Wyspa Klasztorna
Latem 1561 roku Wiśniowiecki powrócił na Zaporoże, gdzie zbudował wkrótce (1562r.) nową Sicz na Wyspie Monasterskiej (Klasztornej), co traktował nie tylko jako powrót do idei samodzielnej i wolnej od wszelkiej zwierzchności siedziby, ale także jako wstęp do powrotu i ponownego ufortyfikowania Chortycy[13]. W 1560 roku za pieniądze wojewody sieradzkiego Olbrachta Łaskiego zgromadzono prywatną armię złożoną z najemników i pewnej liczby szlachty kalwińskiej (około 1 600 ludzi). W końcu roku miała ona wyruszyć z województwa ruskiego do Mołdawii. Zygmunt August zdecydowanie zakazał interwencji, zaś hetman Mikołaj Sieniawski, na czele prywatnych zapewne oddziałów panów ruskich, rozbił pod Pomorzanami wojska Heraklidesa. Pretendent jednak nie zrezygnował, zgromadził nową armię i wraz z Łaskim ruszył w listopadzie 1561 roku ze Śniatynia do Suczawy. Pokonał następnie hospodara Aleksandra i jako Jan II zasiadł na tronie[14]. Latem 1563 roku Dymitr Wiśniowiecki urządził, pomimo choroby, awanturniczą wyprawę na Mołdawię, chcąc zdobyć dla siebie tron miejscowego hospodara. 13 września 1563 roku został jednak niespodziewanie zaatakowany na moście pod Vericani przez wojska kandydata do tronu w Suczawie, Stefana Tomży[15]. Chorągwie kozackie zostały rozbite, a sam Wiśniowiecki zwabiony w pułapkę został wydany sułtanowi i zginął w Stambule powieszony za żebro na haku stojącym na nabrzeżu Złotego Rogu w pobliżu Galaty. Razem z nim powieszono także jego towarzysza Jana Piaseckiego herbu Zabawa, który uwiązł za udo głową w dół i wkrótce rozstał się z życiem z powodu wylewu krwi do mózgu[16]. Na wieść o klęsce Wiśniowieckiego przybywający mu z pomocą Olbracht Łaski zawrócił i w drodze powrotnej obsadził polską załogą zamek w Chocimiu, jednak niedługo potem powrócił on do Mołdawii[17].
Kozacy w służbie Rzeczypospolitej
Wraz ze śmiercią Zygmunta I wygasła także ważność traktatu pokojowego podpisanego piętnaście lat wcześniej z sułtanem, który odnowił następnie Zygmunt August w 1553 roku. Porozumienie potwierdzone przez ostatniego Jagiellona zawierało przy tym, nieobecne poprzednio, zobowiązanie Turcji do powstrzymywania najazdów tatarskich i mołdawskich na Polskę. Wartość owego zapisu, zwłaszcza w odniesieniu do Krymu, okazywała się wprawdzie dość problematyczna, ale bez wątpienia powodował on częściowe przynajmniej osłabienie agresywności ordy[18]. Kozacka operatywność i niezawodność w bitwach były powodem, że na dworze Zygmunta I Starego rozważano projekt utworzenia z nich stałych oddziałów do ochrony granic na kierunku osmańskim. Pierwsza próba utworzenia rejestru kozackiego podjęta w 1541 roku napotkała poważne trudności ze względu na nieprecyzyjność samego pojęcia kozaczyzny. Kozacy przebywali nie tylko na Ukrainie, ale i na Bracławszczyźnie, Wołyniu, Podolu i polskiej Rusi. Część z tych, która miała podlegać spisowi, w zimie służyła w miastach. Kontrolowanie wszystkich wyjeżdżających i przyjeżdżających było praktycznie niemożliwe[19]. Dopiero w czasach panowania Zygmunta Augusta Kozaków Zaporoskich zaczęto traktować jako istotny element sił zbrojnych państwa[20].
W 1549 roku w skład wojsk koronnych weszła pierwsza chorągiew kozacka pod dowództwem starosty barskiego Bernarda Pretwicza, który od momentu objęcia urzędu w 1541 roku prowadził ataki kozackie na Oczaków – port i miasto sułtana osmańskiego. Po atakach Turcy natychmiast zniszczenia naprawiali ponieważ jako budulca używano głównie gliny i drewna, czego na miejscu było pod dostatkiem[21]. Na lata 1548-1549 przypadło szczególne nasilenie napadów wojsk polsko-litewskich na pogranicze tureckie. Na początku 1549 roku Pretwicz wraz z dowódcami litewskimi: Prońskim i Boguszem Koreckim, zapuścili się aż pod Oczaków i Białogród. Chanat odpowiedział dużym wypadem Irmin Sołtana, który we wrześniu 1549 roku grasował na Podolu, Wołyniu i Rusi Czerwonej, docierając aż pod Sokal w województwie bełskim, tj. do ziem od kilku lat względnie bezpiecznych. Wojska polskie zostały tym razem zaskoczone i nie zdołały mimo wielu potyczek powstrzymać czambułów na linii górnego Bohu. Nie powiodły się także spóźnione próby zorganizowania pościgu siłami naprędce zebranych oddziałów podjęte przez hetmana Jana Tarnowskiego i wojewodę krakowskiego Piotra Kmitę[22]. Sułtan Sulejman I wraz z wielkim wezyrem Rüstemem Paszą przebywał wówczas daleko od stolicy, na Wschodzie w Kurdystanie, bądź w Syrii walcząc z Persją[23]. Kolejna wielka wyprawa tatarska pod wodzą Mechmeta Sołtana wyruszyła na Wołyń i Podole pod koniec 1557 roku. Korzystając z „okazji” car zaproponował polskiemu królowi uroczyście przymierze przeciw Krymowi i wszystkim poganom. W obawie przed potęgą turecką dwór królewski w Krakowie nie podjął jednak rozmów na temat współdziałania z Moskwą przeciw Tatarom[24]. W 1560 roku podpisano sojusz polsko-litewsko-krymski przeciwko Moskwie. Zawarto wówczas również układ handlowy, przewidujący duże swobody dla kupców obu stron[25]. Od tej pory granicy z Chanatem broniły nieliczne wojska, które były raczej bierne i rzadko wyruszały w pościg za uchodzącym wrogiem[26]. 20 listopada 1568 roku król skierował do Kozaków uniwersał, w którym nakazywał zaprzestanie kozackich wypraw na posiadłości chana i sułtana, aby swymi swawolami nie sprowadzili niebezpieczeństwa na państwo i „nie naruszali pokoju pospolitego”[27]. Pierwsze jednostki Kozaków rejestrowych w służbie Rzeczypospolitej powołano w 1572 roku, a starszym nad nimi mianowano szlachcica Jana Badowskiego, który podlegać miał hetmanowi polnemu koronnemu Jerzemu Jazłowieckiemu.
Kamil Przybył
Bibliografia:
Bałczewski M., Gry i zabawy Turków osmańskich na podstawie polskich i obcych źródeł od schyłku Średniowiecza do końca Oświecenia, Warszawa 2000.
Besala J., Krwawiące sąsiedztwo. Polacy, Moskale i Kozacy, Warszawa 2015.
Czamańska I., Wiśniowieccy. Monografia rodu, Poznań 2007.
Dziubiński A., Polsko-litewskie napady na tureckie pogranicze czarnomorskie w epoce dwu ostatnich Jagiellonów, s. 62 [w:] Kwartalnik Historyczny, Rocznik CIII 1996, 3 [w:] http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=5015&from=publication [dostęp: 18.09.2016 r.]
Franz M., Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI-XVII, Toruń 2006.
Górski T., Flotylle kozackie w służbie Jagiellonów i Wazów, Gdańsk 2003.
Komuda J., Dymitr Wiśniowiecki [w:] Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, pod red. P. Krolla, M. Nagielskiego, M. Wagnera, Zabrze 2010.
Kroll P., Rajdy kozackie na Stambuł. Przyczynek do stosunków polsko-tureckich [w:]
http://www.wilanow-palac.pl/rajdy_kozackie_na_stambul_przyczynek_do_stosunkow_polsko_tureckich.html [dostęp: 18.09.2016 r.]
Leski Natanson J., Granica moskiewska w epoce jagiellońskiej, Oświęcim 2014.
Łątka J., Sulejman II Wspaniały – zdobywca, władca, reformator, Warszawa 2015.
Plewczyński M., W służbie polskiego króla. Z zagadnień struktury narodowościowej Armii Koronnej w latach 1500-1574, Oświęcim 2015.
Podhorecki L., Chanat Krymski: Państwo koczowników na kresach Europy, Warszawa 2012
Podhorecki L., Sicz Zaporoska, Warszawa 1970.
Romański R., Kozaczyzna, Warszawa 1999.
Romański R., Książę Jeremi Wiśniowiecki, Warszawa 2009.
Serczyk W., Iwan IV Groźny, Wrocław 2004.
Serczyk W., Na dalekiej Ukrainie: Dzieje Kozaczyzny do 1648 r., Kraków 1984.
Topolski J., Rzeczpospolita Obojga Narodów, Poznań 2015
Wróblewski W. (red.), Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, Warszawa 2000
Przypisy:
[1] R. Romański, Kozaczyzna, Warszawa 1999, s. 63 [za:] M. Hruszewski, Istorija Ukrajiny-Rusy, t. 7, Kozaćki czasy – do r. 1625, Kijów 1909, s. 83.
[2] T. Górski, Flotylle kozackie w służbie Jagiellonów i Wazów, Gdańsk 2003, s. 19.
[3] Tamże, s.113
[4] P. Kroll, Rajdy kozackie na Stambuł. Przyczynek do stosunków polsko-tureckich [w:] http://www.wilanow-palac.pl/rajdy_kozackie_na_stambul_przyczynek_do_stosunkow_polsko_tureckich.html [dostęp: 18.09.2016 r.]
[5] Zob. J. Topolski, Rzeczpospolita Obojga Narodów, s. 188-189
[6] R. Romański, Książę Jeremi Wiśniowiecki, Warszawa 2009, s. 16.
[7] J. Komuda, Dymitr Wiśniowiecki [w:] Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, pod red. P. Krolla, M. Nagielskiego, M. Wagnera, Zabrze 2010, s. 73.
[8] J. Łątka, Sulejman II Wspaniały – zdobywca, władca, reformator, Warszawa 2015, s. 192.
[9] M. Franz, Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI-XVII, Toruń 2006, s. 88.
[10] T. Górski, Flotylle kozackie w służbie Jagiellonów i Wazów, Gdańsk 2003, s. 89.; J. Besala, Krwawiące sąsiedztwo. Polacy, Moskale i Kozacy, Warszawa 2015, s. 115.
[11] W. Serczyk, Na dalekiej Ukrainie: Dzieje kozaczyzny do 1648 r., Kraków 1984, s. 57-58.
[12] W. Serczyk, Iwan IV Groźny, Wrocław 2004, s. 119, I. Czamańska, Wiśniowieccy. Monografia rodu, Poznań 2007, s. 75-76
[13] M. Franz, Idea państwa kozackiego na ziemiach ukrainnych w XVI-XVII, Toruń 2006, s. 88-89.
[14] W. Wróblewski (red.), Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, Warszawa 2000, s. 99.
[15] J. Besala, Krwawiące sąsiedztwo. Polacy, Moskale i Kozacy, Warszawa 2015, s. 116. Zob. L. Podhorecki, Sicz Zaporoska, Warszawa 1970, s. 36
[16] M. Bałczewski, Gry i zabawy Turków osmańskich na podstawie polskich i obcych źródeł od schyłku Średniowiecza do końca Oświecenia, Warszawa 2000, s. 137.
[17] W. Wróblewski (red.), Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, Warszawa 2000, s. 99
[18] A. Dziubiński, Polsko-litewskie napady na tureckie pogranicze czarnomorskie w epoce dwu ostatnich Jagiellonów, s. 62 [w:] Kwartalnik Historyczny, Rocznik CIII 1996, 3 [za:] http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=5015&from=publication [dostęp: 18.09.2016 r.]; Zob. W. Wróblewski (red.), Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, Warszawa 2000, s. 85
[19] M. Plewczyński, W służbie polskiego króla. Z zagadnień struktury narodowościowej Armii Koronnej w latach 1500-1574, Oświęcim 2015, s. 132.
[20] T. Górski, Flotylle kozackie w służbie Jagiellonów i Wazów, Gdańsk 2003, s. 19-20
[21] Tamże, s. 88.
[22] W. Wróblewski (red.), Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, Warszawa 2000, s. 97.
[23] A. Dziubiński, Polsko-litewskie napady na tureckie pogranicze czarnomorskie w epoce dwu ostatnich Jagiellonów, s. 62 [w:] Kwartalnik Historyczny, Rocznik CIII 1996, 3 [za:] http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=5015&from=publication [dostęp: 18.09.2016 r.]
[24] Leski Jan Natanson, Granica moskiewska w epoce jagiellońskiej, Oświęcim 2014, s. 167; L. Podhorecki, Chanat Krymski: Państwo koczowników na kresach Europy, Warszawa 2012, s. 142.
[25] L. Podhorecki, Chanat Krymski: Państwo koczowników na kresach Europy, Warszawa 2012, s. 144.
[26] Zob. W. Wróblewski (red.), Działania militarne w Polsce południowo-wschodniej, Warszawa 2000, s. 99.
[27] W. Serczyk, Na dalekiej Ukrainie: Dzieje kozaczyzny do 1648 r., Kraków 1984, s. 61.
