Jolanta Sikorska-Kulesza, Zło tolerowane. Prostytucja w Królestwie Polskim w XIX wieku
Ukrywana, ale potrzebna. Pogardzana, lecz nieusuwalna z miejskiego pejzażu. Książka Zło tolerowane. Prostytucja w Królestwie Polskim w XIX wieku nie opowiada o skandalach, tylko o systemie, który z brudu uczynił narzędzie porządku. A w centrum tej opowieści stoją kobiety – regulowane, kontrolowane, zapomniane.
Ta pozycja to rzetelne i wielowymiarowe opracowanie tematu, które rzuca światło na często pomijane i marginalizowane zjawisko prostytucji. Zjawisko z jednej strony poddane społecznej stygmatyzacji, a zarazem tolerowane i regulowane przez państwo, mimo swojej złej sławy.
Sylwetka autorki
Autorką pracy jest Jolanta Sikorska-Kulesza – historyk i uznana profesor na wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego. To także redaktorka serii wydawniczej „Edytorstwo źródeł XIX i XX wieku – teoria i praktyka”, członkini Komisji Historii Kobiet działającej przy Polskim Towarzystwie Historycznym oraz laureatka nagrody „Klio” UW II stopnia w 2005 roku.
Do zainteresowań autorki należy historia społeczna Królestwa Polskiego, Litwy i Białorusi w okresie zaborów. Niniejsza pozycja jest właśnie przykładem jednego z wymienionych zainteresowań. A warsztat historyczny autorki zapewnia rzetelną analizę źródeł wykorzystanych w książce.
Struktura dzieła Zło tolerowane
Pierwsze wydanie tej pozycji pojawiło się w 2004 roku pod warszawskim wydawnictwem MADA. Książka ma bardzo przejrzysty i czytelny podział na czterygłównerozdziały, co zdecydowanie ułatwia czytelnikowi poruszanie się po lekturze.
Pierwszy z nich omawia zagadnienie budowy systemu nadzoru wobec prostytucji oraz proces nakładania prostytucji reguł legalnego istnienia. Przedstawia również, w jaki sposób władze postrzegały to zagadnienie. Drugi rozdział skupia się na tym, jak w praktyce wyglądało funkcjonowanie tego systemu, w tym nadzór policyjno-sanitarny. Natomiast trzeci rozdział to głównie dane demograficzne, przedstawiające wymiar ilościowy zjawiska oraz jego strukturę. Ostatni rozdział, i zarazem najciekawszy moim zdaniem, skupia się głównie na reakcji XIX-wiecznego społeczeństwa na obecność prostytucji.
Książka jest również opatrzona bogatym wstępem, w którym autorka umiejętnie i stopniowo wprowadza czytelnika w tematykę książki. Przedstawia między innymi czym prostytucja w XIX wieku różniła się od prostytucji w innych epokach, porusza ówczesną terminologię używaną względem prostytutek oraz występującą hierarchie wśród prostytutek ze względu na status społeczny. Porusza również problem jednoznacznego zdefiniowania zjawiska prostytucji.
Problematyka i recenzja książki
Zło tolerowane to pozycja należąca do literatury naukowej. W tym przypadku jest to monografia historyczna, która łączy w sobie również elementy wielu innych dziedzin naukowych, w tym między innymi demografii, socjologii i prawa.
Nadaje to książce charakter interdyscyplinarny. Mimo tego że jest to praca naukowa, to język w niej używany nadal pozostaje w dużej mierze przystępny dla zwykłego czytelnika, który nie jest zaznajomiony z tematem. A żargon naukowy, który się pojawia, jest używany w bardzo odpowiedzialny sposób i nie ma jego przesytu w książce, co jest z pewnością plusem.
Książka nie analizuje prostytucji jako sensacyjnego fenomenu marginesu społecznego, lecz jako zjawisko głównie społeczno-instytucjonalne, z naciskiem na zjawisko instytucjonalne, które państwo tolerowało, regulowało i starało się kontrolować.
Jedną z głównych zalet tej pracy jest bardzo szeroka baza źródłowa. Autorka sięga między innymi do archiwalnych akt administracyjnych, raportów policyjnych, dokumentów sanitarno-epidemiologicznych, a również prasy i literatury XIX-wiecznej. Pozwala to na zrekonstruowanie szerokiego obrazu rzeczywistości tego zjawiska i jego funkcjonowania w społeczeństwie, w którym kobiety pracujące w ten sposób były społecznie napiętnowane, a zarazem instytucjonalnie w pewien sposób potrzebne i wpisywane w porządek i codzienność epoki.
Autorka nie dokonuje moralizacji prostytucji (może z wyjątkiem tytułu samej książki) i skupia się na faktach dotyczących tego zjawiska, w tym na jakich zasadach działały domy publiczne, kto nimi zarządzał, jak wyglądały kontrole medyczne i jakie relacje były między prostytutkami a administracją i państwem. Zainteresowanie wzbudzają również fragmenty dotyczące postrzegania prostytucji przez ogół społeczeństwa, Kościół czy lekarzy.
Książka rzuca również światło na to, w jaki sposób kwestie płci, ubóstwa i braku wykształcenia przyczyniały się do wyboru takiego sposobu utrzymania się przez wiele kobiet.
Zło tolerowane – podsumowanie
Moim zdaniem ta pozycja stanowi świetne wprowadzenie do tematu prostytucji w XIX wieku, jak i samej problematyki tego zjawiska w nieco szerszym spojrzeniu. Dla osób zainteresowanych jedynie wymiarem społecznym i socjologicznym tego zjawiska może wydać się nieco toporna ze względu na bardzo dużą ilość danych liczbowych oraz analizę przepisów prawnych (ale obszernej i dogłębnej analizy różnego rodzaju źródeł nie można uznać za minus, wręcz przeciwnie).
Czytelnik jest w stanie to stwierdzić poprzez samo spojrzenie na przejrzysty spis treści. Zło tolerowane zdecydowanie stanowi solidną pigułkę wiedzy na temat prostytucji, sposobu jej funkcjonowania w państwie oraz odbioru przez XIX-wieczne społeczeństwo. Dla osób, które chciałyby się zagłębić w tematykę marginesu XIX-wiecznego społeczeństwa, będzie to z pewnością bardzo dobra pozycja do rozpoczęcia swojej przygody z tym tematem.
Wydawnictwo MADA
Ocena recenzenta: 5/6
Dominika Zaperty
