rozwoju piśmiennictwa było też założenie przez Priebatscha księgarni połączonej z biblioteką[21]. Dzięki takim działaniom pod koniec wieku XIX na terenie Wielkopolski nie było już praktycznie analfabetów[22]. Na schyłek XIX stulecia przypada też rozwój sportu w Ostrowie. W 1908 roku został założony przy gimnazjum całkowicie polski klub „Venetia”, który należy do pierwszej piątki najstarszych polskich klubów sportowych. Rok później założono „Ostrovię”, której członkami mogli zostać jedynie Polacy. Drużyna ta nosiła stroje w barwach narodowych: czerwone koszulki oraz białe spodenki. Oba te kluby od początku swojej działalności były solą w oku władz pruskich w Ostrowie[23].
Wiek XIX to z pewnością czas jednego z największych przełomów w historii. Dla nas, współcześnie żyjących, jest to czas przejścia od „historii” do „współczesności”. Jest to wiek, w którym oprócz ogromnych przewrotów politycznych i rozwoju wielu ideologii, na których bazuje także dzisiejsza myśl polityczna, zmieniło się życie zwykłych ludzi, rozwinęła się oświata, infrastruktura i przemysł, a także zmieniły się stosunki międzyludzkie. Zmienił się również sposób postrzegania świata przez całe grupy społeczne. Jednocześnie uważam, że XIX wiek jest ostatnim, w którym można dostrzec pewien romantyzm i nostalgię, chociaż lekko już przygaszone przez zdobycze nowoczesności.
Marta Stachowiak – studentka IV roku prawa na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Bibliografia
Bartkowski T. i in., Ostrów Wielkopolski dzieje miasta i regionu, Poznań 1990.
Kiec O., Protestantyzm w Poznańskiem 1815–1918, Warszawa 2001.
Kowalczyk M., Czerwony Baron w Ostrowie: preludium legendy, Ostrów Wielkopolski 2010.
Leitgeber S., O życiu towarzyskim w Wielkopolsce w XIX i XX wieku: jak je pamiętam, Poznań 2001.
Małyszko S., Majątki Wielkopolskie: Powiat Ostrowski, Poznań 1996.
Marszał K., Ostrów Wielkopolski miasto chórów i orkiestr, Ostrów Wielkopolski 2004.
Olejniczak M., Bedeker Ostrowski, Ostrów Wielkopolski 2004.
Olejniczak M., Powiat Ostrowski: Przewodnik, Ostrów Wielkopolski 2007.
Pleśniarski B., Poglądy Wielkopolan na sprawy wychowawcze i oświatowe w świetle prasy Wielkiego Księstwa Poznańskiego 1815–1847, Wrocław – Warszawa – Kraków 1962.
Pryczak D., Działalność polityczno-gospodarcza Wojciecha Lipskiego z Lewkowa, Ostrów Wielkopolski, 2000.
Topolski J., Wielkopolska poprzez wieki, Poznań 1999.
Trzeciakowski L., Pod pruskim zaborem 1850–1918, Warszawa 1973.
Trzeciakowski L., Walka o polskość miast poznańskiego na przełomie XIX i XX wieku, Poznań 1964.
Wielkopolanie XIX wieku, red. W. Jakóbczyk, Tom I, Poznań 1966.
Wielkopolanie XIX wieku, red. W. Jakóbczyk, Tom II, Poznań 1969.
Z zagadnień społeczno-gospodarczych, red. S. Rusak, Kalisz 2002.
Informacje dotyczące zdjęć: Damian Doktór, Marcin Stachowiak, Ewa Stachowiak.
Przypisy:
[1] T. Bartkowski i in., Ostrów Wielkopolski dzieje miasta i regionu, Poznań 1990, s.182–183.
[2] B.Pleśniarski, Poglądy Wielkopolan na sprawy wychowawcze i oświatowe w świetle prasy Wielkiego Księstwa Poznańskiego 1815–1847, Wrocław – Warszawa – Kraków 1962, s.161-171.
[3] M. Olejniczak, Bedeker Ostrowski, Ostrów Wielkopolski 2004, s. 67.
[4] T. Bartkowski i in., op. cit., s. 183.
[5] Ibidem, s. 185.
[6] S. Leitgeber, O życiu towarzyskim w Wielkopolsce w XIX i XX wieku: jak je pamiętam, Poznań 2001, s. 13–16.
[7] Ibidem, s. 17.
[8] M. Olejniczak, op. cit., s. 63.
[9] Ibidem, s. 66.
[10] Ibidem, s. 59.
[11] O. Kiec, Protestantyzm w Poznańskiem 1815–1918, Warszawa 2001, s.129.
[12] M. Olejniczak, op. cit., s. 73–76.
[13] Ibidem, s. 158–163.
[14] M. Kowalczyk, Czerwony Baron w Ostrowie: preludium legendy, Ostrów Wielkopolski 2010, s. 26–27.
[15] M. Olejniczak, op. cit., s. 80–86.
[16] D. Pryczak, Działalność polityczno-gospodarcza Wojciecha Lipskiego z Lewkowa, Ostrów Wielkopolski, 2000, s. 5–6.
[17] L. Trzeciakowski, Pod pruskim zaborem 1850–1918, Warszawa 1973, s. 276–277.
[18] K. Marszał, Ostrów Wielkopolski miasto chórów i orkiestr, Ostrów Wielkopolski 2004, s. 7.
[19] Ibidem, s. 9.
[20] L. Trzeciakowski, Walka o polskość miast poznańskiego na przełomie XIX i XX wieku, Poznań 1964, s. 160.
[21] T. Bartkowski i in., op. cit., s. 185.
[22] J. Topolski, Wielkopolska poprzez wieki, Poznań 1999, s. 225.
[23] T. Bartkowski i in., op. cit., s. 225.
