Grażyna Bąkiewicz, Jak Tadeusz Kościuszko chciał ratować Polskę
W świecie, w którym lekcje historii odbywają się na osi czasu, a przeszłość można dotknąć jak poręczy w tramwaju, Jak Tadeusz Kościuszko chciał ratować Polskę działa jak ekspresowy bilet do XVIII wieku. W środku opowieści o trzecim rozbiorze pojawia się Ilcia – dziewczynka, która boi się wszystkiego, oprócz jednego: sprawdzenia, jak naprawdę wyglądały wybory i dylematy Kościuszki.
Jak Tadeusz Kościuszko chciał ratować Polskę układa się w przygodową lekcję historii, w której fabuła nie tyle „podaje wiedzę”, ile pozwala wejść w sam środek osiemnastowiecznych napięć politycznych. Narracja prowadzona jest z perspektywy Ilci – dwunastolatki, której lęki i niepewność kontrastują z rozmachem zadania: wejść w XVIII wiek, dotrzeć do Kościuszki i przekazać wiadomość mogącą zmienić bieg wydarzeń.
Taki punkt widzenia pozwala patrzeć na realia epoki przez filtr współczesnych emocji i wrażliwości, bez tonu powagi, który zwykle towarzyszy opowieściom o upadku Rzeczypospolitej. Zamiast tego dostajemy świat, w którym polityka miesza się z fascynacją technologią, a podróż w czasie staje się narzędziem do rozgryzienia problemów, z którymi mierzyli się bohaterowie z podręczników.
Grażyna Bąkiewicz od lat konstruuje serię, której cechą rozpoznawczą jest lekkie, dialogowe prowadzenie akcji, szybkie tempo i wyrazista, młodzieżowa narracja. Dawkowanie wiedzy podporządkowane jest rytmowi przygody: najpierw sytuacja, potem fakt; najpierw zaskoczenie, dopiero później historyczne tło. Taki styl usuwa z pola widzenia szkolną sztampę i pozwala czytelnikowi funkcjonować bardziej jako uczestnik niż odbiorca.
Ilustracje i wstawki komiksowe działają jak sygnały przystankowe – utrwalają informacje, porządkują wątki, wyłapują najciekawsze elementy epoki. To podejście sprawia, że bohaterowie historyczni przestają być figurami, a zaczynają funkcjonować jak ludzie, których można spotkać, zapytać i skonfrontować z własnym wyobrażeniem o XVIII wieku.
Najważniejszym akcentem książki jest przedstawienie Kościuszki w kontekście sporów społecznych schyłku Rzeczypospolitej. Czytelnik dostaje obraz, który dobrze koresponduje z aktualnymi badaniami – zwłaszcza tymi podkreślającymi jego sprzeciw wobec niewolnictwa, zainteresowanie kwestią chłopską i doświadczenia wyniesione z wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.
Mocną stroną jest to, że postać nie zostaje zamknięta w stereotypach: zamiast wyłącznie narodowego symbolu oglądamy człowieka zanurzonego w realiach, które były równie skomplikowane jak dzisiejsze. Na tle współczesnych narracji książka nie przynosi rewizjonizmów, ale porządkuje wiedzę w sposób zgodny z obecną historiografią, unikając mitologizowania.
Konstrukcja fabularna pozwala płynnie łączyć wątki przygodowe z edukacyjnymi, choć momentami tempo działania bywa tak szybkie, że refleksja nad kontekstem historycznym pojawia się później niż mogłaby. Z drugiej strony właśnie ta dynamika stanowi o sile serii – utrzymuje uwagę i sprawia, że odbiorca, nawet najmłodszy, nie zdąży się zmęczyć.
Plusem jest wyrazista bohaterka, której zmagania emocjonalne umożliwiają identyfikację i oswajają temat odpowiedzialności, odwagi i sprawczości. Minusem bywa uproszczenie pewnych zjawisk politycznych, co wynika z formatu – skrótowość jest tu nieunikniona, choć dobrze zbalansowana warstwą narracyjną i ilustracyjną.
Teza, która wybrzmiewa najmocniej, dotyczy znaczenia obywatelskości i odpowiedzialności za wspólnotę. Literaturę popularnonaukową dla dzieci łatwo poprowadzić w stronę moralizatorstwa, ale w tym przypadku akcent pada na obserwację procesów, a nie na gotowe wnioski.
Zestawione z dzisiejszymi interpretacjami dziejów końca XVIII wieku ujęcie Kościuszki pozostaje zgodne z obrazem wyłaniającym się z badań nad Sejmem Wielkim, prawami chłopskimi czy wpływami mocarstw ościennych. Książka nie rozstrzyga sporów historiograficznych, ale nie musi – jej funkcją jest otworzyć drzwi i zachęcić do zadawania pytań, a to robi skutecznie.
Powstaje więc opowieść, która łączy rozrywkę z rzetelnością. Z jednej strony mamy podróż w czasie, humor i futurystyczne gadżety, z drugiej – portret Kościuszki wpisany w szersze tło polityczne i społeczne, bez udawania, że ówczesny świat był prosty i jednoznaczny. To lekka narracja, która nie trywializuje tematu, tylko porządkuje go w języku zrozumiałym dla młodego odbiorcy.
Wydawnictwo Nasza Księgarnia
Ocena recenzenta: 6/6
Agnieszka Cybulska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Nasza Księgarnia. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
