Ziemia chełmska w średniowieczu: krajobraz polityczno-kulturowy

Ścierające się ambicje monarchów, przelotne sojusze i bezlitosne najazdy – w tej burzliwej mozaice politycznych intryg i militarnych starć kształtowała się ziemia chełmska w średniowieczu. Pomiędzy utraconymi grodami a odzyskanym prestiżem, wyrastał krajobraz polityczno-kulturowy, który na wieki zdefiniował charakter tej pogranicznej krainy. Ani jednolita, ani przewidywalna – historia tych ziem to opowieść o ciągłym stawaniu się w cieniu wielkiej polityki i religijnych przemian.

Historyczna ziemia chełmska nie została ukształtowana na gruncie ziem jednolitych pod względem geograficznym. Stanowiła ona sztuczny zlepek terytorialny, który był efektem kompromisów zawartych pomiędzy rywalizującymi pomiędzy sobą o te ziemie państwami, czyli Królestwem Polskim, Rusią, Wielkim Księstwem Litewskim i Królestwem Węgier. Tereny te już od średniowiecza były przedmiotem sporów dynastycznych i politycznych.

Spis treści:

• Ziemia chełmska w okresie przedpaństwowym (plemiennym)
• Problematyka Grodów Czerwieńskich
• Ziemia chełmska za panowania Romanowiczów
• Rywalizacja o Księstwo chełmsko-bełskie w XIV wieku
• Podział polityczno-administracyjny w XIV-XV wieku
• Ziemia chełmska w średniowieczu – podsumowanie

Ziemia chełmska w okresie przedpaństwowym (plemiennym)

Badania archeologiczne przeprowadzane w poszczególnych miejscowościach Chełmszczyzny jednoznacznie stwierdzają, że początki osadnictwa na interesującym nas terenie sięgają starszej epoki kamienia – paleolitu, a odkryte artefakty świadczą o nieprzerwanym ciągu osadniczym na przestrzeni kolejnych epok.

Topografia plemienna

Zobrazowanie topografii plemiennej historycznej ziemi chełmskiej jest dosyć utrudnione, ponieważ brak jest jednoznacznych źródeł pisanych, które odnosiłyby się do tego obszaru, a badania archeologiczne także nie przynoszą oczekiwanych rezultatów[1]. Z rejonem ziemi chełmskiej związane są następujące nazwy plemion: Lędzianie oraz nadbużańscy Dulebowie, Bużanie i Wołynianie[2].

Lędzianie

W historiografii polskiej istnieje problem pierwotnej lokalizacji Lędzian. Pierwotna koncepcja Kazimierza Tymienieckiego utożsamiająca Lędzian pod inną nazwą – jako Polan z obszaru Wielkopolski -nie została przyjętą przez większość badaczy[3]. Na przykład Aleksander Gieysztor usytuował ich na Wyżynie Sandomierskiej, Lubelszczyźnie oraz na bliżej nieokreślonych terenach[4], a Aleksander Gardawski, jako centralny ich ośrodek przypisywał grodowi w Chodliku[5].

Obecnie, przyjmuje się ustalenia Geralda Labudy, który siedziby Lędzian widzi na wschód od Wisły, w dorzeczu Sanu, górnego Bugu i Dniestru[6]. Z tą koncepcją zgadza się również archeolog Michał Parczewski, który zebrał wiadomości archeologiczne i pisane dotyczące Lędzian[7]. Według jego ustaleń siedziby Lędzian znajdowały się pomiędzy Sanem, Wieprzem, Bugiem, Górnym Dniestrem oraz Horyniem. Badacz ten, podobnie jak G. Labuda utożsamia Lędzian z Polakami (Lachami). Nazwa Lachy w późniejszym czasie rozciągnęła się już na wszystkie plemiona zachodniosłowiańskie, gdzie stała się synonimem Polaków[8].

Dulebowie, Bużanie i Wołynianie

Jednym z najważniejszych źródeł pisanych, które dotyczy międzyrzecza Wieprza i Bugu w okresie plemiennym i wczesnopaństwowym jest Powieść minionych lat, zwana także Kroniką Nestora. Pierwsza jej redakcja została spisana w początkach XII wieku, przy czym  wykorzystano w niej wcześniejsze źródła kronikarskie[9]. W okresie przedpaństwowym latopis wymienia i lokalizuje w międzyrzeczu Wieprza i Bugu takie plemiona jak: Dulebowie, Bużanie, Wołynianie.

– […] Bużanie, ponieważ siedzieli nad Bugiem, później zaś Wołynianie […];

– Dulebowie […] mieszkali nad Bugiem, gdzie dziś Wołynianie;

– Poszedł Oleg na Greków, Igora zostawiwszy w Kijowie; wziął ze sobą mnóstwo Waregów i Słowian […] i Dulebów […][10].

Analizując powyższe wzmianki, autor Powieści minionych lat plemię Bużan zamieszkujących nad Bugiem określa później Wołynianami, natomiast Dulebów, jako osobne plemię kronika umieszcza w dorzeczu Bugu. Dulebowie  w 907 roku uczestniczyli w wyprawie zbrojnej księcia wareskiego/ruskiego Olega na Bizancjum[11]. Powyższe plemiona wymienia także kronika Geografa Bawarskiego (Opis grodów i ziem z północnej strony Dunaju) przypisując Bużanom (Busani) 231 grodów, a Wołynian (Walinjana) jako plemię, które było pod panowaniem króla Madżaka[12].

Część badaczy korzystając z powyższych wzmianek razwykorzystując przy tym niektóre źródła arabskie (m.in. al-Masudiego), wymienia jeszcze przed IX wiekiem „państwo” Dulebów, utożsamiane z Wołynianami, gdzie głównym ich ośrodkiem miał być gród w obecnej wsi Zimne, koło Włodzimierza Wołyńskiego[13].

Niektórzy badacze Dulebów, Bużan i Wołynian określają jako jedno i te same plemię wschodniosłowiańskie, przy czym Dulebowie mieli występować jako pierwsi. Inni sugerują, że Dulebowie byli wcześniejszym, osobnym plemieniem, których siedziby zostały zajęte przez  Bużan-Wołynian[14].

Warto wspomniecć, że Dulebów lokalizowano także w Kotlinie Czerskiej i Panonii. Problematyka pochodzenia i lokalizacji siedziby tego plemienia, jest często poruszana w literaturze naukowej oraz była poddawana ostrej krytyce. Tworzono wiele tez m.in. o państwie dulebo-wołyńskim czy o ich wędrówce na południe Europy, jednakże nie udało się wypracować jednolitego stanowiska[15].

Z Powieści minionych lat czerpiemy mało informacji o Wołynianach, których opisano jako następców Dulebów i Bużan. Najprawdopodobniej, jak wzmiankują zapiski kronikarskie, mogli się uformować w XI-XII wieku, co by wskazywało też na ich nazwę, która pochodzi z określenia krainy geograficznej albo z grodu Wołyń (obecna wieś Gródek nad Bugiem)[16].

Problematyka Grodów Czerwieńskich

W momencie tworzenia się państwowości polskiej, obszar późniejszej ziemi chełmskiej wchodził w skład tzw. Grodów Czerwieńskich, które wzmiankowane są po raz pierwszy w Powieści minionych lat w 1018, a następnie w 1031 roku. Latopis pod 1018 rokiem opisuje wyprawę Bolesława Chrobrego na Ruś, który przyłączył Grody Czerwieńskie do państwa polskiego: Bolesław […] uciekł z Kijowa, zabrawszy skarby i bojarów Jarosławowych, i siostry jego, a Anastazego z Dziesięcinnej cerkwi przystawił do skarbów, bowiem [ten] pochlebstwem pozyskał jego zaufanie. I ludzi mnóstwo uprowadził ze sobą, i Grody Czerwieńskie zajął dla siebie, i przyszedł do swego kraju[17].

Druga wzmianka z 1031 roku dotyczy oderwania Grodów Czerwieńskich od Polski przez księcia Jarosława Mądrego i powtórne przyłączenie ich do Rusi – Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów, i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich[18].

Określenie tego terytorium  wyprowadzane jest od nazwy grodu Czerwień, który identyfikuję się t z dzisiejszym grodziskiem we wsi Czermno Kolonia[19]. Latopisowy Czerwień wzmiankowany jest w Powieści minionych lat pod rokiem 981 – Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które są i do dziś dnia pod Rusią[20]. Inne wzmianki o Czerwieniu spotykamy też w innych latopisach ruskich – kijowskim i halicko-wołyńskim pod rokiem: 1097, 1158, 1205, 1221, 1225, 1268 oraz 1289[21].

Termin i lokalizacja

W literaturze przedmiotu pojawił się problem istnienia Grodów Czerwieńskich, a także ich lokalizacji. Według Andrzeja Poppe termin ten może być efektem pomyłki latopisarskiej, gdzie kronikarz z hrady Czerwien i inne zrobił hrady czerwiennyje. Stwierdził on także, że Grody Czerwieńskie nie posiadają odpowiednika w średniowiecznej nomenklaturze geograficzno-politycznej Słowiańszczyzny[22].

Jednak większość mediewistów obecnie uważa Grody Czerwieńskie jako nazwę obszaru istniejącego od X do XIII wieku na pograniczu polsko-ruskim. Lokalizacja Grodów Czerwieńskich nastręcza historykom i archeologom wielu problemów. W literaturze pojawiło się kilka ich wariantów. Pierwszym z nich jest umiejscowienie Grodów Czerwieńskich w rejonie Naddniestrza.

Obejmowałyby one obszar od Czerwonogrodu (identyfikowanym z Czerwieniem) nad Dniestrem po Przemyśl nad Sanem[23]. Drugi, czyli wołyński., zakłada, żeGrody Czerwieńskie lokalizowane byłyby na terenach górnego Bugu, Styru, Horynia i Bohu, przy czym nazwa ich by nie pochodziła od Czerwienia, a od innego grodu na tym obszarze[24].

Trzeci, południowy umieszcza Grody Czerwieńskie dookoła Przemyśla. Jak uważa Jerzy Kotlarczyk termin ten wówczas nie oznaczałby odrębnego terytorium, a system obronny zbudowany przez Lędzian i rozbudowany przez Mieszka I oraz Bolesława Chrobrego w południowo-wschodniej części kraju[25].

Czwartym i ostatnim wariantem, który obecnie przyjmowany jest przez większość badaczy to zlokalizowanie Grodów Czerwieńskich na obszarze lewobrzeżnego Bugu po Wieprz, na północy sięgając poza Chełm czy także po Horodło, Grabowiec, Uchanie i Sąsiadkę. Obszar obejmowałby późniejszą historyczną ziemię czerwieńską i chełmską[26].1

Ziemia chełmska za panowania Romanowiczów

Włości staroruskie

Andrzej Janeczek w monografii ziemi bełskiej wydzielił na jej obszarze kilka włości staroruskich, częściowo także zrekonstruował je dla ziemi chełmskiej. Wymienił on takie jednostki jak – chełmska, krasnostawska, szczebrzeska i lubomelska, przy czym nie określił chronologii ich powstania. Biorąc pod uwagę źródła pisane (latopisy), a przede wszystkim źródła archeologiczne możemy stwierdzić, że krystalizowały się od XI do XIII wieku.

W tym też czasie powstały okręgi grodowe w Chełmie, Szczekarzewie (Krasnystaw), Wołyniu, Guciowie oraz Suścu[27]. Obecność staroruskiego żywiołu osadniczego na ziemi chełmskiej nie ulega wątpliwości. Jak wykazał Władysław Makarski wiele zachowanych toponimów w polskiej wersji posiada ruskie formy np. Bieławin (pol. Białawin), Horodyszcze (pol. Grodzisko), Stołpie (pol. Słupie), Uhrusk/Uhrowiesk (pol. Wą(ę)grow(ie)sk), Busówno (od rus. bus – bocian) czy Sobibór (pol. Sobiebórz)[28].

Okres Rusi Kijowskiej

Po śmierci księcia ruskiego Jarosława Mądrego w 1054 roku rozpoczął się trwały podział Rusi Kijowskiej. W części zachodniej w XII wieku wykształciły się księstwa halickie i włodzimierskie, które na krótki okres zostały zjednoczone, najpierw przez Romana Mścisławowicza, następnie przez jego syna Daniela Romanowicza[29]. W latopisie halicko-wołyńskim późniejsza ziemia chełmska była określana za pomocą czterech jednostek osadniczych – Uhruska, Stołpia, Wereszczyna i Kumowa. Były to tereny, przez które często przemieszczało się wojsko (polskie, węgierskie, ruskie) oraz przechodziły z rąk do rąk[30].

Duże zainteresowania obszarem ziemi chełmskiej wykazywała Polska. Przede wszystkim polityka polskiego księcia Leszka Białego po śmierci Romana Mścisławowicza w bitwie pod Zawichostem w 1205 roku, doprowadziła do częściowej aneksji tego terytorium. Należała ona do Leszka Białego do 1217 roku, następnie po okresie kilkuletnich walk, przeszła ok. 1221 roku pod władanie Daniela Romanowicza[31].

Latopis halicko-wołyński

Wiadomości o XIII-wiecznej ziemi chełmskiej zachowały się w Kronice halicko-wołyńskiej[32]. Jej autor w wielu kwestiach dość szczegółowo przedstawia topografię Danielowego Chełma ], a także szczegóły jego zabudowy. Andrzej Buko sugeruje, że opisy niektórych miejsc i obiektów w latopisie pochodzą z pierwszej ręki. Ma tu na myśli przede wszystkim akapit, który opisuje kaplicę pałacową pw. św. Jana Chryzostoma.

Można odnaleźć tam dużo informacji związanych z formą, stylistyką oraz z detalami architektonicznymi świątyni[33]. Z tworzeniem się centrum osadniczego w Chełmie związane było translokowanie przez Daniela biskupstwa prawosławnego z Uhruska do Chełma. Biskupstwo to na trwałe wpisało się w obraz religijno-kulturowy ziemi chełmskiej[34].

Ziemia chełmska za panowania Daniela halickiego

Ziemia chełmska w początkach XIII wieku nie posiadała odpowiedniego zaplecza militarnego i administracyjnego. Najprawdopodobniej powstanie grodu w Uhrusku w 1204 roku w zamyśle Daniela halickiego miało je stworzyć. Daniel być może planował go rozbudować, co wiązało się z erygowaniem w nim eparchii czyli biskupstwa prawosławnego.

Uhrusk razem z Brześciem powstały jako grody strategiczne, strzegące ziemię ruską przed Jaćwingami[35]. Uhrusk krótko był najważniejszym grodem późniejszej ziemi chełmskiej. Jego rolę przejął w latach 30. XIII wieku Chełm, który został rozbudowany przez Daniela halickiego. Jak zauważył A. Poppe, za wyborem grodu w Chełmie na stolicę państwa halicko-włodzimierskiego, przemawiały korzystniejsze warunki dla rozwoju gospodarczego osadnictwa chełmskiego[36].

Impulsem, który spowodował upadek znaczenia Uhruska kosztem Chełma mógł być też najazd mongolski w latach 1240-1241, w którym najprawdopodobniej ośrodek uhruski uległ zniszczeniu, a gród chełmski nie został zdobyty[37].

Gród w Chełmie przed pierwszym najazdem mongolskim mógł spełniać jedynie rolę obronną. Począwszy od lat 40. XIII wieku, posiadając silne zaplecze militarne stawał się centrum działań Romanowiczów w opanowaniu ziemi halickiej. Jednym z celów polityki Daniela była marginalizacja znaczenia Halicza, co uderzało w autonomię oraz pozycję bojarów halickich.

Rozbudowane centrum administracyjne mogło także stawać się dla bojarów dobrą drogą do awansów urzędniczych[38]. Po najeździe mongolskim książę miał realny wpływ na rozwój karier politycznych, co wzmocniłojego pozycję. Nastąpiła wówczas intensyfikacja polityki zagranicznej, co widoczne było m.in. w włączeniu się Daniela do rywalizacji o spadek po austriackich Babenbergach, wyprawą do Czech czy zwycięstwem w bitwie pod Jarosławem w 1245 roku, które przyczyniło się do pokonania Rościsława Michałowicza i jego zwolenników halickich, dążących do opanowania ziemi halickiej[39].

Doniosłym znaczeniem dla państwa halicko-włodzimierskiego była koronacja Daniela Romanowicza na króla Rusi w 1254 roku w Drohiczynie. Koronę otrzymał z rąk delegata papieskiego Opizona. Znaczenie i rola przyjęcia korony dawała mu wiele korzyści politycznych, m.in. wzrost jego autorytetu wobec książąt ruskich, polskich Piastów czy węgierskich Arpadów oraz zmianę realcji ze Złotą Ordą w polityce północnej[40].

Istotne wydarzenia miały miejsce w roku 1256. Wojska tatarskie pod wodzą Burundaja, po raz kolejny najechały na księstwo halicko-wołyńskie. Wówczas gród w Chełmie został spalony, a jak podaje latopis halicko-wołyński – Były takie płomienie, tak, że na całej ziemi było widać łunę. Nawet z Lwowa łunę było widać i na polach bełskich, z powodu wielkich płomieni[41]. Po tych wydarzeniach Daniel stał się ponownie zależny od chana Ordy. Z Kroniki czerpiemy wiadomości, że gród chełmski, razem ze świątynią Jana Złotoustego zostały odbudowane.

Ważną cezurą dla dziejów państwa halicko-włodzimierskiego był rok 1264, wówczas zmarł Daniel Romanowicz, który został pochowany w Chełmie[42]. Do tego samego roku istniało zjednoczone państwo halicko-wołyńskie, gdzie władzę wspólnie sprawowali Daniel i jego brat Wasylko Romanowiczowie. Razem prowadzili politykę zagraniczną i wewnętrzną oraz wspólne przedsięwzięcia[43].

Ziemia chełmska w okresie panowania potomków Daniela

Po śmierci Daniela księstwo zostało podzielone. Zwierzchnią władzę w państwie przejął Wasylko, panując we Włodzimierzu, na drugie miejsce wysunął się syn Daniela Szwarno, dziedzicząc Chełm, Bełz, Czerwień, Mielnik, Drohiczyn i Halicz, najstarszy z synów Daniela Lew otrzymał Lwów[44]. Po śmierci Szwarna w 1269 roku i Wasylka w 1270 roku hegemonię w księstwie dzierżył Lew Danielowicz.

Był to władca ambitny, dążący do pełni władzy w państwie, co skutkowało licznymi konfliktami z krewnymi – Włodzimierzem Wasylkowiczem (po śmierci swojego ojca Wasylka przejął władzę we Włodzimierzu) i młodszym bratem Mścisławem Danielowiczem. Wraz ze śmiercią Szwarna, Chełm utracił swój status stolicy na rzecz Lwowa[45]. Za panowania Lwa, księciem chełmsko-bełskim był jego syn Jerzy. Po śmierci swojego ojca w 1301 roku, objął po nim pełnię władzy w państwie halicko-wołyńskim. Ostatnimi przedstawicielami Romanowiczów w księstwie byli synowie Jerzego Lew II i jego brat Andrzej[46]. 

Rywalizacja o księstwo chełmsko-bełskie w XIV wieku

Ziemia chełmska do śmierci Bolesława Jerzego Trojdenowicza

Historia ziemi chełmskiej od XIV wieku nieodzownie łączy się z polityką wschodnią dwóch ostatnich Piastów na tronie Polski – Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, a następnie z dynastią Andegawenów i Władysławem Jagiełło. W trzeciej dekadzie XIV wieku nastąpił kryzys księstwa halicko-wołyńskiego.

W 1323 roku umiera bezpotomnie dwóch ostatnich przedstawicieli dynastii Romanowiczów – Lew II i Andrzej. Pretensje o tron halicko-włodzimierski rościły sobie Polska, Węgry i Litwa. Ostatecznie dzięki pomocy i protekcji króla polskiego Władysława Łokietka na tronie zasiadł jego bratanek, książę mazowiecki Bolesław Trojdenowicz, który przechodząc na prawosławie przyjął imię Jerzy[47].

Według Bronisława Włodarskiego, panowanie Bolesława Jerzego Trojdenowicza jest jednym z najbardziej spornych tematów w dziejach Rusi. Był on synem księcia mazowieckiego Trojdena i Marii, siostry dwóch ostatnich Romanowiczów. W 1331 roku pojął za żonę córkę Wielkiego Księcia Litewskiego Eufemię. Bolesław Jerzy prowadził raczej neutralną i przyjazną politykę wobec Węgier, Polski i Litwy[48].

Pod wpływem rosnącej w państwie opozycji bojarskiej, wiedząc, że bez pomocy Polski nie utrzyma się na tronie halicko-włodzimierskim, zawarł w 1338 lub 1339 roku w Wyszehradzie układ z Kazimierzem Wielkim. Na mocy układu Kazimierz miał w razie bezpotomnej śmierci Bolesława Jerzego Trojdenowicza dziedziczyć tron halicki. Jego panowanie zakończyła tragiczna śmierć przez otrucie 7 kwietnia 1340 roku[49].

Rywalizacja o spuściznę Bolesława Jerzego Trojdenowicza

Bezpotomna śmierć Bolesława Jerzego rozpoczęła długą, trwającą prawie 50 lat rywalizację o Ruś Czerwoną, pomiędzy Królestwem Polski, Królestwem Węgierskim i Wielkim Księstwem Litewskim. Przy tym wypada wspomnieć o częstych najazdach tatarskich, którzy pustoszyli ziemie ruskie (niekiedy współdziałając z Litwą)[50].

Kazimierz Wielki zaczął dochodzić swych praw sukcesyjnych do Rusi. W 1340 roku najechał z wojskiem na ziemie ruskie, przyłączając część z nich do Polski. Namiestnikiem (starostą) przyłączonych ziem ustanowił jednego z najzamożniejszych bojarów ruskich Dymitra Detke, natomiast Ruś Włodzimierska wraz z ziemią chełmską znalazła się pod panowaniem Litwy, syna Wielkiego Księcia Giedymina – Lubarta, który też zgłaszał pretensje do pozostałych ziem[51].

Można sądzić, że wyprawy ruskie były bardzo popularne wśród małopolskich elit możnowładczych, przynosiły one wymierne korzyści oraz stały się czynnikiem, który integrował rycerzy polskich. Podbój Rusi był ściśle realizowany z Węgrami i stanowił wspólny program Kazimierza Wielkiego i Ludwika Andegaweńskiego[52]. Sukces, który Kazimierz Wielki osiągnął na Rusi okazał się nietrwały. Opozycja miejscowych bojarów i najazdy tatarsko-litewskie spowodowały, że król od 1349 roku musiał od nowa podbijać ziemie ruskie.

W 1352 roku doszło do kompromisu pomiędzy Kazimierzem a Litwą. Polska utrzymała władzę na Rusi Halickiej, a Litwa zatrzymała ziemie – chełmską, bełską, brzeską, łucką i włodzimierską, ponadto Lubart Giedyminowicz oddał pod zarząd ziemię bełską i chełmską księciu Jerzemu Narymutowiczowi[53]. Ostatni raz, Kazimierz Wielki najechał na Ruś w latach 1365-1366.

Wyprawa zakończyła się zwycięstwem Polaków. Ruś wraz z ziemią chełmską ponownie znalazła się w rękach króla polskiego. Na mocy traktatu zawartego z Litwą terytorium zostało podzielone między synów Giedymina, w ten sposób, że:Lubart dalej rządził w ziemi łuckiej, Kiejstut otrzymał Drohiczyn, Brześć i Kamieniec, a Olgierd Kobryń.

Polska otrzymała Włodzimierz, Turzysk, Horodło, Ratno, Lubowlę, Krzemieniec, Bełz, Olesko, Grabowiec, Chełm, Szczebrzeszyn, Szczekarzew oraz Łopatyń. Ziemia bełska i chełmska została oddana w lenno Jerzemu Narymutowiczowi[54]. Szlachta małopolska po 1366 roku szukając awansu społecznego, zaczęła prowadzić intensywną kolonizację ziem ruskich. Wiązało się to także z rozwojem handlu, co ściślej związało te ziemie z Koroną Polską[55].

5 maja 1370 roku zmarł bezpotomnie Kazimierz Wielki. Koronę Polską otrzymał król węgierski Ludwik Andegaweński. Sprawy Rusi po raz kolejny się skomplikowały. Książę Jerzy Narymutowicz zrywając stosunki lenne z Polską, został odsunięty od władzy. W 1378 roku Ludwik osadził na Rusi Czerwonej swoje załogi węgierskie, odrywając ją od Korony oraz oddał pod zarząd swojemu wielkorządcy księciu Władysławowi Opolczykowi[56].

Dopiero zawarcie unii polsko-litewskiej w Krewie w 1385 roku otworzyło nowe okoliczności podboju Rusi. Problem ruski był jedną z najpilniejszych spraw Władysława Jagiełły i jego żony Jadwigi Andegaweńskiej, którą trzeba było definitywnie zakończyć. W 1387 roku Jadwiga wraz z możnowładcami polskimi podjęła wyprawę zbrojną na Ruś Czerwoną, przyłączając ją ostatecznie do Korony. Władysław Jagiełło podzielił ziemie ruskie na mniejsze księstwa, a ziemię chełmską  uczynił królewszczyzną[57].

Podział polityczno-administracyjny w XIV-XV wieku

Ruś Czerwona dość długo przed unią krewską stanowiła atrakcyjny obszar dla szlachty polskiej. Przyłączenie Rusi do Polski interesowało szczególnie możnowładców, którzy mogli łatwo się wzbogacić nowymi ziemiami, a także mieszczaństwo polskie, gdyż dogodne położenie Rusi na głównych szlakach handlowych prowadziło do wzrostu ekonomicznego mieszczan (w szczególności małopolskich). W lutym 1387 roku królowa Jadwiga Andegaweńska ze szlachtą małopolską wyruszyła na Ruś Czerwoną, przyłączając ją ostatecznie do Korony Polskiej.

Niektórzy mediewiści wysuwają hipotezę, że od samego początku król Władysław Jagiełło miał inną koncepcję, dotyczącą tych obszarów. Dążył on do oddania poszczególnych kompleksów dóbr na Rusi ludziom wiernym dynastii, natomiast panowie polscy bezwarunkowo chcieli wcielić ją do Polski[58]. Przyniosło to skutek następujący, że ziemię bełską Jagiełło powierzył w lenno księciu mazowieckiemu Siemowitowi IV w 1388 roku, a ziemię chełmską bezpośrednio włączył pod swoją administrację[59].

Podział administracyjny

Terytorialnie zrąb historycznej ziemi chełmskiej, uformowany został dopiero pod koniec XV wieku. Wykształcił się on w wyniku różnych zaszłości historycznych w okresie staroruskim, przede wszystkim w czasach rozdrobnienia dzielnicowego, a także rywalizacji polsko-węgiersko-litewskiej. W wyniku tego wyodrębnił się obszar, charakteryzujący spójność zabużańskiej części Wołynia[60]. Całkowita stabilizacja wpływów polskich w ziemi chełmskiej mogła nastąpić w latach 40. XV wieku, wówczas wygasła rywalizacja polsko-litewska. Nastąpiło dostosowywanie starych, ruskich struktur prawno-ustrojowych do nowych realiów polskich[61].

Terytorium ziemi chełmskiej pod koniec XV wieku, obejmowało obszar o powierzchni ok. 10000 km². Stanowił ją pas ziemi ciągnący się od północno-wschodnich obszarów poleskich dorzecza Prypeci po dorzecze Wieprza Padołu Zamojskiego[62]. W XV wieku była samodzielną jednostką administracyjną, w skład, której wchodziły powiaty – okręgi sądowe (wołości w okresie staroruskim): ratneńska, lubomelska, chełmska, krasnostawska, hrubieszowska i prywatny powiat szczebrzeski, należący do potomków marszałka koronnego Dymitra z Goraja.

Z inicjatywy Władysława Jagiełły w 1434 roku, zostało utworzone województwo ruskie, składające się z ziemi lwowskiej, halickiej, przemyskiej, sanockiej, a najprawdopodobniej od początków XVI wieku ziemi chełmskiej. Sąsiadowała ona od strony zachodniej z województwem lubelskim, od północnej z województwem brzeskim, od wschodniej z województwami bełskim i wołyńskim, a od południowej z ziemią przemyską[63].

Enklawa hrubieszowska początkowo należała do ziemi bełskiej, nadanej księciu płockiemu Siemowitowi IV przez Władysława Jagiełłę w 1388 roku. Darowizna była sukcesywnie uszczuplana przez króla, a efektem tych zabiegów było przyłączenie okręgu hrubieszowskiego do ziemi chełmskiej przed 1395 rokiem (być może w 1392 roku)[64]. Po ogólnopolskiej reformie administracyjnej w XV wieku, rozpoczęto zmniejszać liczbę okręgów sądowych. Jako pierwszy został zlikwidowany powiat hrubieszowski w 1466 roku, następnie lubomelski w 1469, a na początku XVI wieku powiat ratneński. Zlikwidowane okręgi sądowe weszły w skład dystryktu chełmskiego, który działał z powiatem krasnostawskim[65].

W pełni ukształtowana ziemia chełmska istniała od XVI do XVIII wieku, dzieliła się na dwa powiaty: chełmski i krasnostawski (w części południowej z prywatnym powiatem szczebrzeskim) ze starostwami grodowymi w Chełmie i Krasnymstawie oraz trzema starostwami niegrodowymi: hrubieszowskim (z głównym ośrodkiem w Hrubieszowie), lubomelskim (z głównym ośrodkiem w Lubomlu) i ratneńskim (z głównym ośrodkiem w Ratnie). Pomimo formalnego przyłączenia do województwa ruskiego, posiadała szeroką autonomię polityczną, administracyjną i gospodarczą, niezależną od funkcjonowania województwa[66].

Ziemia chełmska w średniowieczu – podsumowanie

Ziemia chełmska w pełni już ukształtowana w XVI wieku posiada bogatą tradycję historyczno-kulturową. Od najwcześniejszych dziejów – starszej epoki kamienia zaczęło się na tych obszarach nieprzerwanie rozwijać osadnictwo. W okresie plemiennym wczesnego średniowiecza (VII-X wiek), tereny te zajmowało kilka plemion historycznych: Lędzian, Dulebów, Bużan i Wołynian. Od X wieku do końca XIV wieku tereny te były miejscem ciągłej rywalizacji kilku państw, co wpływało na jej rozwój społeczno-kulturowy, a także i gospodarczy.

Konflikty zbrojne o Grody Czerwieńskie w X-XIII wieku pomiędzy Polską a Rusią Kijowską, następnie o spuściznę po Romanowiczach księstwo chełmsko-bełskie w XIV wieku pomiędzy Polską, Litwą i Węgrami i przemarsze wojsk, powodowały ciągłe zniszczenia i zubożenie miejscowej ludności, co prowadziło także do znacznego kryzysu gospodarczego i demograficznego tych ziem.

Do tego nakładają się od lat 40. XIII wieku ciągłe, niszczycielskie najazdy ord tatarskich. Po ostatecznym przyłączeniu tych obszarów do Korony Polskiej przez Jadwigę Andegaweńską i Władysława Jagiełłę oraz rosnącemu napływowi szlachty polskiej i mieszczaństwa z Korony na tych terenach jest zauważalny ponowny rozwój gospodarczy.

Dla polskich możnowładców Ruś Czerwona od wieków stanowiła łakomy kąsek, na którym mogli się znacznie zbogacać poprzez nabycie żyznych lessowych obszarów oraz kontrolowanie znaczących szlaków handlowych biegnących od Morza Czarnego do Morza Bałtyckiego. Na rozwój oblicza kulturowego ziemi chełmskiej miał wpływ także Kościół, początkowo prawosławny, a następnie katolicki, który od XV wieku rozpoczął budowę swoich struktur administracyjnych, wypierając częściowo prawosławie.

Istotną rolę w rozwój gospodarczo-kulturowy ziemi chełmskiej odegrały także lokacje miejskie na prawie niemieckim. Od końca XIV wieku zaczęły powstawać miasta królewskie na prawie magdeburskim tj. Chełm, Krasnystaw, Hrubieszów, Luboml, Ratno, Turobin, Tarnogóra, miasta prywatne (szlacheckie) tj. Szczebrzeszyn, Wojsławice, Uchanie, Kraśniczyn, Kryłów, Rejowiec oraz miasta kościelne (biskupie) tj. Sawin, Skierbieszów, Pawłów. 

Bibliografia

Źródła drukowane:

• Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, tłumaczenie, wstęp i komentarz Dariusz Dąbrowski, Adrian Jasupović, seria: Monumenta Poloniae Historica, t. XVI, Kraków-Warszawa 2017.
• Kroniki Staroruskie. wybrał, wstępem i przypisami opatrzył Franciszek Sielicki, przekład Edward Goranin, Franciszek Sielicki, Henryk Suszko, Warszawa 1987.
• Powieść minionych lat. przełożył i opracował Franciszek Sielicki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968.

Literatura:

• Buko Andrzej, Źródła pisane i archeologia: przykład Góry Katedralnej w Chełmie, „Kwartalnik Historyczny”, t. CXXIII, z. 2, 2016, s. 221-246.
• Chachaj Jacek, Grody Lubelszczyzny od XI do początków XIV wieku, In. Grody Lubelszczyzny od XI do XIV wieku. Ed. Ewa Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2019, s. 35-36.
• Dąbrowski Dariusz, Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początków XIV wieku), Kraków 2008.
• Czarnecki Włodzimierz, Sieć osadnicza ziemi chełmskiej od połowy XIV do połowy XV w., „Rocznik Chełmski”, t. III, 1997, s. 9-63.
• Czarnecki Włodzimierz, Kształtowanie się podstaw terytorialnych ziemi chełmskiej w średniowieczu i jej obraz naturalny, „Rocznik Chełmski”, t. XI, 2007, s. 11-31.
• Florek Marek, Problematyka Grodów Czerwieńskich.  In. Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu. Historia-kultura-religia. Ed. Jerzy Libera, Łączna 2008, s. 35-45.
• Florek Marek, Topografia plemienna międzyrzecza Wieprza i Bugu na przełomie I i II tysiąclecia i zagadnienie „Grodów Czerwieńskich” w świetle źródeł pisanych i archeologicznych In. Pogranicze polsko – ruskie we wczesnym średniowieczu na Lubelszczyźnie. Ed. Ewa Banasiewicz – Szykuła, t. X, Lublin 2009, s. 23-34.
• Florek Marek, Topografia plemienna Lubelszczyzny. In. Grody z okresu plemiennego na Lubelszczyźnie. Ed. Ewa Banasiewicz-Szykuła, t. XIX, Lublin 2018, s. 11-24.
• Gardawski Aleksander, Chodlik. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
• Gil Andrzej, Prawosławna eparchia chełmska do 1596 r., Lublin – Chełm 1999.
• Gil Andrzej, Z tradycji Kościoła Wschodniego między Wieprzem i Bugiem. In. Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu. Ed. Jerzy Libera, Łęczna 2008, s. 69-76.
• Gieysztor Aleksander, Krajobraz międzyrzecza Wisły i Pilicy w średniowieczu. In. Studia Sandomierskie. Materiały do dziejów miasta Sandomierza i regionu sandomierskiego. Ed. Teresa Wąsowicz, Jan Pazdur, 1967, s. 11-34.
• Gruszka Andrzej, Ziemia chełmska w polityce Kazimierza Wielkiego, „Rocznik Chełmski”, t VII, 2001, s. 31-46.
• Halecki Oskar, Dzieje unii jagiellońskiej, t. I, Kraków 1919.
• Jasupović Adrian, Geneza Chełma i jego biskupstwa, „Daniel Romanowicz i jego czasy. Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”, rok XII, z. 6, 2014, s. 11-26.
• Jasupović Adrian, Miasto stołeczne Daniela Romanowicza. Dzieje Chełma do połowy XIV wieku. In. Przywrócona pamięci Ikona Matki Boskiej Chełmskiej: ikonografia – kult – kontekst społeczny. Ed. Andrzej. Gil i inni., Lublin-Lwów 2016, s. 161-185.
• Kowalczyk Elżbieta, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii, „Kwartalnik Historyczny” CVII, 2000, s. 41-76.
• Kozyrski Robert, Sejmik szlachecki ziemi chełmskiej, 1648-1717, Lublin 2006.
• Kutyłowska Irena, Rozwój Lublina w VI-XIV wieku na tle urbanizacji międzyrzecza środkowej Wisły i Bugu, Lublin 1990.
• Makarski Władysław, Pogranicze polsko-ruskie do połowy wieku XIV. Studium językowo-etniczne, Lublin 1996.
• Mytnik Irena, Imiennictwo ziemi chełmskiej w XVI-XVII wieku, Warszawa-Lublin 2019.
• Nagirnyj Witaliy, Polityka zagraniczna księstw ziemi halickiej i wołyńskiej w latach 1198 (1199)-1264, Kraków 2011.
• Parczewski Michał, Początki kształtowania się polsko-ruskiej rubieży etnicznej w Karpatach. U źródeł rozpadu Słowiańszczyzny na odłam wschodni i zachodni, Kraków 1991.
• Parczewski Michał, Problem Lędzian a kształtowanie się polsko-ruskiej rubieży etnicznej. In. Civitas Schinesghe cum pertinentiis. Ed. Wojciech Chudziak, Toruń 2003, s. 151-165.
• Paszkiewicz Henryk, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Warszawa 2002.
• Persowski Franciszek, Studia nad pograniczem polsko-ruskim w X-XI w., Wrocław 1962.
• Poppe Andrzej, Gród Wołyń. Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego na pograniczu polsko-ruskim, „Studia Wczesnośredniowieczne”, t. IV 1958, s. 227-300.
• Rozwałka Andrzej, Główne etapy przemian osadniczych w międzyrzeczu środkowej Wisły i Bugu w średniowieczu (od VII do połowy XIII wieku) w świetle źródeł archeologicznych i pisanych. In. Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu. Historia – kultura – religia, Ed. Jerzy Libera, Łęczna 2008, s. 59-67.
• Samsonowicz Henryk, Wyczański Andrzej, Historia Polski. Polska do 1586 roku, t. I, Warszawa 2007.
• Szczygieł Ryszard, Etapy lokacji miast nadbużańskich w XIV – XV wieku. Jedna czy dwie lokacje Chełma na prawie niemieckim?. In. Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznice urodzin. Ed. Jacek. Chrobaczyński i inni., Kraków 1993 s. 125-130.
• Wawryniuk Andrzej, Daniel Romanowicz w dyplomacji europejskiej XII wieku. Zarys problematyki. In. Daniel Romanowicz i jego czasy. Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Ed. Andrzej Gil i inni., rok XII, z. 6, Lublin 2014, s. 79-93.
• Wędzki Andrzej, Zimno. In. Słownik Starożytności Słowiańskich. Ed. Gerald Labuda, Zdzisław Stieber, t. VII, Wrocław 1982, s. 136-137.
• Włodarski Bronisław, Wołyń pod rządami Rurykowiczów i Bolesława Jerzego Trojdenowicza, „Rocznik Wołyński”, t. III, 1934, s. 105-148.
• Wołoszyn Marcin, Grody Czerwieńskie i problem wschodniej granicy monarchii pierwszych Piastów. Stan i perspektywy badań, „Studia nad dawną Polską”, t. III, Gniezno 2013, s. 87-118.
• Wyrozumski Jerzy, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1989.
• Zakrzewski Stanisław, Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925.

[1] Florek Marek, Topografia plemienna międzyrzecza Wieprza i Bugu na przełomie I i II tysiąclecia i zagadnienie „Grodów Czerwieńskich” w świetle źródeł pisanych i archeologicznych In. Pogranicze polsko – ruskie we wczesnym średniowieczu na Lubelszczyźnie. Ed. Ewa Banasiewicz – Szykuła, Lublin 2009, s. 23.

[2] Florek Marek, Topografia plemienna Lubelszczyzny. In. Grody z okresu plemiennego na Lubelszczyźnie. Ed. Ewa Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2018, s. 12.

[3]  Ibidem, s. 13.

[4] Gieysztor Aleksander, Krajobraz międzyrzecza Wisły i Pilicy w średniowieczu. In. Studia Sandomierskie. Materiały do dziejów miasta Sandomierza i regionu sandomierskiego. Ed. Teresa Wąsowicz, Jan Pazdur, 1967, s. 24-25.

[5] Gardawski Aleksander, Chodlik. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 134-135.

[6] Florek Marek, op. cit., s. 14.

[7] Parczewski Michał, Problem Lędzian a kształtowanie się polsko-ruskiej rubieży etnicznej. In. Civitas Schinesghe cum pertinentiis. Ed. Wojciech Chudziak, Toruń 2003, s. 157.

[8] Parczewski Michał, Początki kształtowania się polsko-ruskiej rubieży etnicznej w Karpatach. U źródeł rozpadu Słowiańszczyzny na odłam wschodni i zachodni, Kraków 1991, s. 37-38.

[9] Kroniki Staroruskie. wybrał, wstępem i przypisami opatrzył Franciszek Sielicki, przekład Edward Goranin, Franciszek Sielicki, Henryk Suszko, Warszawa 1987, s. 6-7.

[10] Powieść minionych lat. przełożył i opracował Franciszek Sielicki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, s. 9-10, 23.

[11] Florek Marek, op. cit., s. 14-16 – tam dalsza literatura.

[12] Ibidem, s. 16.

[13] Wędzki Andrzej, Zimno. In. Słownik Starożytności Słowiańskich. Ed. Gerald Labuda, Zdzisław Stieber, t. VII, Wrocław 1982, s. 136-137.

[14] Florek Marek,  op. cit., s. 23.

[15] Persowski Franciszek, Studia nad pograniczem polsko-ruskim w X-XI w., Wrocław 1962, s. 62-64.

[16] Parczewski Michał, op. cit., s. 157.

[17] Wołoszyn Marcin, Grody Czerwieńskie i problem wschodniej granicy monarchii pierwszych Piastów. Stan i perspektywy badań, „Studia nad dawną Polską”, t. III, 2013, s. 89.

[18] Powieść minionych lat, s. 317.

[19] Kowalczyk Elżbieta, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego. Na styku historii i archeologii, „Kwartalnik Historyczny” CVII, 2000, s. 56.

[20] Powieść minionych lat, s. 269.

[21] Florek Marek, Problematyka Grodów Czerwieńskich.  In. Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu. Historia-kultura-religia. Ed. Jerzy Libera, Łączna 2008, s. 37.

[22] Kowalczyk Elżbieta, op. cit., s. 60.

[23] Zakrzewski Stanisław, Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925, s. 247.

[24] Kutyłowska Irena, Rozwój Lublina w VI-XIV wieku na tle urbanizacji międzyrzecza środkowej Wisły i Bugu, Lublin 1990, s. 51.

[25] Florek Marek, op. cit., s. 39.

[26] Ibidem.

[27] Rozwałka Andrzej, Główne etapy przemian osadniczych w międzyrzeczu środkowej Wisły i Bugu w średniowieczu (od VII do połowy XIII wieku) w świetle źródeł archeologicznych i pisanych. In. Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu. Historia – kultura – religia, Ed. Jerzy Libera, Łęczna 2008, s. 63-64.

[28] Makarski Władysław, Pogranicze polsko-ruskie do połowy wieku XIV. Studium językowo-etniczne, Lublin 1996, s. 244.

[29] Chachaj Jacek, Grody Lubelszczyzny od XI do początków XIV wieku. In. Grody Lubelszczyzny od XI do XIV wieku. Ed. Ewa Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2019, s. 40.

[30] Jasupović Adrian, Geneza Chełma i jego biskupstwa, „Daniel Romanowicz i jego czasy. Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej”, rok XII, z. 6, 2014, s. 16-17.

[31] Makarski Władysław, 1996, s. 242.

[32] Kronikę halicko-wołyńską, można traktować jako bezcenne źródło do poznania dziejów pogranicza polsko-ruskiego w XIII wieku. Jest to trzecia i ostatnia część kompilacji latopisarskiej (po kronice Nestora i kronice kijowskiej). Zachowała się w ośmiu rękopisach, które zostały pogrupowane w trzech redakcjach: ipatiewskiej, chlebnikowskiej i jermołajewskiej. Najstarszą jest redakcja ipatiewska z XV wieku, w której autor dodał siatkę roczną, niewystępującą w oryginale. Więcej na ten temat i dalsza literatura w: Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, tłum., wstęp i kom. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jasupović, seria: Monumenta Poloniae Historica, t. XVI, Kraków-Warszawa 2017.

[33] Buko Andrzej, Źródła pisane i archeologia: przykład Góry Katedralnej w Chełmie, „Kwartalnik Historyczny”,        t. CXXIII, z. 2, 2016, s. 223.

[34] Gil Andrzej, Z tradycji Kościoła Wschodniego między Wieprzem i Bugiem. In. Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu. Ed. Jerzy Libera, Łęczna 2008, s. 71.

[35] Jasupivić Adrian, op. cit., s. 17.

[36] Poppe Andrzej, Gród Wołyń. Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego na pograniczu polsko-ruskim, „Studia Wczesnośredniowieczne”, t. IV 1958, s. 281-282.

[37] Jasupović Adrian, op. cit., s. 18-19.

[38] Jasupović Adrian, op. cit.,, s. 23-24.

[39] Jasupović Adrian, Miasto stołeczne Daniela Romanowicza. Dzieje Chełma do połowy XIV wieku. In. Przywrócona pamięci Ikona Matki Boskiej Chełmskiej: ikonografia – kult – kontekst społeczny. Ed. Andrzej. Gil i inni., Lublin-Lwów 2016, s. 172.

[40] Nagirnyj Witaliy, Polityka zagraniczna księstw ziemi halickiej i wołyńskiej w latach 1198 (1199)-1264, Kraków 2011, s. 277-279.

[41] Jasupović Adrian, op. cit., s. 176.

[42] Ibidem., s. 178.

[43] Wawryniuk Andrzej, Daniel Romanowicz w dyplomacji europejskiej XII wieku. Zarys problematyki. In. Daniel Romanowicz i jego czasy. Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Ed. Andrzej Gil i inni., rok XII, z. 6, Lublin 2014, s. 92.

[44] Jasupović Adrian, op. cit., s. 179.

[45] Dąbrowski Dariusz, Genealogia Mścisławowiczów. Pierwsze pokolenia (do początków XIV wieku), Kraków 2008, s. 375-376.

[46] Włodarski Bronisław, Wołyń pod rządami Rurykowiczów i Bolesława Jerzego Trojdenowicza, „Rocznik Wołyński”, t. III, 1934, s. 141-142.

[47] Wyrozumski Jerzy, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1989, s. 162.

[48] Włodarski Bronisław, op. cit., s. 144-145.

[49] Wyrozumski Jerzy, op. cit., s. 162, 164,

[50]  Gil Andrzej, Prawosławna eparchia chełmska do 1596 r., Lublin – Chełm 1999, s. 72.

[51] Wyrozumski Jerzy, op. cit., s. 164.

[52] Samsonowicz Henryk, Wyczański Andrzej, Historia Polski. Polska do 1586 roku, t. I, Warszawa 2007, s. 165.

[53] Paszkiewicz Henryk, Polityka ruska Kazimierza Wielkiego, Warszawa 2002, s. 130-134.

[54] Gruszka Andrzej, Ziemia chełmska w polityce Kazimierza Wielkiego, „Rocznik Chełmski”, t VII, 2001, s. 31-46.

[55] Samsonowicz Henryk, Wyczański Andrzej, op. cit., s. 165.

[56] Halecki Oskar, Dzieje unii jagiellońskiej, t. I, Kraków 1919, s. 77-79.

[57] Wyrozumski Jerzy, op. cit., s. 194;

[58] Halecki Oskar, op. cit., s. 127.

[59] Szczygieł Ryszard, Etapy lokacji miast nadbużańskich w XIV – XV wieku. Jedna czy dwie lokacje Chełma na prawie niemieckim?. In. Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznice urodzin. Ed. Jacek. Chrobaczyński i inni., Kraków 1993, s. 125.

[60] Czarnecki Włodzimierz, Kształtowanie się podstaw terytorialnych ziemi chełmskiej w średniowieczu i jej obraz naturalny, „Rocznik Chełmski”, t. XI, 2007, s. 15.

[61] Czarnecki Włodzimierz, Sieć osadnicza ziemi chełmskiej od połowy XIV do połowy XV w., „Rocznik Chełmski”, t. III, 1997, s. 9, 11.

[62] Kozyrski Robert, Sejmik szlachecki ziemi chełmskiej, 1648-1717, Lublin 2006, s. 21, 23.

[63] Czarnecki Włodzimierz, op. cit., s. 11.

[64] Janeczek Andrzej, op. cit., s. 28.

[65] Czarnecki Włodzimierz, op. cit., s. 22-23.

[66] Mytnik Irena, Imiennictwo ziemi chełmskiej w XVI-XVII wieku, Warszawa-Lublin 2019, s. 14.

Fot. Lew Danielowicz, Luka Dolynskyi, obraz z XVIII wieku