Tego dnia 1440 roku urodził się Iwan III Srogi, jeden z najzdolniejszych książąt moskiewskich
Iwan III Srogi to pierwszy Wielki Książę Moskiewski, który zaczął tytułować się carem. Ostatecznie wyprowadził Ruś z trwającego stulecie rozbicia dzielnicowego, zrzucił mongolskie jarzmo i stworzył fundamenty pod rosyjską mocarstwowość i rządy absolutne.
Dzieje Rusi w okresie rozbicia dzielnicowego i panowania Mongołów
Po śmierci Jarosława Mądrego w 1054 roku Ruś na długo uległa rozbiciu dzielnicowemu, stając się areną walk między rywalizującymi o władzę Rurykowiczami. Początkowo najbardziej prestiżowym ośrodkiem władzy był Kijów.
Właściciele tego miasta nazywali się wielkimi książętami – nominalnie zwierzchnikami wszystkich innych książąt ruskich. Znaczenie Kijowa upadło jednak wraz ze wzrostem Włodzimierza nad Klaźmą, a ostateczny upadek Kijowa przypieczętowało spustoszenie przez Mongołów w roku 1240.
Podzielona Ruś łatwo padła wówczas ofiarą najeźdźców ze wschodu, którzy splądrowali i podbili jej przytłaczającą większość. W swoim niepowstrzymanym rajdzie na zachód oszczędzili wysuniętą na północ Republikę Nowogrodu, zadowalając się jedynie zhołdowaniem sobie jej władcy – Aleksandra Newskiego.
Książę Aleksander, mądrze szacując swoje możliwości, stał się zupełnie powolny wobec najeźdźców i skupił się na obronie swojego państwa przed Szwedami i Kawalerami Mieczowymi.
Przyjazne stosunki z chanami opłaciły mu się. W ramach tzw. jarłyku, tj. nadania od chana, otrzymał najpierw Kijów, a potem Włodzimierz. Za swoje czyny został ogłoszony świętym kościoła prawosławnego, a jego potomkowie mieli potem zdobyć władzę nad całą Rusią.
Po śmierci Aleksandra Newskiego w 1263 roku jego władztwo zostało podzielone między synów. Najmłodszy z nich, Daniel, otrzymał Moskwę, która miała z czasem stać się najważniejszym ośrodkiem władzy na Rusi.
Księstwo moskiewskie szybko zyskało na znaczeniu podczas panowania Iwana I Kality (1325-1340), który, dzięki jarłykowi chana Ozbega, podporządkował sobie Włodzimierz i otrzymał tytuł wielkiego księcia. Zbierał podatki z całej Rusi, co pozwoliło mu nie tylko płacić chanowi trybut, ale też rozbudować samą Moskwę i wznieść Kreml.
Silne Księstwo Moskiewskie stało się wkrótce ośrodkiem integracyjnym oraz głównym punktem oporu wobec zwierzchności Złotej Ordy. Zwycięstwo Dymitra Dońskiego nad Ordą na Kulikowym Polu (1380) stało się punktem zwrotnym w historii Rusi, od którego wpływy Tatarów stopniowo maleją.
W następnych latach Moskwa wchłaniała stopniowo mniejsze ruskie księstwa, rywalizując również z rosnącym w siłę Wielkim Księstwem Litewskim.
Narodziny Iwana
Iwan III Srogi lub Wielki, urodził się 22 stycznia 1440 roku jako syn Wasyla II, znanego później jako Ślepy. Były to burzliwe czasy dla Moskwy. Ojciec Iwana od początku panowania zmagał się z pretendentami do władzy w swoim księstwie.
W roku 1433 stracił Moskwę na rzecz swojego stryja – Jerzego Dymitrowicza, który otrzymał jarłyk od chana. Po jej szybkim odzyskaniu, Moskwa została zdobyta ponownie w roku 1434 – tym razem przez syna Jerzego – Wasyla Kosookiego.
Został on jednak pokonany i oślepiony przez prawowitego władcę. W roku 1439 Wasyl II musiał na krótko uciec z Moskwy w wyniku najazdu chana kazańskiego Uługa Mehmeda. Dopiero po wycofaniu się nomadów nastąpiło kilka lat względnego spokoju.
Katastrofa nastąpiła w roku 1445, kiedy Tatarzy zwyciężyli Wasyla II w bitwie pod miastem Suzdal, po której władca Moskwy dostał się do niewoli. Rusini musieli zapłacić gigantyczny okup, by go z niej wydobyć, Wasyl II jednak tuż po wydostaniu się z niej został oślepiony przez nowego uzurpatora. Nawet mimo to udało mu się niedługo potem odzyskać tron i ostatecznie pokonać ostatniego pretendenta.
W ostatnich latach panowania Wasyl II zaczął kreować się na suwerena całej Rusi, bijąc monety z nowym tytułem. Jako że tuż przed upadkiem Bizancjum patriarcha Konstantynopola przyjął zwierzchnictwo papieża, Wasyl ogłosił również niezależność kościoła prawosławnego.
Mianował współwładcą swojego najstarszego syna, Iwana III, kiedy ten był jeszcze dzieckiem. Zbierane od wczesnych lat doświadczenia związane ze sprawowaniem władzy pozwoliły później Iwanowi spełnić aspiracje polityczne, które żywił jego ojciec.
Iwan III Srogi – życie i panowanie
Kiedy Wasyl II zmarł 27 marca 1462 roku, rozpoczęło się panowanie Iwana III. Odznaczyło się ono gigantycznymi sukcesami politycznymi i militarnymi. Poprzez podbój lub zabiegi dyplomatyczne udało się mu zjednoczyć ogromną część rozbitej Rusi, co nieprawdopodobnie wzmocniło potencjał militarny i gospodarczy Moskwy.
Iwan III zrzucił też ostatecznie wpływy Tatarów po tzw. stanięciu nad rzeką Ugrą. Kontynuował politykę religijną ojca, dążąc do stworzenia silnego kościoła – spadkobiercę upadłego w 1453 Konstantynopola. Jako pierwszy władca Moskwy zaczął nazywać się carem. Był to tytuł równorzędny wobec cesarza rządzącego w Niemczech.
Zdobycze Iwana III na Rusi
Iwan III w zdobywaniu kolejnych terytoriów kierował się przede wszystkim polityką zbierania ziemi ruskiej. Dążył zatem do tego, aby wszystkie ziemie ruskie znalazły się pod panowaniem Moskwy lub w ścisłej zależności wasalnej. Za pomocą zabiegów dyplomatycznych, mariaży i kupna udało mu się zabezpieczyć władzę między innymi nad Twerem, Jarosławiem i Rostowem.
Oczywistym celem podboju dla Iwana III stała się również Republika Nowogrodu, zajmująca wówczas ogromne połacie ziemi na północ od Moskwy. Nowogród był nie tylko ośrodkiem handlu cennymi futrami, ale również prowadził wrogą wielkim książętom politykę.
Najpierw udzielił wsparcia jednemu z uzurpatorów podczas wojen z Wasylem II, a w czasach Iwana III otwarcie zakwestionował moskiewską supremację, prosząc Kazimierza Jagiellończyka o nadanie sobie władcy.
Doprowadziło to do interwencji militarnej, w której Iwan III rozgromił wojska Republiki w bitwie nad Szełonią w 1471 roku. Nowogród utracił wówczas całą swoją suwerenność i znaczenie międzynarodowe. Po kolejnej interwencji Moskwy w 1478 roku zupełnie przestał istnieć, wcielony do jej terytorium.
Uwolnienie się od Tatarów
Zwiększenie siły Moskwy po podboju północnego sąsiada pozwoliło Iwanowi III na ostateczne uwolnienie się od zwierzchnictwa Mongołów, którzy ulegali coraz większemu rozbiciu politycznemu i konfliktom wewnętrznym.
W roku 1472 władca Złotej Ordy – Ahmed-chan wszedł w sojusz z Kazimierzem Jagiellończykiem, któremu również nie podobało się jednoczenie ziem ruskich przez Iwana III. Tatarzy zaatakowali Moskwę w roku 1472, jednak ostatecznie wobec braku pomocy z Polski i Litwy nie zdołali przekroczyć rzeki Oki.
Iwan III wobec widocznej słabości Mongołów przestał im płacić trybut. Ponowna kampania militarna Ahmed-chana przeciw Moskwie odbyła się w roku 1480. Wojska tatarskie spotkały się z armią moskiewską nad rzeką Ugrą i czekały z jej przekroczeniem na pomoc od władcy Polski. Jednak i tym razem armia z zachodu nie przyszła w sukurs Złotej Ordzie. Wobec wybuchu zarazy w obozie, Ahmed-chan musiał zawrócić do Saraju. Tym samym Ruś stała się ostatecznie wolna.
Iwan III postanowił się również uporać z problemem, jaki stanowił Chanat Kazański i jego łupieżcze najazdy. W roku 1487 udało mu się zdobyć Kazań i ustanowić chanem przychylnego mu Mehmeda Enima. Po licznych zawirowaniach politycznych i interwencjach wojskowych Mehmed jednak odwrócił się od Moskwy w roku 1505. Ostatecznego podboju Kazania dokonał dopiero wnuk Iwana III – Iwan IV Groźny.
Wojny z Litwą
Porozumienie Jagiellończyka ze Złotą Ordą, chociaż nieskuteczne, dodatkowo zaogniło istniejący już konflikt interesów pomiędzy Litwą a Moskwą. Oba państwa prowadziły dotychczas ekspansję na Rusi i w końcu ich granice się spotkały.
Wojna rozpoczęła się już w latach 80. XV wieku – niektórzy książęta litewscy zaczęli przechodzić na stronę moskiewską, wojska Iwana zajmowały też litewskie miasta. Dalszy podbój ułatwiła śmierć Kazimierza Jagiellończyka, po którym królem Polski został Jan Olbracht, a wielkim księciem Litwy Aleksander.
Nowy władca litewski nie potrafił poradzić sobie z potężną ofensywą Iwana Srogiego. W roku 1494 zawarto pokój, na mocy którego Litwa zrzekła się większości zajętych przez Moskwę ziem. Traktat przypieczętowało małżeństwo Aleksandra Jagiellończyka i córki Iwana, Heleny.
Konflikt z Litwą wybuchł na nowo w 1500 roku, kiedy na korzyść Moskwy zdradził książę Semen Bielski. Wojska litewskie pod wodzą Konstantego Ostrogskiego poniosły druzgocącą klęskę nad rzeką Wiedroszą, a wojska moskiewskie zajęły ogromne połacie ziemi na wschodzie Wielkiego Księstwa. Na mocy rozejmu z roku 1503 w granicach Moskwy znalazły się takie miasta jak Czernihów, Nowogród Siewierski i Briańsk.
Polityka wewnętrzna
Iwan III poczynił wiele kroków, aby scentralizować pozyskane przez siebie ziemie ruskie. Nawet księstwa podporządkowane pokojowo stopniowo traciły resztki autonomii, a w miejsce lokalnych władców obsadzano moskiewskich namiestników. Natomiast bojarzy nielojalni wobec Moskwy tracili swoje majątki zamieniane na własność wielkiego księcia.
Ponadto Iwan III Srogi ograniczył rolę bojarstwa jako stanu, wprowadzając stan tzw. dworian – ludzi, którzy w zamian za nadanie ziemi byli zobowiązani do służby wojskowej. Tym samym stworzył przeciwwagę wobec starych elit i miał wiernych wobec siebie żołnierzy.
W centralizacji Rusi kluczową rolę grała również religia. Dzięki małżeństwie z Zofią Paleolog, siostrzenicą ostatniego cesarza Bizancjum, Iwan III mógł pozwolić sobie na wykreowanie Moskwy jako Trzeciego Rzymu i spadkobiercy Kościoła Greckiego.
Dwugłowy orzeł – wcześniej symbol cesarza w Konstantynopolu – stał się odtąd symbolem monarchy w Rosji. Iwan Srogi adoptował także stamtąd tytuł cara (tak nazywano w Rosji cesarza na Wschodzie), który nosili odtąd po kolei wszyscy władcy na moskiewskim tronie.
Jako obrońca Kościoła Prawosławnego budował cerkwie i klasztory oraz walczył z heretykami, jednak wciąż ściśle kontrolował duchowieństwo, osobiście wybierając metropolitów i innych ważnych hierarchów.
Na zlecenie cara w roku 1497 wydano tzw. Sudiebnik, czyli kodeks praw. Ujednolicenie prawa było kluczowym krokiem dla uczynienia z Moskwy scentralizowanego państwa. Władza sądownicza z rąk bojarów przeszła na urzędników carskich. Wprowadzono surowe kary za przestępstwa oraz opłaty sądowe, a poza tym zmniejszono mobilność chłopów.
Dziedzictwo Iwana III Srogiego
Iwan III zmarł 27 października 1505 roku po długiej chorobie. Pozostawił po sobie państwo bardzo rozległe, niezależne i silnie scentralizowane. Ostateczne zjednoczenie rozbitych od wieków księstw przysporzyło mu tytuł ,,zbieracza ruskich ziem”.
Oprócz tego w historiografii rosyjskiej funkcjonuje przydomek ,,Wielki”, w polskiej za to ,,Srogi”. Iwan III rzeczywiście był bowiem twórcą rosyjskiej mocarstwowości, ale jednocześnie cel swój osiągnął bezkompromisową i twardą polityką, zwłaszcza wobec sąsiadów.
Jego podboje w wielu kierunkach położyły fundament pod siłę gospodarczą i militarną Rosji, która przyczyniła się do jej przyszłych sukcesów wojennych i dalszego rozrostu terytorialnego. Ograniczenie władzy bojarskiej i nowy kodeks praw ułatwiły za to następcom Iwana III drogę do rządów absolutnych.
Także wspierany przezeń kościół prawosławny miał nie tylko aspekt jednoczący, ale również stanowił narzędzie politycznej kontroli. Podsumowując, dzięki niemu Moskwa stała się istotnym graczem już nie tylko na Rusi, ale także na arenie międzynarodowej. Jego następcą został Wasyl III, dziadek Iwana IV Groźnego.
Bibliografia:
- Bushkovitch P., A Concise History of Russia, Nowy Jork 2012.
- Grey I., Ivan III and the unification of Russia, Londyn 1964.
- Fennell J. L. I, Ivan the Great of Moscow, Nowy Jork 1961.
- Michałowski R., Historia powszechna: średniowiecze, Warszawa 2012.
