Tego dnia 1480 roku w Krakowie, w wieku 65 lat zmarł Jan Długosz
Zdarza się, że los każe dziejopisowi opisać epokę, której nie akceptuje. Że służy królom, których decyzje otwarcie krytykuje. Taką drogę wybrał Jan Długosz — kronikarz, którego słowa przetrwały dłużej niż polityczne intrygi jego czasów. A jego „Annales” wciąż budzą podziw, mimo że powstały w cieniu wygnania, sporów i niezgody.
Zajrzyj też tu: Historyk, duchowny, geograf i dyplomata, czyli zarys życia Jana Długosza
Pracował dla biskupa krakowskiego i kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Swoją kronikę zaczął pisać już po śmierci swojego mentora. Zbigniew Oleśnicki zmarł 1 kwietnia 1455 roku. Warto dodać, że ojciec Jana Długosza – Jan z Niedzielska, podobnie jak młody Zbigniew Oleśnicki, walczyli u boku króla Władysława Jagiełły, podczas słynnej bitwy pod Grunwaldem – 15 lipca 1410 roku.
Jan Długosz – młodość
Jan Długosz urodził się w 1415 roku w Brzeźnicy w Małopolsce. Urodził się w wielodzietnej rodzinie szlacheckiej. W latach 1428-1431 studiował na Akademii Krakowskiej (obecnie Uniwersytet Jagielloński). Studiów nie ukończył. Mimo to w trakcie ich trwania zetknął się ze średniowieczną elitą, a umiejętności zdobyte na studiach, pozwoliły mu zebrać materiały do swojej kroniki. Pomocą służył Długoszowi Jan Dąbrówka – jego wychowawca.
Kanonik kapituły krakowskiej
Wkrótce Jan Długosz trafił pod opiekę biskupa, a później kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, stając się jego sekretarzem i osobą godną zaufania. Już w 1437 roku Jan Długosz został kanonikiem kapituły krakowskiej. U boku Zbigniewa Oleśnickiego, Jan Długosz spędził prawie 25 lat. Była to dla niego ogromna szkoła polityczna. Długosz pod wpływem biskupa, a także kardynała, również stał się przeciwnikiem dynastii Jagiellonów.
Pobyt w kapitule krakowskiej dał Długoszowi dostęp do jej zbiorów kronikarskich, także tych dużo wcześniejszych. Jan Długosz podróżował także po świecie. Był w Austrii, na Węgrzech, we Włoszech i w Palestynie. Te podróże znacznie poszerzyły jego wiedzę.
Jan Długosz po śmierci Zbigniewa Oleśnickiego
Jak już wspominałem na początku, gdy 1 kwietnia 1455 roku zmarł kardynał Zbigniew Oleśnicki, Jan Długosz zaczął pisać swoją kronikę, czyli Annales Poloniae. Dziełu temu poświęcił ostatnie 25 lat swojego życia, czyli lata 1455-1480.
Pisząc swoją kronikę, Jan Długosz zajmował się także służbą dla króla Kazimierza IV Jagiellończyka. Pomagał mu w momentach przełomowych, czyli w czasie wojny trzynastoletniej, w wyniku której Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, a po jej zakończeniu wspierał najstarszego królewskiego syna – Władysława II Jagiellończyka, w objęciu tronu czeskiego (1471). Przeciwdziałał akcjom władcy Węgier – Macieja Korwina. Jan Długosz nie dożył momentu objęcia tronu Węgier przez króla bene, gdyż zmarł 19 maja 1480 roku, a Władysław II Jagiellończyk tron Madziarów objął 10 lat później.
W latach 1467-1475, Jan Długosz pełnił także funkcję nauczyciela królewskich synów. Zajmował się tym, mimo że nie akceptował polityki Kazimierza IV Jagiellończyka, bo król samowolnie obsadzał stanowiska kościelne.
Konflikt Jana Długosza z królem Polski i wielkim księciem litewskim był na tyle poważny, że monarcha, jeszcze przed powierzeniem Janowi Długoszowi stanowiska nauczyciela swoich synów… skazał go na banicję!Taka decyzja była spowodowana tym, że polski kronikarz zarzucał królowi hipokryzję, ponieważ monarcha wizytował klasztor na Jasnej Górze, ale jednocześnie prowadził spory z duchowieństwem.
W czasach Kazimierza IV Jagiellończyka, oskarżenie kogoś o hipokryzję, mogło zniszczyć jego reputację, dlatego król wygnał Jana Długosza. Dodatkowo zabrano mu cały majątek, a dziejopis ukrywał się na zamku w Melsztynie. Później oczywiście wrócił do łask króla, ale jego stanowisko nie uległo zmianie. Mimo konfliktu z królem, pod koniec życia, Jan Długosz został mianowany arcybiskupem lwowskim.
Kronika Jana Długosza
Warto poświęcić jeszcze kilka zdań kronice Jana Długosza. Jak zauważył prof. Karol Górski i prof. Marian Biskup, biografowie króla Kazimierza IV Jagiellończyka, w Polsce do czasów Jana Długosza nie było jeszcze tak obszernego dzieła, jakim stało się Annales Poloniae. Mogła ona liczyć na szerszy krąg odbiorców, którzy byli ludźmi wykształconymi, potrafiącymi czytać i pisać, a znajomość historii była dla nich bardzo ważna.
Długosz zaczął zbierać materiały do swojej kroniki jeszcze przed rokiem 1455, a więc za życia swojego mentora – Zbigniewa Oleśnickiego i to jego poglądy, wpajane przez długi czas kanonikowi, miały wpływ na kształt i treść dzieła Długosza.
Przy pisaniu swojej kroniki, Długosz przetłumaczył wiele dokumentów np. z języka niemieckiego, aby je zdobyć, musiał objeżdżać różne części kraju. Zaglądał do instytucji państwowych i kościelnych. Swoimi działaniami uratował od zniszczenia i zapomnienia wiele dokumentów. Co prawda istnieją także w kronice Długosza, przekazy oparte na źródłach, do których tylko on miał wgląd i nie przetrwały one do naszych czasów.
Jak podają wspomniani wyżej autorzy biografii Kazimierza IV Jagiellończyka (prof. Górski i prof. Biskup), Długosz dotarł na przykład do nieistniejących dziś już źródeł ruskich z lat 1464-1472, które stanowiły zestawienie przygotowane przez metropolitów Feodosego i Filipa.
Była to Powieść wriemiennych let. Długosz korzystał także z czeskiej kroniki Kosmasa i Pułkawy, a także latopisy czeskie i kronikę Dalimila. Korzystał też z pism Jana Husa, a także Historia Bohemica autorstwa Eneasza Sylwiusza Piccolominiego, czyli przyszłego papieża Piusa II. Warto dodać, że był on także nauczycielem królowej Elżbiety Rakuszanki, a więc był postacią współczesną Janowi Długoszowi.
Dziejopis korzystał także ze źródeł śląskich i tu należy wymienić kronikę wrocławskiego duchownego Zygmunta Różyca dla lat 1411-1436.
Prace nad Annales Poloniae zostały podzielone na dwa etapy. Pierwszy trwał 11 lat (1455-1466), a drugi był ciut dłuższy, bo trwał w latach 1466-1480. Długosz korzystał także z pomocy kilku kopistów, a jego praca została podzielona na dwie części. Tą dawną, do roku 1406, i tą jemu współczesną od roku 1406, która finalnie skończyła się wraz ze śmiercią autora w roku 1480.
Jan Długosz zgadzał się z Cyceronem i uważał, że historia magistra vitae est, czyli historia jest nauczycielką życia i należy z niej wyciągać wnioski.
Warto dodać, że w kronice Długosza znajdziemy krytykę rządów Kazimierza IV Jagiellończyka i niechęć do jego ojca – Władysława II Jagiełły. To sprawiło, że Annales Poloniae była zakazana za rządów króla Zygmunta III Wazy, którego matką była Katarzyna Jagiellonka, wnuczka Kazimierza IV Jagiellończyka i prawnuczka Jagiełły.
Mimo całej niechęci do kroniki Jana Długosza i tego, że znajduje się w niej wiele przekłamań, pozostaje ważnym źródłem wiedzy dla historyków, którzy chętnie cytują tę kronikę.
Jan Długosz zmarł 19 maja 1480 roku i został pochowany w krypcie zasłużonych na Skałce w Krakowie.
Bibliografia:
- Biskup Marian, Górski Karol, Kazimierz Jagiellończyk. Zbiór studiów o Polsce drugiej połowy XV wieku, Warszawa 1987.
