Marta Grzywacz, Radość Soboty. Archiwum życia i śmierci
Groza wojny napawa strachem także współcześnie. Co jaki czas wybuchają konflikty, a ukazanie ich ofiar przyświeca poważnym dokumentalistom. Pisząc recenzję książki, której tematem jest właśnie archiwum o losach Żydów w czasach okupacji niemieckiej, obchodziliśmy 82. rocznicę powstania w getcie warszawskim. Pochodząca z Wydawnictwa Czarne książka „Radość Soboty” ukazuje losy organizacji działającej wtedy w Warszawie – Oneg Szabat. Przekonamy się, że warto ją poznać.
Jednym z twórców Archiwum Ringelbluma był Emanuel, i jego nazwiskiem nazwano ten zbiór. Tajna grupa Oneg Szabat zbierała materiały o społeczeństwie żydowskim w getcie warszawskim, choć ujęto temat Zagłady szerzej. Od roku 1940 wykorzystano Żydowską Samopomoc Społeczną, by m. in. poprzez ankiety zbierać materiały. Historia przyzna im wdzięczność, wpisując je na listę UNESCO „Pamięć Świata”.
Cierpliwość Żydów, czyli przygotowania do powstania
Tajna organizacja tworzyła z myślą, że po wojnie historycy i opinia publiczna poznają zbrodnie niemieckie. Stopniowo ukrywane archiwum w ziemi, odnaleziono. Dzięki Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu jest dostępne, choć nadal mało znane.
Wróćmy do historii. Trzeba tu wspomnieć, że działacze żydowscy nawiązywali więzi z Żydowską Organizacją Bojową. Jej przywódca – Mordechaj Anielewicz przygotowywał społeczeństwo żydowskie do powstania. Miara zbrodni oraz wywózki do obozów zagłady spowodowały, że pozostali chwycili za broń. Nie mieli żadnych szans. Niemcy dokonali po przegranej Żydów likwidację getta.
Zagłada Żydów. Zachód głuchy na wołanie o pomoc
Osobiście lektura tej książki sprawiła mi trudność. Opisy niemieckich zbrodni, rodzą oczywiście współczucie dla ich ofiar. Ale także poznajemy ich niemoc, bo nikt im w powstaniu nie pomógł. Znając finał historii w getcie oraz brak pomocy aliantów dla powstania warszawskiego, rodzi się obawa. Oby się ta historia nigdy nie powtórzyła. Groza wojny i opisy w tej książce „stosów trupów”- rodzi taki strach przed wojną. Opisy realne rozstrzeliwań, styl pozwalający się wczuć w sytuację, to takie cechy występujące w jej treści.
Jak podają dane statystyczne w sierpniu 1939 roku w Warszawie było 380 567 Żydów. Po napływie uchodźców w marcu 1941 roku było ich 445 000. Około 29% stanowili przesiedleńcy. Powstanie w getcie warszawskim trwało od 19 kwietnia do 16 maja 1943 roku. Głód, choroby zakaźne oraz wywózki do Treblinki pochłonęły od 265 do 300 tysięcy Żydów. Akcję styczniową ogłoszono na rozkaz H. Himmlera, jako przygotowanie do likwidacji. Znana postać polskiego podziemia – Jan Karski był kontaktem z Żydami. W walce zginęło 6000 powstańców. Jurgen Stroop (dowódca po stronie hitlerowców) rozkazał zniszczenie doszczętne getta.
O autorce książki – Marcie Grzywacz
Jako autorkę artykułów, reportaży oraz książek, nagradzano ją wielokrotnie. Trzeba tu wspomnieć o Nagrodzie Klio, „Juliusz” i innych. Jest ona przewodniczką po wystawie stałej Żydowskiego Instytutu Historycznego. Do jej dorobku należą m. in. książki: „Obrońca skarbów. Karol Estreicher w poszukiwaniu zagrabionych dzieł sztuki”, „Blizny. Prawdziwa historia „królików” z Ravensbruck” czy „Nasza pani z Ravensbruck. Historia Johanny Langefeld”.
Jak zbudowana jest książka Radość Soboty?
Pochodząca z Wydawnictwa Czarne składa się z 502 stron. Książkę wydano pod patronatem Żydowskiego Instytutu Historycznego (2025 rok, Wołowiec). Dzięki wsparciu Fundacji Współpracy Polsko – Niemieckiej możemy cieszyć się dziełem. Na pierwszej stronie książki znajduje się dedykacja dla Nachuma Grzywacza, natomiast na następnej jest krótki wiersz o Archiwum Ringelbluma autorstwa Jerzego Ficowskiego. Po nim występuje Od autorki.
W zasadzie najważniejsza treść, czyli rozdziały oznaczono datami, aby chronologicznie mieć rozeznanie co do toczącej się fabuły. Koniec książki stanowią: Podziękowania, Bibliografia, Źródła fotografii oraz Przepisy końcowe.
W hołdzie archiwistom
Organizacja „Radość Soboty” składała się z: Emanuela Ringelbluma (najważniejsza osoba w dziele), Rachela Auerbach, Hersz Wasser, Bluma Wasser, Nachum Grzywacz, Dawid Graber, Izrael Lichtensztajn, Gela Seksztajn, Menachem Mendel Kohn, Perec Opoczyński, Menachem Linder, Józef Kapłan oraz inni.
Tworzyli oni dla potomnych. Świadomi, że sami zginą, zostawili po sobie ślad. Wiedzieli, że ta praca ich przetrwa.
Radość Soboty – podsumowanie
Nie wolno światu zapomnieć o wywózkach z Umschlagplatz, o dzieciach głodnych, szmuglujących pożywienie. Ich codziennością były rozstrzeliwania. Ta książka wszystko to opisała w sposób wręcz dramatyczny i realny. Archiwum życia i śmierci spełniło swe zadanie.
Wydawnictwo Czarne
Ocena recenzenta: 6/6
Paweł Marek
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Czarne. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
