W kwietniu 1775 roku w trakcie rewolucji francuskiej rozpoczęła się wojna o mąkę
Głód, drożyzna i gniew ludu – wiosną 1775 roku francuskie wsie i miasta zapłonęły buntem. Wojna o mąkę ogarnęła kraj, gdy tłumy głodujących mieszkańców szturmowały targi i młyny, desperacko walcząc o chleb. Chaos ujawnił słabość monarchii i zapowiedział burzę, która miała wkrótce wstrząsnąć całą Francją.
Wojna o mąkę była falą zamieszek, która przetoczyła się przez północną, wschodnią i zachodnią część Królestwa Francji od kwietnia do maja 1775 roku. Główną przyczyną niepokojów społecznych był gwałtowny wzrost cen zboża, a co za tym idzie – chleba, który stanowił podstawowe pożywienie dla ludności.
Do kryzysu doprowadziły m.in.:
- niekorzystne warunki pogodowe, które wpłynęły na niskie plony,
- wstrzymanie przez policję królewską publicznych dostaw zboża z królewskich magazynów w latach 1773–1774,
- spekulacje na rynku zboża wynikające z polityki gospodarczej rządu.
Na rozprzestrzenianie się zamieszek wpłynęła decyzja Anne’a Roberta Jacques’a Turgota, generalnego kontrolera finansów króla Ludwika XVI, o liberalizacji handlu zbożem. W odpowiedzi na chaos i rosnące niezadowolenie, rząd podjął kroki w celu przywrócenia kontroli nad rynkiem. Wprowadzono tymczasowe ograniczenie cen pszenicy, zanim sytuacja wróciła do normy, a dodatkowo rozlokowano oddziały wojskowe w miejscach szczególnie dotkniętych zamieszkami.
Społeczne i polityczne tło konfliktu
W czasach ancien régime’u chleb był podstawowym pożywieniem ubogich warstw społeczeństwa. Król miał moralny obowiązek zapewnienia jego dostępności, co podkreślano, nazywając monarchę „pierwszym piekarzem królestwa”. Głód i niedobory żywności były stałym zagrożeniem, a w XVIII-wiecznej Francji ściśle regulowano rynek zbożowy, aby przeciwdziałać spekulacjom.
Policja królewska kontrolowała handel zbożem, czystość mąki i pilnowała, by nie dochodziło do gromadzenia zapasów w celu sztucznego podnoszenia cen. W razie potrzeby mogła:
- zakazać eksportu zboża z regionów dotkniętych niedoborami,
- sprowadzać zboże z obszarów o nadprodukcji,
- zmuszać handlarzy do obniżenia cen (przy późniejszej rekompensacie za straty w okresach urodzaju).
Mimo tych działań fizjokraci (zwolennicy wolnego rynku) postulowali zniesienie ograniczeń i wprowadzenie polityki “laissez-faire” (wolnego handlu). Ich poglądy znalazły poparcie w osobie Turgota, który 13 września 1774 roku zlikwidował państwowe regulacje rynkowe dotyczące zboża. Efektem tej reformy były rosnące ceny i deficyty żywności.
Wybuch zamieszek i wojna o mąkę
Na początku 1775 roku Francja zmagała się z wyczerpanymi zapasami zboża. Wcześniej, w okresie restrykcyjnej polityki gospodarczej, niedobory były zjawiskiem lokalnym, a interwencje królewskie pomagały stabilizować sytuację. Liberalizacja handlu sprawiła jednak, że brak żywności stał się problemem ogólnokrajowym.
W miastach i na wsiach doszło do buntów, podczas których:
- atakowano magazyny zbożowe i piekarnie,
- konfiskowano transporty zboża i sprzedawano je po tzw. „sprawiedliwej cenie” (praktyka znana jako „opodatkowanie ludowe”),
- blokowano drogi i rzeki, by uniemożliwić eksport zboża z dotkniętych kryzysem regionów.
Ludzie obwiniali o głód nie tylko kupców, ale i króla. Powszechne były pogłoski o „Pakte de Famine” – rzekomym spisku Ludwika XVI mającym na celu zagłodzenie biedoty.
Rząd zareagował na zamieszki dwutorowo:
- Militarna pacyfikacja: do stłumienia buntu wysłano 25 000 żołnierzy. Aresztowano 162 osoby, a dwie z nich (28-letniego perukarza i jego 16-letniego pomocnika) powieszono na Place de Grève w Paryżu.
- Interwencja gospodarcza: pod wpływem nacisków społecznych przywrócono kontrolę cen pszenicy i zorganizowano dostawy zboża do najbardziej poszkodowanych regionów.
Zamieszki trwały 5 miesięcy, ale największe nasilenie konfliktu zakończyło się 11 maja 1775 roku. Klęska eksperymentu gospodarczego podważyła zaufanie do rządu. Turgot został zdyskredytowany, a jego reformy odrzucone. W efekcie przywrócono system kontroli żywności, ale napięcia społeczne pozostały.
Strach przed głodem był jednym z głównych czynników radykalizacji nastrojów we Francji. Pogłoski o „Pakte de Famine” i nieudolność rządu zwiększyły niezadowolenie społeczne, co dekadę później przyczyniło się do wybuchu rewolucji francuskiej. Wydarzenia z 1775 roku ujawniły słabość monarchii w zarządzaniu kryzysami oraz brak skutecznych reform gospodarczych, które mogłyby zapobiec przyszłym buntom.
Fot. François Philippe Charpentier (1734-1817), domena publiczna
