Tego dnia 1690 roku urodził się Jan Aleksander Lipski, polski kardynał prezbiter
Nie szukał rozgłosu, choć obracał się wśród królów i papieży. Jan Aleksander Lipski budował swoją pozycję nie mieczem ani intrygą, lecz erudycją, lojalnością i wyczuciem czasu. Jego życie to opowieść o władzy, która miała ludzką twarz – i o sercu, które spoczęło osobno.
Jan Aleksander Lipski herbu Grabie był postacią nietuzinkową – duchownym katolickim, który swoją drogę kapłańską połączył z aktywnością polityczną oraz dyplomatyczną. W ciągu swojego życia pełnił wiele zaszczytnych funkcji. Został biskupem łuckim w 1732 roku, a jeszcze w tym samym roku objął także biskupstwo krakowskie, które piastował aż do śmierci w 1746 roku. Przez ten czas nosił również tytuł księcia siewierskiego, zgodnie z tradycją przysługującą biskupom krakowskim. W uznaniu zasług dla państwa i Kościoła został odznaczony Orderem Orła Białego – najwyższym odznaczeniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Kształcenie i początki kariery
Lipski otrzymał gruntowne wykształcenie, które stało się podstawą jego przyszłych sukcesów. Studiował na renomowanych uczelniach europejskich: najpierw w Paryżu na Sorbonie, a następnie w Rzymie, gdzie zdobył dogłębną wiedzę z zakresu prawa cywilnego i kanonicznego. W 1717 roku uzyskał prestiżowy tytuł doktora obojga praw (iuris utriusque doctor), który nadawano osobom biegłym zarówno w prawie świeckim, jak i kościelnym.
Święcenia kapłańskie przyjął 23 kwietnia 1719 roku, rozpoczynając w ten sposób formalnie swoją drogę duchowną. Szybko jednak zaczął obejmować stanowiska o charakterze administracyjnym i politycznym. Początkowo pełnił funkcję kanclerza arcybiskupa gnieźnieńskiego, co otworzyło mu drogę do kariery w strukturach państwowych. Już od 1724 roku był podkanclerzym koronnym, a także prezydentem Trybunału Głównego Koronnego – jednego z najważniejszych sądów w Rzeczypospolitej.
Warto podkreślić, że Lipski nie był jedynie duchownym czy urzędnikiem. Dzięki swojej elokwencji, wykształceniu i znajomości aż pięciu języków obcych był często powierzany misjom dyplomatycznym. Jako zaufany doradca i emisariusz Augusta II Mocnego, króla Polski i elektora saskiego, regularnie pośredniczył w kontaktach między Dreznem a Warszawą.
Jan Aleksander Lipski – biskupstwa i działalność polityczna
W 1732 roku Jan Aleksander Lipski został mianowany biskupem łuckim, jednak już po kilku miesiącach przeniesiono go na stolicę biskupią krakowską, jedną z najbardziej prestiżowych w kraju. W tym samym czasie objął również tytuł księcia siewierskiego, będącego historycznym przywilejem biskupów krakowskich, związanym z dawnym księstwem Siewierskim należącym do diecezji.
Okres ten zbiegł się z wyjątkowo burzliwymi wydarzeniami w dziejach Polski. Po śmierci Augusta II w 1733 roku nastał czas bezkrólewia, a walka o tron doprowadziła do podziału wewnętrznego oraz interwencji obcych wojsk. Lipski opowiedział się wówczas po stronie Fryderyka Augusta II Wettina, elektora saskiego i syna zmarłego króla. Choć kandydatura ta miała poparcie mniejszości elektorów, to została narzucona siłą przez wojska rosyjskie i saskie. Jan Aleksander Lipski, jako reprezentant Senatu, podpisał pacta conventa nowego króla – dokument będący warunkiem objęcia tronu przez monarchę, zawierający jego zobowiązania wobec państwa i obywateli.
W 1734 roku, w obliczu odmowy koronacji ze strony prymasa Teodora Potockiego, to właśnie Lipski dokonał aktu koronacji nowej pary królewskiej – Augusta III oraz Marii Józefy. Uroczystość ta odbyła się 17 stycznia w katedrze wawelskiej.
Jan Aleksander Lipski – kardynał, który nie otrzymał kapelusza
Po ustabilizowaniu sytuacji politycznej w kraju i umocnieniu władzy Augusta III, Jan Aleksander Lipski zyskał szczególne uznanie monarchy. W 1735 roku podpisał uchwałę Rady Generalnej konfederacji warszawskiej – zgromadzenia, które miało na celu uregulowanie sytuacji wewnętrznej po wojnie sukcesyjnej. Rok później, w 1736, objął funkcję senatora rezydenta, co oznaczało, że jako przedstawiciel senatu był zobowiązany do stałego przebywania przy królu i uczestnictwa w podejmowaniu najważniejszych decyzji państwowych.
Szczytem jego kariery polityczno-kościelnej było podpisanie 10 lipca 1737 roku we Wschowie konkordatu ze Stolicą Apostolską – umowy między Rzecząpospolitą a papieżem, która regulowała stosunki państwowo-kościelne. Właśnie dzięki tej lojalności wobec króla i Kościoła oraz swojej dyplomatycznej sprawności, Lipski został przedstawiony do godności kardynalskiej. Na konsystorzu 20 grudnia 1737 roku papież mianował go kardynałem.
Jednakże jego godność kardynalska miała charakter tytularny. Nigdy nie otrzymał on tradycyjnych atrybutów związanych z tym urzędem – kapelusza kardynalskiego ani kościoła tytularnego w Rzymie. Co więcej, nie brał udziału w konklawe z 1740 roku, które wybrało papieża Benedykta XIV. Odrzucił również ofertę objęcia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a co za tym idzie – godności prymasa Polski, proponowaną mu przez papieża Klemensa XII. Tę decyzję można interpretować zarówno jako wyraz pokory, jak i wycofania się z życia politycznego na rzecz działalności duchowej i mecenatu.
Mecenat i działalność na rzecz sztuki
Pomimo że pełnił wysokie funkcje kościelne i polityczne, Jan Aleksander Lipski zapisał się w historii także jako znaczący mecenas sztuki. Po objęciu diecezji krakowskiej, zrezygnował z wszystkich innych beneficjów kościelnych, co było aktem rzadko spotykanej wówczas ascezy i skupienia na jednej funkcji.
Jego zamiłowanie do sztuki, a w szczególności do architektury, znalazło wyraz we współpracy z Franciszkiem Placidim, włoskim architektem sprowadzonym do Polski. Placidi był jednym z czołowych przedstawicieli późnobarokowego stylu architektonicznego, który Lipski wspierał i rozwijał w Małopolsce. Na polecenie biskupa dokonano barokizacji wnętrza katedry wawelskiej, a także restauracji zamku królewskiego na Wawelu. Te działania nie tylko upiększyły krakowskie zabytki, ale również miały na celu podkreślenie roli Kościoła jako strażnika dziedzictwa narodowego.
Lipski był jednym z tych hierarchów, którzy rozumieli, że sztuka sakralna nie służy wyłącznie celom estetycznym, ale również edukacyjnym i duchowym. Chciał, by piękno świątyń podnosiło wiernych na duchu i sprzyjało modlitwie. W jego działalności mecenasa widać zatem zarówno zmysł artystyczny, jak i pastoralne powołanie.
Jan Aleksander Lipski – śmierć i miejsce spoczynku
Jan Aleksander Lipski zmarł 20 lutego 1746 roku w Kielcach, kończąc pełne zasług życie duchownego, polityka i intelektualisty. Jego ciało spoczęło w miejscu, które najlepiej oddawało rangę i znaczenie jego osoby – katedrze wawelskiej, sercu duchowym i narodowym Polski. Został pochowany w specjalnie przygotowanej kaplicy Lipskich, która do dziś stanowi pamiątkę po tej wybitnej postaci.
Nie zapomniano również o jego życzeniu związanym z symbolicznym gestem oddania serca wiernym. Urnę z zabalsamowanym sercem kardynała złożono w bocznej ścianie kościoła parafialnego pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Choczu – miejscowości związanej z rodziną Lipskich.
