Mitologia pruska była częścią mitologii bałtyjskiej, dlatego posiadała wiele cech wspólnych ze słowiańską. Do najważniejszych pruskich bóstw, spośród których niektóre były czczone także na innych ziemiach Bałtów, należał Dievs, ogólnobałtyjski bóg Nieba i kosmosu[22]. Bogiem burzy oraz wojny był Parcuns(Perkunas), bardzo bliski słowiańskiemu Perunowi[23]. Magią władał Potrimpus, odpowiedzialny także za kwestie życia, śmierci, płodności oraz wody. Składano mu krwawe ofiary z dzieci[24]. Bóstwem związanym z siłami przyrody i urodzaju był Curche, zaś boginią losu była Laima. Istotny był także kult Słońca i Księżyca, których personifikacje stanowili Saule i Mennes. Wiele z tych bóstw posiadało również inne nazwy i przydomki, przytoczone zostały te najczęściej występujące i właściwe dla Prusów.
Do charakterystycznych cech wierzeń pruskich i bałtyjskich należy kult węży, które były uważane za związane z bogiem Potrimpusem. Na pograniczu prusko-litewskim w XIX wieku budowano nagrobki z motywami węży[25]. „Życia jednak Prus zbyt nie cenił, przed złą dolą, rozpaczą, uchodził samobójstwem[26]”, jak pisał Aleksander Brückner. Prus uważał, że lepiej jest być martwy niż żywy i zwyciężony, dlatego często po przegranych bitwach wojowie wieszali się[27]. Pokonani Prusowie często oddawali swoim wrogom zakładników jako gwarantów swojej podległości, po czym po oddaleniu się nieprzyjacielskich wojsk przestawali uznawać obcą władzę, mimo pewnej śmierci swoich bliskich[28]. Bałtowie podobnie jak Celtowie[29] dopuszczali możliwość reinkarnacji[30].
Patrząc na średniowiecznych Prusów i Jaćwingów, można zobaczyć świat kompletnie inny od „cywilizowanego” świata feudalnej Europy, ale również wyróżniający się w powoli ginącym świecie barbarzyńskim. U Słowian Połabskich, na Pomorzu, a także na Litwie mimo trwającego pogaństwa ukształtowały się wczesne organizacje państwowe. Mieszkańcy Prus i Jaćwieży reprezentowali kulturę cechującą się ogromną archaicznością i decentralizacją, która nie mogła dłużej egzystować w rozwijającym się świecie. Wielu pruskich nobilów udzieliło wsparcia Zakonowi Krzyżackiemu w jego ekspansji[31], aby móc uzyskać prawa na wzór rycerstwa, których sami nie byli w stanie sobie ugruntować, mimo że w XIII wieku kształtowała się powoli struktura hierarchiczna. Nie należy patrzeć na Prusów i inne ludy pogańskie jak na tzw. „dobrych barbarzyńców”. Mimo ciekawej i prostej kultury nie wolno zapominać o jej brutalnych stronach, jak składanie ofiar z ludzi lub często występujące decyzje wieców o uśmiercaniu noworodków w przypadku zbyt dużego rozrostu populacji. Kobiety próbujące ochronić swoje córki były wtedy karane obcinaniem piersi. Wielokrotnie polskie duchowieństwo zbierało pieniądze na wykup niemowląt. W społeczeństwie istnieli nieposiadający żadnych praw niewolnicy, a kobiety stały od nich niewiele wyżej w hierarchii. W przypadku Germanów za spowodowanie czyjejś śmierci można było zakończyć wróżdę zapłatą „wergeldu” rodzinie, u Słowian „główszczyzny”[32], natomiast u Prusów wchodziła w grę jedynie krwawa zemsta[33]. Z powodu bardzo silnego konserwatyzmu pruskiego społeczeństwa i powolnego tempa docierania tam technologicznych nowinek stosowano przestarzałe metody uprawy ziemi (dopiero w XII wieku zaprzestano używać radła, a zaczęto stosować popularną już wcześniej u Słowian i Finów sochę), a pruskie wyroby cechowały się niską jakością z powodu nieukształtowania się warstwy rzemieślniczej. Mimo to Prusy podlegały pewnemu wpływowi ludów sąsiednich, np. już we wczesnym średniowieczu stało się modne używanie języka polskiego[34]. Chociaż Prusowie podbici zupełnie zanikli do XVII wieku, to wnieśli swój wkład w kształtowanie się kilku grup etnicznych, czyli Mazurów, Warmiaków oraz Kurpiów. Wiele nazw miejscowości na terenie dzisiejszej Polski północno-wschodniej jest pochodzenia pruskiego, a wiele rodów szlacheckich wywodziło się z pogańskich Prus, przyjmując herby, których nazwa wzięła się od ich dawnej ojczyzny. Jedna z fraszek Wacława Potockiego brzmiała: „Niepodobna dowcipem ani piórem kusem wyrazić: jak wiele się szlachty pisze Prusem[35]”.
Juliusz Siemiątkowski
Życie codzienne ludności bałtyjskiej na terenie Prus i Jaćwieży w średniowieczu – cześć I
Bibliografia:
Brückner Aleksander: Starożytna Litwa. Ludy i Bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Olsztyn 1985
Dobrosielska Alicja: Opór, oportunizm, współpraca. Prusowie wobec zakonu krzyżackiego w dobie podboju. Olsztyn 2017
Gąssowski Jerzy: Mitologia Celtów. Warszawa 1987.
Gieysztor Aleksander: Mitologia Słowian. Warszawa 1985.
Heather Peter: Upadek Cesarstwa Rzymskiego, tłum. Janusz Szczepański. Poznań 2007.
Kawiński Paweł: Sacrum w wyobrażeniach pogańskich Prusów. Próba interpretacji na pograniczu historii i etnologii religii. Olsztyn 2018.
Modzelewski Karol: Barbarzyńska Europa. Warszawa 2004.
Okulicz Jerzy: Pradzieje ziem pruskich od późnego Paleolitu do VII.w.n.e. Wrocław 1973r.
Okulicz Kozaryn Łucja: Dzieje Prusów. Wrocław 1997.
Okulicz Kozaryn Łucja: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIII w.).Warszawa 1983.
Piotr z Dusburga: Kronika Ziemi Pruskiej., tłum. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2004.
Publiusz Korneliusz Tacyt: Germania. Tłum. Płóciennik Tomasz. Poznań 2008.
Suchocki Jerzy: Mitologia Bałtyjska. Warszawa 1991.
Strony internetowe:
https://www.eostroleka.pl/skad-sie-wziela-nazwa-kurpie-wideo,art54539.html
Przypisy:
[1] Ł. Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław 1997, s.183.
[2] Piotr z Dusburga: Kronika Ziemi Pruskiej., tłum. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2004, s. 46.
[3] W późnym antyku funkcjonowało nawet powiedzenie „piją jak Goci”. P. Heather, Upadek cesarstwa rzymskiego, tłum. J. Szczepański, Poznań 2007, s.95.
[4] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s.165.
[5] O czym niżej.
[6] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s.165.
[7] Ł. Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław 1997, s.186.
[8] J. Kolendo, Komentarze, w: Publiusz Korneliusz Tacyt, Germania, tłum. T. Płóciennik, oprac. J. Kolendo, Poznań 2008, s. 132.
[9] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich(IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s. 171.
[10] Ibidem, s. 173.
[11] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich(IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s.177. Podane jest tutaj słowo „kurpe” jako pruskie obuwie z łyka lipowego, natomiast tutaj: https://www.eostroleka.pl/skad-sie-wziela-nazwa-kurpie-wideo,art54539.html, prof. Miodek wyjaśnia, że właśnie od nazwy takich butów wzięło się określenie regionu Kurpie. Biorąc jeszcze pod uwagę duży udział Prusów w osadnictwie na terenie Puszczy Kurpiowskiej, można przypuszczać, że pochodzenie tej nazwy z ich języka jest prawdopodobne.
[12] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s. 178.
[13] Ibidem, s. 180.
[14] J. Okulicz: Pradzieje ziem pruskich od późnego paleolitu do VII. w. n. e. Wrocław 1973, s.494.
[15] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s.196.
[16] Ibidem, s.197.
[17] P. Kawiński: Sacrum w wyobrażeniach pogańskich Prusów. Próba interpretacji na pograniczu historii i etnologii religii. Olsztyn 2018, s. 319.
[18] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s.188.
[19] Lubowanie się w kobylim mleku i koninie, częste pochówki końskie, wyścigi, a także zauważany przez kronikarzy specyficzny stosunek Prusów do koni może świadczyć o jakichś dawnych kontaktach z ludami koczowniczymi. Zob. P. Kawiński: Sacrum w wyobrażeniach pogańskich Prusów. Próba interpretacji na pograniczu historii i etnologii religii. Olsztyn 2018, s. 173.
[20] Ł. Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław 1997, s. 211.
[21] A. Dobrosielska: Opór, oportunizm, współpraca. Prusowie wobec zakonu krzyżackiego w dobie podboju.. Olsztyn 2017, s.140.
[22] J. Suchocki: Mitologia bałtyjska. Warszawa 1991, s. 302.
[23] A. Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa 1985, s. 47.
[24] P. Kawiński: Sacrum w wyobrażeniach pogańskich Prusów. Próba interpretacji na pograniczu historii i etnologii religii. Olsztyn 2018, s. 205.
[25] J. Suchocki: Mitologia bałtyjska. Warszawa 1991, s. 125.
[26] A. Brückner: Starożytna Litwa. Ludy i Bogi. Szkice historyczne i mitologiczne. Olsztyn 1985, s. 47.
[27] Ł. Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX-XIIIw.). Warszawa 1983, s.238.
[28] Ibidem, s.232.
[29] J. Gąssowski: Mitologia Celtów. Warszawa 1987, s.148.
[30] P. Kawiński: Sacrum w wyobrażeniach pogańskich Prusów. Próba interpretacji na pograniczu historii i etnologii religii. Olsztyn 2018, s.310.
[31] A. Dobrosielska: Opór, oportunizm, współpraca. Prusowie wobec zakonu krzyżackiego w dobie podboju.. Olsztyn 2017, s.188.
[32]K. Modzelewski: Barbarzyńska Europa. Warszawa 2004, s.120.
[33]Ł. Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław 1997, s.317.
[34]P. Kawiński: Sacrum w wyobrażeniach pogańskich Prusów. Próba interpretacji na pograniczu historii i etnologii religii. Olsztyn 2018, s.86.
[35]Ł. Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław 1997, s.493.
