Historia Kanady. Kluczowe momenty w dziejach największego kraju Ameryki Północnej

Choć historia Kanady często kojarzy się z bezkresnymi lasami i osadnikami, kryje w sobie znacznie więcej – od dawnych kultur rdzennych ludów, przez epokę kolonizacji, aż po drogę do niepodległości. Jak zmieniała się Kanada na przestrzeni wieków? Jakie wydarzenia ukształtowały jej tożsamość narodową?

Przejdź od razu do tego, co Cię interesuje:

• Historia Kanady w skrócie
• Historia Kanady – najważniejsze wydarzenia
• Historia Kanady przed Europejczykami
• Wikingowie i pierwsze europejskie eksploracje
• Kolonizacja. Przybywają Europejczycy
• Nowa Francja – francuska kolonizacja Ameryki Północnej
• Kanada w rękach Brytyjczyków
• Wojna 1812 roku – Kanada ponownie na linii frontu
• Dążenia do niepodległości
• Konfederacja Kanady
• Dominium Kanady
• Historia Kanady przed I wojną światową
• Kanada w I wojnie światowej
• Kanada po I wojnie światowej
• Świat w stanie wojny – II wojna światowa
• Kanada podczas zimnej wojny
• Okres rządów Pierre’a Trudeau
• Kanada dostaje własną konstytucję – 1982
• Rządy Briana Mulroneya
• Najnowsza historia Kanady

Kanada to kraj położony w północnej części Ameryki Północnej. Jego stolicą jest Ottawa, a największymi miastami są Toronto, Montreal, Vancouver i Calgary. Z powierzchnią wynoszącą 9 984 670 km², Kanada jest drugim co do wielkości krajem na świecie, zaraz po Rosji. To ogromne terytorium, które zachwyca swoją różnorodnością geograficzną i kulturową.

Nazwa „Kanada” pochodzi od słowa „kanata” w języku Irokezów, które oznacza „osadę”. Kiedyś region ten zamieszkiwały rdzennie ludy Ameryki Północnej, w tym różne plemiona Indian oraz Eskimosi, którzy przez tysiące lat żyli w harmonii z otaczającą ich naturą.

Dopiero w XVI wieku Europa, głównie Francuzi i Anglicy, zaczęła badać i kolonizować ten obszar. Francja utraciła swoją kolonię – Nową Francję – na rzecz Anglików w 1763 roku, po wojnach francusko-brytyjskich. Dopiero w 1867 roku cztery kolonie angielskie zdecydowały się na utworzenie Konfederacji Kanady, co dało początek współczesnemu państwu.

Kanada uzyskała coraz większą autonomię na przestrzeni lat, a ważnym krokiem ku niezależności był statut westminsterski z 1931 roku, który wzmocnił jej niezależność wewnętrzną w ramach Imperium Brytyjskiego. Z kolei w 1982 roku, przyjęcie Aktu Kanadyjskiego ostatecznie nadało krajowi pełną niepodległość od Wielkiej Brytanii.

Kanada jest państwem federalnym, które składa się z 10 prowincji oraz 3 terytoriów. Jest to także parlamentarna monarchia konstytucyjna, co oznacza, że głową państwa jest monarcha, w tym przypadku król Karol III, który pełni funkcję symboliczną. Jego przedstawicielem w Kanadzie jest gubernator generalny, natomiast za rządy odpowiada premier. Kanada jest jednym z nielicznych krajów, które uznają dwa oficjalne języki – angielski i francuski, co czyni ją państwem dwujęzycznym.

Współczesna Kanada jest członkiem wielu międzynarodowych organizacji, w tym Wspólnoty Narodów, APEC, OPA, ONZ, Frankofonii oraz NATO. Na mapie geograficznej Kanada ma imponującą lokalizację, granicząc od południa i zachodu ze Stanami Zjednoczonymi, a od wschodu z Oceanem Atlantyckim.

Warto dodać, że na Wyspie Hansa, małej wyspie położonej między Kanadą a Grenlandią, Kanada graniczy również z Grenlandią, która jest terytorium należącym do Danii. Granicę zachodnią stanowi stan Alaska w USA oraz Ocean Spokojny, a na północy leży Ocean Arktyczny, co nadaje Kanadzie wyjątkowy charakter w kontekście międzynarodowym i geograficznym.

Historia Kanady w skrócie

Kanada to kraj o niezwykle bogatej i fascynującej historii, która sięga tysięcy lat wstecz. Pierwsi ludzie pojawili się na tych ziemiach około 12 000 lat temu, przemierzając zamarznięty most lądowy Beringii, który łączył Azję z Ameryką Północną. Z czasem wykształciły się tutaj liczne rdzenne kultury, takie jak Irokezi, Algonkinowie czy Haida, które stworzyły złożone społeczeństwa, dostosowane do surowych warunków klimatycznych i bogactw naturalnych regionu.

Wszystko zaczęło się zmieniać w 1497 roku, kiedy angielski żeglarz John Cabot dotarł do wschodnich wybrzeży Kanady. Chociaż nie założył osady, jego odkrycie zapoczątkowało zainteresowanie Europy tymi ziemiami.

Prawdziwa kolonizacja rozpoczęła się ponad sto lat później, kiedy Samuel de Champlain w 1605 roku założył Port Royal w Nowej Szkocji, a trzy lata później, w 1608 roku, powstało miasto Quebec, które stało się sercem francuskiej kolonii – Nowej Francji.

Przez kolejne dziesięciolecia Francuzi i Brytyjczycy rywalizowali o wpływy w regionie, aż w 1759 roku doszło do przełomowej bitwy pod Quebekiem, w wyniku której Brytyjczycy przejęli kontrolę nad kanadyjskimi terytoriami. Oficjalnie potwierdził to traktat paryski w 1763 roku.

Pod panowaniem brytyjskim kanadyjska społeczność zaczęła się dynamicznie rozwijać, ale mieszkańcy wciąż dążyli do większej niezależności. W 1867 roku cztery brytyjskie kolonie – Ontario, Quebec, Nowa Szkocja i Nowy Brunszwik – połączyły się, tworząc Konfederację Kanadyj, co uznaje się za narodziny współczesnego państwa.

Kanada wciąż jednak była częścią Imperium Brytyjskiego i dopiero statut westminsterski z 1931 roku dał jej pełną swobodę w podejmowaniu decyzji politycznych. Ostateczna niepodległość przyszła w 1982 roku, kiedy uchwalono Akt Konstytucyjny, który zakończył formalne zależności od Wielkiej Brytanii.

Kanada była także aktywnym uczestnikiem obu wojen światowych, co umocniło jej tożsamość narodową i międzynarodową pozycję. Po 1945 roku kraj stał się symbolem wielokulturowości i otwartości, przyjmując tysiące imigrantów z całego świata.

W 1982 roku uchwalono Kartę Praw i Wolności, która zagwarantowała obywatelom fundamentalne prawa i podkreśliła demokratyczny charakter państwa. W XXI wieku Kanada nadal rozwija się jako jedno z najbardziej postępowych i przyjaznych społeczeństw na świecie, pielęgnując zarówno swoją tradycję, jak i nowoczesność.

Historia Kanady – najważniejsze wydarzenia

• Ok. 12 000 lat temu – przybycie pierwszych ludzi na teren Kanady
  Pierwsi ludzie dotarli do Kanady przez most lądowy Beringii, który łączył Azję z Ameryką Północną, dając początek różnorodnym grupom rdzennych ludów.
• Wielkie migracje rdzennych ludów przed 1500 rokiem
  Rdzennie ludy Kanady rozwinęły bogate kultury, m.in. Irokezi, Algonkinowie i Haida, które przez wieki żyły w harmonii z przyrodą i tworzyły własne systemy rządów i tradycje.
• Przybycie Europejczyków – odkrycie Kanady przez Johna Cabota, 1497 rok
  Angielski żeglarz John Cabot dotarł do wschodnich wybrzeży Kanady, co zapoczątkowało europejską kolonizację tego obszaru.
• Założenie pierwszych osad francuskich – Port Royal, 1605 rok
  Samuel de Champlain założył pierwszą francuską osadę na terenie dzisiejszej Kanady – Port Royal w Nowej Szkocji, co stanowiło początek francuskiej kolonizacji.
• Założenie Quebecu przez Samuela de Champlaina, 1608 rok
  Samuel de Champlain założył miasto Quebec, które stało się jednym z kluczowych ośrodków francuskiej kolonizacji w Ameryce Północnej.
• Wojny francusko-brytyjskie i bitwa pod Quebec, 1759 rok
  Bitwa pod Quebeciem podczas Wojny Siedmioletniej doprowadziła do zwycięstwa Brytyjczyków, co oznaczało początek dominacji Wielkiej Brytanii w Kanadzie.
• Pokój paryski – Kanadyjska kolonizacja pod brytyjskim rządem, 1763 rok
  Po zakończeniu Wojny Siedmioletniej traktat paryski przyznał Kanadę Wielkiej Brytanii, a francuskojęzyczni mieszkańcy zostali zachęceni do lojalności wobec nowego władcy.
• Utworzenie Konfederacji Kanady, 1867 rok
  Na mocy Aktu Ameryki Północnej, Kanada stała się (Kon)federacją, łącząc Ontario, Quebec, Nową Szkocję i Nowy Brunszwik w jeden związek.
• Złote czasy kanadyjskiej kolei, 1871 rok
  Kanadyjska Kolej Pacyficzna rozpoczęła swoją działalność, łącząc wschodnie i zachodnie wybrzeża Kanady i przyspieszając rozwój gospodarczy oraz migrację na zachód.
• Kanada uzyskuje pełną niezależność – statut westminsterski, 1931 rok
  Statut Westminsterski nadał Kanadzie pełną niezależność legislacyjną, co oznaczało, że kraj mógł samodzielnie uchwalać prawa, choć nadal pozostawał formalnie częścią Wielkiej Brytanii.
• Przyjęcie Kanadyjskiej Karty Praw i Wolności, 1982 rok
  Zmiana w kanadyjskiej konstytucji z Kanadyjską Kartą Praw i Wolności nadała obywatelom podstawowe prawa i wolności, w tym prawo do równości i ochrony przed dyskryminacją.
• Patriot Act – Kanada zmienia swoje stosunki z USA po atakach z 11 września, 2001 rok
  Po atakach z 11 września Kanada wzmocniła swoje przepisy dotyczące bezpieczeństwa, co wzmocniło jej współpracę z Stanami Zjednoczonymi w walce z terroryzmem.
• Wybory federalne 2015 – zwycięstwo Justina Trudeau, 2015 rok
  Justin Trudeau z Partii Liberalnej wygrał wybory federalne, przejmując urząd premiera i wprowadzając szereg reform, takich jak równość płci w rządzie czy legalizacja marihuany.

Chcesz dowiedzieć się więcej szczegółów na temat historii Kanady? Znajdziesz je poniżej!

Historia Kanady przed Europejczykami

Ślady archeologiczne i badania genetyczne wskazują, że Ameryka Północna i Południowa były ostatnimi kontynentami, na które przybyli ludzie. W czasach zlodowacenia Wisconsin, trwającego od 50 000 do 17 000 lat temu, obniżony poziom mórz odsłonił most lądowy Beringa (Beringia), umożliwiając stopniowe przemieszczanie się ludzi z Syberii do północno-zachodniej Ameryki Północnej.

Jednak dalsza ekspansja została wstrzymana przez lądolód Laurentide, który przez tysiące lat pokrywał większość terenów dzisiejszej Kanady, ograniczając osadnictwo do obszarów dzisiejszej Alaski i Jukonu. Dokładne daty i szlaki migracyjne wciąż są przedmiotem debaty naukowej.

Około 16 000 lat temu cofające się lodowce umożliwiały osadnikom przemieszczanie się lądem na południe i wschód, w kierunku dzisiejszej Kanady. Jedne z najstarszych znanych stanowisk archeologicznych paleo-indiańskich na tych terenach to Wyspy Haida Gwaii, Old Crow Flats oraz Bluefish Caves. Wśród pozostawionych śladów życia znajdują się narzędzia kamienne wykonane metodą łuszczenia oraz szczątki dużych zwierząt, które były łupem myśliwych z epoki lodowcowej.

Około 8000 roku p.n.e. klimat Ameryki Północnej osiągnął względną stabilizację i zaczął przypominać współczesne warunki. Jednak cofające się pokrywy lodowe nadal pokrywały znaczne obszary, tworząc rozległe jeziora wody roztopowej. Większość ludności z okresu archaicznego nadal prowadziła koczowniczy tryb życia, bazując na łowiectwie i zbieractwie. Z czasem pojawiły się jednak specyficzne tradycje regionalne, takie jak paleoarktyczna, planologiczna i archaiczna morska, które odzwierciedlały dostosowanie się ludzi do lokalnych warunków.

Okres kulturowy lasów trwał od 2000 roku p.n.e. do 1000 roku n.e. i obejmował obszary dzisiejszego Ontario, Quebecu oraz wybrzeża Atlantyku. Kluczowym wyznacznikiem tego okresu było pojawienie się ceramiki, która odróżniała tę kulturę od wcześniejszych tradycji archaicznych. Lud Ontario, spokrewniony z kulturą Laurentian, stworzył najstarsze znane wyroby ceramiczne na terenach dzisiejszej Kanady.

Tradycja Hopewell rozwijała się od 300 roku p.n.e. do 500 roku n.e. wzdłuż amerykańskich rzek, a jej wpływy sięgały także dzisiejszej Kanady. W okresie swojej świetności system wymiany Hopewell łączył różne ludy i kultury, obejmując m.in. Półwysep Point, kompleks Saugeen oraz kompleks Laurel.

Na terenach dzisiejszej wschodniej Kanady dominowały ludy posługujące się językami algonkińskimi i irokeskimi. Uważa się, że język algonkiński powstał na terenach dzisiejszego Idaho lub Montany, a następnie wraz z migracją ludności rozprzestrzenił się na wschód, sięgając aż po Nową Szkocję i Wirginię. W skład tej grupy wchodzili m.in. Mi’kmaq, Abenaki oraz prawdopodobnie wymarli Beothukowie z Nowej Fundlandii. 

Odżibwa i inni Anishinaabe przekazywali ustne tradycje mówiące o ich migracji na zachodnie i środkowe Wielkie Jeziora, prawdopodobnie z wybrzeża Atlantyku. Według tych opowieści w 796 roku Odżibwa, Odawa i Potawatomi utworzyli Radę Trzech Ogni.

Pięć Narodów Irokezów (Haudenosaunee) skupiło się na terenach dzisiejszego północnego Nowego Jorku, ale ich wpływy sięgały aż do południowego Ontario i Montrealu. Według tradycji ustnej Konfederacja Irokezów powstała w 1142 roku, obejmując również inne ludy języka irokeskiego, takie jak Irokezi św. Wawrzyńca (znad rz. Św. Wawrzyńska) oraz Erie.

Na Wielkich Równinach dominowali Cree (Nēhilawē), którzy żyli w symbiozie z ogromnymi stadami bizonów, zapewniającymi im pożywienie oraz materiały do produkcji ubrań i narzędzi. Na północnym zachodzie rozwinęły się kultury posługujące się językami Na-Dene, w tym Athapaskan i Tlingit. Uważa się, że języki te mogą mieć wspólne korzenie z jenisejskimi językami Syberii, co sugeruje możliwość odrębnej fali migracyjnej z Azji.

Na terenach Arktyki ludy Dorset, istniejące od 500 roku p.n.e., zostały wyparte przez przodków współczesnych Inuitów do 1500 roku. Zarówno zapisy archeologiczne, jak i mitologia Inuitów mówią o wypędzeniu Tuniitów, określanych jako „pierwsi mieszkańcy“ tych terenów.

Wikingowie i pierwsze europejskie eksploracje

Blisko 500 lat przed Krzysztofem Kolumbem, to właśnie wikingowie jako pierwsi dotarli do Ameryki Północnej i próbowali osiedlić się na jej terenach. Ślady ich obecności odkryto w L’Anse aux Meadows na Nowej Fundlandii, gdzie archeolodzy odnaleźli pozostałości nordyckiej osady datowanej na około 1000 rok.

Kilkaset lat później, w 1497 roku, to John Cabot, żeglarz w służbie Anglii, dotarł do wybrzeży dzisiejszej Kanady. Płynąc na pokładzie statku Matthew, eksplorował linię brzegową od Labradoru aż po Zatokę Chesapeake.

Chociaż to Anglia formalnie rościła sobie prawa do tych ziem, to Francuzi jako pierwsi poważnie zaangażowali się w eksplorację wnętrza kontynentu. W 1534 roku Jacques Cartier poprowadził wyprawę, której celem było zbadanie terenów dzisiejszej Kanady.

Kolonizacja. Przybywają Europejczycy

To Francuzi założyli pierwsze osady na ziemiach kanadyjskich. W 1605 roku powstało Port Royal, a trzy lata później, w 1608 roku, Samuel de Champlain założył Quebec City, które stało się centrum francuskiej kolonii. Pierwszą stałą osadą brytyjską w Kanadzie było natomiast miasto Cupids na Nowej Fundlandii, założone w 1610 roku.

Podczas gdy Hiszpanie i Portugalczycy koncentrowali się na podbojach w Ameryce Południowej, Francja i Anglia rozpoczęły rywalizację o wpływy w Ameryce Północnej. Francuskie kolonie, takie jak Nowa Francja i Acadia, rozwijały się wzdłuż Rzeki Świętego Wawrzyńca i w rejonie Atlantyku. Tymczasem Anglicy koncentrowali się na zasiedlaniu terenów wschodniego wybrzeża, w tym Nowej Fundlandii i Zatoki Hudsona.

Podział Ameryki został zakwestionowany przez inne kraje europejskie, co prowadziło do nieustannych napięć i konfliktów. W XVII wieku Francuzi, Brytyjczycy oraz Holendrzy zaczęli skutecznie zakładać kolonie, co doprowadziło do wzrostu napięć i licznych wojen kolonialnych.

Wpływ kolonizacji na rdzenną ludność

Dla rdzennych mieszkańców Kanady europejska kolonizacja była katastrofalna. W ciągu pierwszych 150 lat po przybyciu Kolumba ich populacja zmniejszyła się o 80%, głównie na skutek epidemii chorób przywleczonych przez osadników.

Ospa, tyfus, grypa, błonica i odra dziesiątkowały całe społeczności, prowadząc do utraty nawet 95% ludności tubylczej. Dodatkowo, rywalizacja europejskich mocarstw o wpływy często wikłała rdzenną ludność w ich konflikty, co jeszcze bardziej destabilizowało region.

Pomimo tych tragicznych wydarzeń, rdzenni mieszkańcy Kanady odegrali istotną rolę w historii kraju, kształtując jego kulturę, gospodarkę i politykę. Współczesna Kanada w dużej mierze wyrosła na fundamentach stworzonych przez ich społeczności oraz europejskich osadników.

Historia Kanady: Nowa Francja – francuska kolonizacja Ameryki Północnej

Nowa Francja (la Nouvelle-France) obejmowała terytoria w Ameryce Północnej, które znalazły się pod kontrolą Francji w latach 1524–1763. Był to rozległy obszar, który w 1712 roku, u szczytu swojej potęgi, rozciągał się od Nowej Fundlandii aż po Jezioro Górne oraz od Zatoki Hudsona aż po Zatokę Meksykańską. Kolonia podzielona była na pięć odrębnych jednostek administracyjnych:

• Kanada – obejmowała głównie tereny dzisiejszej prowincji Quebec,
• Akadia – rozciągała się na obszarze dzisiejszej Nowej Szkocji, Nowego Brunszwiku, wschodniego Quebecu oraz części Nowej Anglii,
• Nowa Fundlandia, zwana przez Francuzów Terre-Neuve,
• Zatoka Hudsona – region na dalekiej północy obecnej Kanady,
• Luizjana – obejmowała całe dorzecze rzeki Missisipi, a jej terytorium było znacznie większe niż dzisiejszy stan Luizjana w USA.

Na mocy traktatu paryskiego z 1763 roku Francja utraciła wszystkie te ziemie, pozostawiając sobie jedynie niewielkie wyspy Saint-Pierre i Miquelon, leżące u wybrzeży Nowej Fundlandii. Stanowią one do dziś jedyną pozostałość po dawnej Nowej Francji. W Ameryce Południowej Francja nadal zachowała swoją kolonię – Gujanę Francuską.

Podwaliny Nowej Francji – Samuel de Champlain

Około 70 lat po wyprawach Jacques’a Cartiera, Samuel de Champlain położył fundamenty pod rozwój francuskiej Kanady, która stała się najważniejszą częścią Nowej Francji. W 1608 roku założył Quebec, wybierając strategiczne miejsce nad rzeką Świętego Wawrzyńca, u zbiegu rzek Chaudières i Etchemin.

Pierwotnie Quebec nie miał służyć jako osada ludności cywilnej, lecz jako punkt kontrolny, który miał uniemożliwić innym europejskim mocarstwom wykorzystanie rzeki Świętego Wawrzyńca do eksploracji wnętrza kontynentu. Dopiero później, w 1634 roku, powstało Trois-Rivières, a w 1642 roku założono Montreal.

Francuskie próby osadnictwa w Kanadzie napotykały jednak na liczne trudności – wiele osad nie przetrwało. Mimo to, francuska obecność na tych terenach stopniowo rosła, a pionierzy osiedlali się głównie wzdłuż wybrzeży oraz na Wyspie Świętego Wawrzyńca. Warto zaznaczyć, że prawo do osiedlania się w Nowej Francji przysługiwało wyłącznie katolikom – dla wyznawców innych religii dostęp do kolonii był zamknięty.

Handel, ekspansja i rywalizacja z Anglikami

Podstawą gospodarki kolonii były rolnictwo i rybołówstwo, ale kluczową rolę odgrywał także handel futrami, zwłaszcza skórami bobrów. Francuscy traperzy i handlarze, zwani Voyageurs, wyruszali w głąb kontynentu, budując sieć wymiany towarów z rdzenną ludnością.

Równocześnie misjonarze katoliccy prowadzili intensywną działalność ewangelizacyjną, próbując nawracać na chrześcijaństwo plemiona zamieszkujące okolice Wielkich Jezior.

Podczas gdy Francuzi rozwijali swoje osady, Anglicy koncentrowali się na zasiedlaniu Nowej Fundlandii, południowej Nowej Szkocji oraz terenów wokół Zatoki Hudsona. Właśnie tę zatokę w 1610 roku odkrył Henry Hudson.

Wkrótce między Francuzami a Anglikami wybuchły konflikty o terytoria i wpływy, a w spory te wciągnięte zostały także rdzenne plemiona, m.in. Algonkinowie i Irokezi. Niestety, starcia te często kończyły się tragicznie dla rdzennych mieszkańców – nie tylko w wyniku walk, ale także epidemii chorób przywleczonych przez Europejczyków, takich jak ospa czy odra.

Upadek Nowej Francji

Francuskie panowanie nad Kanadą nie było trwałe. W 1629 roku Quebec dostał się w ręce Anglików, choć Francja odzyskała kontrolę już w 1632 roku.

Przełom nastąpił w 1663 roku, kiedy król Ludwik XIV ogłosił Nową Francję oficjalną kolonią królewską, podporządkowaną państwowym instytucjom Francji. Jednak wojny z Anglikami, które toczyły się w końcu XVII i na początku XVIII wieku, m.in. wojna króla Wilhelma i wojna królowej Anny, doprowadziły do stopniowego kurczenia się terytorium Nowej Francji.

Na mocy traktatu w Utrechcie w 1713 roku Francuzi stracili Nową Fundlandię oraz znaczną część Akadii (obecnej Nowej Szkocji), choć udało im się utrzymać strategicznie ważną Île-Royale, gdzie powstała potężna twierdza Louisbourg.

Nie wszyscy francuskojęzyczni mieszkańcy Akadii zaakceptowali brytyjskie rządy. W 1755 roku około 12 000 Akadyjczyków zostało deportowanych. Wielu z nich osiedliło się później w Luizjanie, gdzie ich potomkowie, zwani Cajun, żyją do dziś.

W 1756 roku rozpoczęła się wojna siedmioletnia, znana w Ameryce jako wojna francusko-indiańska. Walki objęły zarówno Europę, jak i kolonie w Ameryce Północnej. Kluczowym momentem było oblężenie Quebecu, który został zaatakowany od strony morza. Armia brytyjska pod dowództwem Jamesa Wolfe’a odniosła zwycięstwo nad Francuzami. We wrześniu 1759 roku miasto upadło, a rok później cała Nowa Francja znalazła się pod brytyjską kontrolą.

Ostateczne przypieczętowanie losów kolonii nastąpiło 10 lutego 1763 roku, gdy podpisano traktat paryski. Na jego mocy Francja oficjalnie zrzekła się wszystkich posiadłości w Ameryce Północnej, pozostawiając sobie jedynie Saint-Pierre i Miquelon. Tym samym Nowa Francja przeszła do historii.

Kanada w rękach Brytyjczyków

Po zwycięstwie Wielkiej Brytanii w wojnie francusko-indyjskiej kontrola nad wschodnią częścią Ameryki Północnej znalazła się w jej rękach. Tym samym brytyjska korona przejęła władzę nad ponad 50 000 francuskojęzycznych mieszkańców dawnej Nowej Francji.

W przeciwieństwie do brutalnej deportacji Akadian z 1755 roku, tym razem Brytyjczycy liczyli na pokojową integrację francuskiej ludności z nowym systemem. Aby ułatwić ten proces, w 1774 roku uchwalono Akt Quebecu, który formalnie ustanowił prowincję Quebec, a także uznał francuskie prawo cywilne oraz katolicką wiarę, co było kluczowym krokiem w utrzymaniu spokoju w regionie.

Tymczasem na południu kontynentu narastało napięcie w trzynastu brytyjskich koloniach, które dążyły do uniezależnienia się od korony. W 1775 roku wybuchła amerykańska wojna o niepodległość, a Quebec stał się jednym z jej frontów.

Amerykańscy rewolucjoniści podjęli próbę zdobycia prowincji, licząc na poparcie francuskojęzycznej ludności, lecz mimo początkowych sukcesów – w tym zajęcia kilku miast – ostatecznie zostali wyparci z Quebecu przez lojalistyczne oddziały brytyjskie. Niektórzy mieszkańcy Kanady wspierali Amerykanów, jednak większość pozostała wierna Brytyjskiej Koronie.

Po zakończeniu wojny i podpisaniu traktatu paryskiego w 1783 roku, który formalnie uznał niepodległość Stanów Zjednoczonych, do brytyjskiej Ameryki Północnej zaczęła napływać nowa fala osadników. Byli to lojaliści brytyjscy, czyli ci, którzy nie chcieli pozostać obywatelami nowego państwa i uciekali przed prześladowaniami rewolucjonistów.

Około 50 000 lojalistów osiedliło się w brytyjskich koloniach północnych, co znacząco wpłynęło na przyszły podział terytoriów. W 1791 roku uchwalono Akt Konstytucyjny, na mocy którego dawną prowincję Quebec podzielono na dwie odrębne części: Górną Kanadę (dzisiejsze Ontario), zamieszkaną głównie przez anglojęzycznych osadników, oraz Dolną Kanadę (dzisiejszy Quebec), gdzie dominowała francuska kultura i język.

Wojna 1812 roku – Kanada ponownie na linii frontu

Choć od amerykańskiej wojny o niepodległość minęło kilka dekad, napięcia między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi nie osłabły. W 1812 roku wybuchła kolejna wojna między tymi dwoma mocarstwami, a Kanada ponownie stała się terenem krwawych walk.

Amerykanie, przekonani, że Kanadyjczycy będą ich sprzymierzeńcami, rozpoczęli inwazję na północ. Ich wojska zajęły m.in. Fort York (dzisiejsze Toronto), a po zwycięstwie w bitwie o jezioro Erie uzyskały przewagę na Wielkich Jeziorach. Mimo to nie udało im się zdobyć pełnej kontroli nad Kanadą.

Co więcej, wielu francuskojęzycznych mieszkańców i brytyjskich lojalistów sprzeciwiało się amerykańskiej aneksji – obawiali się utraty swoich praw i narzucenia im systemu politycznego Stanów Zjednoczonych.

Z kolei Brytyjczycy podjęli kontratak, próbując zdobyć amerykańskie terytoria. Ich wojska przekroczyły granicę i zaatakowały USA, jednak ostatecznie zostały odparte. Wojna zakończyła się bez wyraźnego zwycięzcy militarnego, lecz jej skutki polityczne były dalekosiężne.

Stany Zjednoczone umocniły swoją pozycję jako suwerenne państwo i na zawsze zerwały związki z Wielką Brytanią. Dla Kanady natomiast konflikt z 1812 roku stał się symbolem oporu wobec amerykańskiej ekspansji i do dziś pozostaje istotnym elementem jej narodowej tożsamości.

Dążenia do niepodległości i bunty lat 1837–1838

Po zakończeniu wojny 1812 roku wśród mieszkańców Kanady zaczęła narastać potrzeba określenia własnej tożsamości politycznej oraz wytyczenia niezależnego kursu, który oddzielałby ich od brytyjskiej metropolii.

W społeczeństwie ścierały się dwa główne nurty: jedni dążyli do uzyskania większej autonomii w sprawach wewnętrznych, ale wciąż pod zwierzchnictwem Brytyjskiej Korony, inni natomiast pragnęli całkowitej niepodległości i ustanowienia w Kanadzie republiki na wzór Stanów Zjednoczonych lub Francji.

Wśród tych bardziej radykalnych reformatorów wyróżniał się Louis-Joseph Papineau, który jako członek Zgromadzenia Ustawodawczego Dolnej Kanady usiłował przeforsować reformy polityczne. Jego postulaty, choć szeroko popierane przez ludność francuskojęzyczną, były systematycznie ignorowane przez władze brytyjskie.

Napięcia sięgnęły zenitu w latach 1837–1838, kiedy zarówno w Dolnej, jak i Górnej Kanadzie doszło do wybuchu kilku zbrojnych buntów. Choć rebelianci liczyli na poparcie społeczne, ich powstania zostały szybko i brutalnie stłumione przez wojska brytyjskie. Wielu przywódców musiało uciekać – Papineau oraz inni działacze znaleźli schronienie w Stanach Zjednoczonych.

W tym samym czasie w południowo-zachodniej części Górnej Kanady, na terenach dzisiejszego Windsoru w Ontario, imigranci irlandzcy podjęli nieudaną próbę zajęcia ziem w celu utworzenia niezależnej kolonii. Ich wysiłki również zakończyły się fiaskiem, a brytyjskie władze utwierdziły się w przekonaniu, że konieczne są zdecydowane reformy, aby zapobiec kolejnym niepokojom.

Lord Durham i jego raport

W 1838 roku nowym gubernatorem generalnym Brytyjskiej Ameryki Północnej został lord Durham, który otrzymał misję zbadania przyczyn niedawnych powstań i zaproponowania środków zaradczych. W swoim Raporcie o sprawach Brytyjskiej Ameryki Północnej (Report on the Affairs of British North America) z 1839 roku jasno stwierdził, że głównym źródłem konfliktów było napięcie między społecznością francuskojęzyczną a anglojęzyczną. Według niego jedynym sposobem na uniknięcie kolejnych buntów było ich zjednoczenie w ramach jednej struktury politycznej.

W swojej analizie Durham określił francuską społeczność mianem zacofanej, argumentując, że jej integracja z ludnością anglojęzyczną mogłaby przynieść korzyści i zapobiec dalszym konfliktom. Zaproponował, by połączyć Dolną i Górną Kanadę w jedną prowincję, co miało doprowadzić do dominacji kultury brytyjskiej oraz osłabienia wpływów francuskich.

Choć jego raport spotkał się z krytyką, zwłaszcza wśród frankofonów, stał się podstawą do przeprowadzenia kolejnych reform.

Akt Unii i jego konsekwencje

W 1840 roku zalecenia lorda Durhama zaczęto wprowadzać w życie. Jego następca, lord Sydenham, otrzymał zadanie wdrożenia reform, czego efektem było uchwalenie Aktu Unii. Na jego mocy połączono Górną i Dolną Kanadę, tworząc Zjednoczoną Prowincję Kanady. Nowa struktura miała posiadać jedno Zgromadzenie Ustawodawcze, w którym obie dawne prowincje miały równą liczbę przedstawicieli, jednak w praktyce decyzje polityczne sprzyjały społeczności anglojęzycznej.

Dodatkowo język angielski stał się jedynym językiem urzędowym, a administracja brytyjska podjęła działania mające na celu anglicyzację francuskojęzycznych mieszkańców. Spotkało się to z silnym oporem, co doprowadziło do częściowego wycofania tych środków – wkrótce język francuski ponownie uzyskał status języka urzędowego.

Przyjęcie Aktu Unii miało również istotny wpływ na relacje Kanady ze Stanami Zjednoczonymi. Wzmocniono stosunki dyplomatyczne, a większość sporów granicznych rozwiązano na drodze traktatów. W kolejnych dekadach coraz głośniej pojawiały się jednak postulaty o większą niezależność oraz jedność terytorialną.

Ekspansja na zachód i formowanie granic

W II połowie XIX wieku w Kanadzie narastało pragnienie ekspansji na zachód, wzorowane na polityce Stanów Zjednoczonych. Kluczowym krokiem w tym kierunku było wyznaczenie stałej granicy z USA. W ramach porozumień dyplomatycznych ustalono, że zachodnia granica Kanady będzie przebiegać wzdłuż 49. równoleżnika, co położyło kres ewentualnym roszczeniom terytorialnym między oboma państwami.

W 1858 roku utworzono nową kolonię koronną – Kolumbię Brytyjską, która miała kluczowe znaczenie dla dalszej ekspansji Kanady na zachód. W 1866 roku została ona zjednoczona z wyspą Vancouver, tworząc większą i lepiej zarządzaną jednostkę administracyjną.

Nadchodzące dekady miały przynieść kolejne reformy i dalsze kroki w kierunku niezależności, prowadzące wprost do narodzin współczesnej Konfederacji Kanady.

Konfederacja Kanady

Konfederacja Kanadyjska to termin odnoszący się zarówno do procesu, który doprowadził do utworzenia Dominium Kanady, jak i do samego związku czterech brytyjskich kolonii – Nowej Szkocji, Nowego Brunszwiku, Ontario i Quebecu – który stał się faktem 1 lipca 1867 roku.

Choć nazwa sugeruje konfederacyjny ustrój, w rzeczywistości Kanada od samego początku była federacją, czyli państwem o silnej władzy centralnej. Choć formalnie Kanada jest federacją, w języku historycznym i politycznym wciąż używa się terminu Konfederacja. Mówi się, że prowincje i terytoria „przystąpiły do Konfederacji”, a historię kraju dzieli się na okres „przed Konfederacją” i „po Konfederacji”.

W ten sposób wydarzenia z 1867 roku pozostają kluczowym punktem odniesienia w kanadyjskiej historii – momentem, w którym rozproszone brytyjskie kolonie zjednoczyły się w jedno państwo, tworząc fundamenty dzisiejszej Kanady. Przyjrzyjmy się jej bliżej.

Historia Kanady od kolonii do federacji

W przeciwieństwie do trzynastu kolonii brytyjskich, które po wojnie o niepodległość utworzyły Stany Zjednoczone, brytyjskie posiadłości w Ameryce Północnej pozostały lojalne wobec Korony Brytyjskiej. Najważniejszą z nich była Prowincja Kanady, powstała w 1841 roku z połączenia dwóch odrębnych jednostek: Górnej Kanady (dzisiejsze Ontario), zamieszkałej głównie przez anglojęzyczną ludność brytyjskiego pochodzenia, oraz Dolnej Kanady (dzisiejszy Quebec), gdzie dominowała społeczność francuskojęzyczna.

Obie części prowincji różniły się niemal pod każdym względem – od języka, przez kulturę, system edukacji, religię, aż po prawo sądowe – ale łączyły je silne powiązania gospodarcze. Mimo tych różnic były one zarządzane jako jedna jednostka administracyjna, co często prowadziło do napięć politycznych.

Tymczasem w sąsiednich brytyjskich koloniach morskich – Nowej Szkocji, Nowym Brunszwiku i Wyspie Księcia Edwarda – dojrzewała idea ściślejszej współpracy. Pragnienie większej niezależności od Wielkiej Brytanii łączyło się tam z obawami przed rosnącymi wpływami Stanów Zjednoczonych, które po wojnie secesyjnej (1861–1865) mogły zacząć ekspansję na północ.

Z tych powodów zaczęto szukać sposobów na bliższą integrację brytyjskich posiadłości w Ameryce Północnej, co ostatecznie doprowadziło do pierwszych formalnych rozmów na temat unii politycznej.

Konferencje w Charlottetown i Quebecu (1864)

Przełomowe wydarzenia miały miejsce we wrześniu 1864 roku, gdy na Wyspie Księcia Edwarda odbyła się konferencja w Charlottetown. Pierwotnie miała ona dotyczyć unii samych kolonii morskich, jednak ostatecznie posłużyła jako platforma do przedyskutowania znacznie ambitniejszego planu – utworzenia federacji obejmującej całą Brytyjską Amerykę Północną.

Pomysł zyskał poparcie, a już miesiąc później, w październiku 1864 roku, zorganizowano konferencję w Quebecu, gdzie dopracowano szczegóły przyszłego państwa. W obradach wzięła udział również Nowa Fundlandia, choć ostatecznie nie zdecydowała się na dołączenie do federacji.

Podczas konferencji pojawiły się poważne różnice zdań – przede wszystkim między mniejszymi koloniami a Prowincją Kanady w kwestii podziału miejsc w przyszłym parlamencie oraz zakresu władzy rządu federalnego. John A. Macdonald, późniejszy pierwszy premier Kanady, był zwolennikiem silnej władzy centralnej, co budziło opór niektórych delegatów.

Po zakończeniu konferencji trudności w ratyfikacji postanowień były na tyle poważne, że Nowa Fundlandia i Wyspa Księcia Edwarda zdecydowały się nie przystępować do unii. W Nowym Brunszwiku natomiast pierwotnie wybrany rząd antyfederacyjny został pokonany w kolejnych wyborach, co ostatecznie otworzyło drogę do porozumienia.

Powstanie Dominium Kanady (1867). Ekspansja terytorialna i rozwój federacji

Pod koniec 1866 roku negocjacje z rządem brytyjskim doprowadziły do ostatecznego sfinalizowania planu federacji. W marcu 1867 roku brytyjski parlament uchwalił Ustawę o Brytyjskiej Ameryce Północnej (British North America Act), która weszła w życie 1 lipca 1867 roku. Na jej mocy Ontario, Quebec, Nowy Brunszwik i Nowa Szkocja stały się pierwszymi prowincjami nowo utworzonego Dominium Kanady.

Po powstaniu Kanady kraj szybko rozszerzał swoje terytorium na zachód i północ. W 1869 roku rząd kanadyjski porozumiał się z Kompanią Zatoki Hudsona oraz rządem brytyjskim w sprawie przejęcia ogromnych obszarów znanych jako Rupertland, które oficjalnie przyłączono do Kanady w 1870 roku.

W kolejnych latach do federacji stopniowo dołączały nowe prowincje i terytoria:

• 1870 – powstanie prowincji Manitoba,
• 1871 – dołączenie Kolumbii Brytyjskiej,
• 1873 – przystąpienie Wyspy Księcia Edwarda,
• 1905 – utworzenie prowincji Saskatchewan i Alberta,
• 1949 – Nowa Fundlandia staje się częścią Kanady,
• 1999 – utworzenie Nunavutu, który uzyskał szeroką autonomię.

Tym samym Kanada ukształtowała się jako rozległe państwo, obejmujące zarówno tereny rolnicze, jak i surowe regiony północne.

Historia Kanady przed I wojną światową

Pierwszym premierem częściowo niepodległej Kanady został konserwatysta John Alexander Macdonald, sprawujący urząd w latach 1867-1873. W 1869 roku, za jego przywództwa, Kanada przejęła kontrolę nad Rupertlandem oraz Terytoriami Północno-Zachodnimi, wykupionymi od Kompanii Zatoki Hudsona.

Rząd aktywnie zachęcał osadników do zasiedlania tych ziem, co szybko doprowadziło do napięć pomiędzy pionierami a rdzennymi mieszkańcami, w tym Métisami – ludem o mieszanym francusko-indiańskim pochodzeniu, będącym potomkami wczesnych handlarzy futer.

Powstania Métisów

Społeczność Métisów (lud Métis), zamieszkująca okolice Rzeki Czerwonej w dzisiejszej prowincji Manitoba, początkowo próbowała rozwiązać konflikt na drodze negocjacji z rządem. Jednakże napięcia eskalowały, a pod przywództwem Louisa Riela wybuchła rebelia, którą stłumiły oddziały kanadyjskiej milicji.

Riel zmuszony był uciec do Stanów Zjednoczonych, by powrócić ponad dekadę później. Tym razem poprowadził kolejne powstanie, tym razem w dzisiejszej prowincji Saskatchewan w 1885 roku, stając do walki z nowo utworzoną Północno-Zachodnią Policją Konną. Ponownie sprowadzono milicję, która tym razem nie tylko zdławiła bunt, ale także pojmała Riela.

Po skazaniu za zdradę państwa został on stracony w listopadzie 1885 roku. Egzekucja Louisa Riela, postrzeganego jako bohater przez francuskojęzyczną społeczność, stała się iskrą, która ponownie pogłębiła podziały narodowościowe w kraju i rozbudziła francuski nacjonalizm.

Rozwój narodu

Pierwsze powstanie Métisów doprowadziło do utworzenia w 1870 roku nowej prowincji – Manitoby. Początkowo obejmowała ona niewielki obszar, lecz zapewniała francuskojęzycznym Métisami oraz rdzennym mieszkańcom takie same prawa, jakie przysługiwały anglofonom, gwarantując równość religijną.

Rok później, w 1871 roku, Kolumbia Brytyjska dołączyła do konfederacji, po tym jak rząd Kanady zobowiązał się do budowy transkontynentalnej linii kolejowej. Trasa tego połączenia, przebiegająca przez słabo zaludnione Terytoria Północno-Zachodnie, została ukończona w 1885 roku.

W kolejnych dekadach kolej odegrała kluczową rolę w eksploracji i zasiedlaniu ogromnego interioru kraju, prowadząc do utworzenia prowincji Saskatchewan i Alberta. Na zachodnich terytoriach porządku strzegła Północno-Zachodnia Policja Konna, późniejsza Kanadyjska Królewska Policja Konna.

W 1873 roku do konfederacji dołączyła również Wyspa Księcia Edwarda, początkowo wahająca się przed takim krokiem. Pod koniec XIX wieku Kanada przejęła suwerenność nad wyspami arktycznymi, dzięki czemu kontrolowała większość północnej połowy kontynentu, z wyjątkiem Alaski i Labradoru, który pozostał pod panowaniem brytyjskim aż do 1949 roku, kiedy to Nowa Fundlandia stała się dziesiątą prowincją Kanady.

Historia Kanady pod koniec XIX wieku

John A. Macdonald, ponownie piastujący funkcję premiera w latach 1878-1891, wdrożył ambitną politykę narodową, która miała na celu wzmocnienie gospodarki kraju w obliczu dominacji ekonomicznej Stanów Zjednoczonych.

Poza budową kolei transkontynentalnej, strategia ta obejmowała wprowadzenie ceł protekcjonistycznych, mających chronić rodzimy przemysł. Transport i przemysł uległy znacznej modernizacji, co szczególnie sprzyjało Ontario. Dzięki tym reformom Kanada stała się bardziej niezależna i pewna siebie na arenie międzynarodowej.

Pod koniec XIX wieku kraj doświadczył gwałtownego wzrostu liczby ludności, głównie za sprawą imigracji z Europy. Zjawisko to wspierało dynamiczny rozwój gospodarczy, czyniąc Kanadę jednym z najszybciej rozwijających się państw świata.

Istotnym wydarzeniem była gorączka złota nad Klondike w 1897 roku, która przyciągnęła tysiące poszukiwaczy, co wymusiło wyodrębnienie z Terytorium Północno-Zachodniego nowego obszaru: Terytorium Jukonu w 1898 roku.

Mimo sprzyjania imigracji z Europy, rząd wprowadzał ograniczenia dla imigrantów z Azji. Wymagano od nich specjalnych opłat wjazdowych, a w 1923 roku wprowadzono całkowity zakaz imigracji z Chin, obowiązujący przez kolejne ćwierć wieku. Współcześnie te decyzje są postrzegane jako przejaw instytucjonalnego rasizmu.

Wilfried Laurier i „stulecie Kanady”

W 1896 roku na premiera Kanady został wybrany liberał, Wilfrid Laurier. Jego celem było wzbudzenie nacjonalizmu, który miałby przyczynić się do zacieśnienia więzi między mieszkańcami anglo- i francuskojęzycznymi.

Laurier uważał, że Kanada powinna skupić się na Ameryce Północnej, a nie na więzach z ojczyzną i jej kolonialnym imperium. Widział Kanadę jako rosnące mocarstwo na arenie międzynarodowej i ogłosił, że XX wiek stanie się „stuleciem Kanady”.

Pomimo polityki Lauriera, utrzymywały się głębokie różnice w poglądach na temat przyszłości kraju, szczególnie między obiema społecznościami. Kiedy w 1899 roku Wielka Brytania zaapelowała o wsparcie finansowe dla swoich sił zbrojnych walczących w Afryce Południowej podczas II wojny burskiej, spotkało się to z silnym sprzeciwem ze strony francuskojęzycznych mieszkańców, którzy nie chcieli uczestniczyć w tej „imperialnej wojnie”.

Z kolei anglojęzyczni obywatele wykazywali entuzjazm do udziału w konflikcie. Ostatecznie Laurier postanowił, że zamiast wysyłać regularne siły zbrojne, zostaną wysłane jedynie ochotnicze jednostki. Przekonanie probrytyjskiej społeczności, że Laurier starał się oddzielić Kanadę od wpływów brytyjskiej ojczyzny, doprowadziło do jego porażki wyborczej w 1911 roku, kiedy to zwycięstwo odnieśli konserwatyści pod wodzą Roberta Lairda Bordena.

Podczas konferencji cesarskiej w 1907 roku podjęto decyzję o zmianie statusu kolonii Nowej Fundlandii na status dominium.

Historia Kanady w I wojnie światowej

Na początku I wojny światowej Kanada była wciąż tylko częściowo niezależna od Wielkiej Brytanii. Choć kraj miał swoją wewnętrzną autonomię, kwestie związane z obronnością oraz polityką zagraniczną pozostawały w gestii Londynu.

Kiedy 4 sierpnia 1914 roku Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom, a następnie wszystkim krajom należącym do Mocarstw Centralnych, Kanada, podobnie jak inne terytoria brytyjskie, takie jak Australia i Nowa Zelandia, została automatycznie wciągnięta w konflikt.

Mimo że Kanada nie miała jeszcze pełnej suwerenności, entuzjazm do udziału w wojnie był ogromny. Zarówno wśród anglojęzycznych, jak i francuskojęzycznych Kanadyjczyków, wielu mężczyzn ochoczo zgłaszało się na front, a dziesiątki tysięcy żołnierzy wysłano na pola walki w Europie.

Wojna się ciągnęła, a liczba ochotników zaczęła stopniowo maleć. W obliczu tego problemu, rząd pod przewodnictwem premiera Roberta Bordena zdecydował się na wprowadzenie poboru wojskowego w 1917 roku.

Decyzja ta spotkała się z ogromnym oporem, szczególnie w prowincji Quebec, gdzie wielu mieszkańców sprzeciwiało się wysyłaniu kanadyjskich żołnierzy do walki w ramach brytyjskich interesów. Rząd Bordena był wstrząśnięty tymi protestami, ale mimo to udało mu się utrzymać władzę. W tym celu utworzono koalicję narodową z liberalną opozycją, która w 1917 roku wygrała wybory pod nazwą Union Party.

Dzięki tej koalicji Borden mógł kontynuować rządy, choć jego partia składała się głównie z przedstawicieli anglojęzycznych prowincji. Wilfrid Laurier, były premier i lider Partii Liberalnej, reprezentujący Quebec, nie został członkiem rządu Unii, mimo że jego partia uczestniczyła w koalicji.

Znaczenie I wojny światowej dla narodu kanadyjskiego

I wojna światowa miała kluczowe znaczenie dla ukształtowania się poczucia tożsamości narodowej Kanadyjczyków, zwłaszcza wśród ludności anglojęzycznej. Początkowo kanadyjskie jednostki wojskowe były pod bezpośrednim dowództwem Brytyjczyków, ale z czasem Kanada zyskała większą autonomię.

Kanadyjskie oddziały zaczęły działać pod dowództwem swoich własnych oficerów. Bitwa pod Vimy Ridge stała się szczególnie symboliczna dla Kanadyjczyków. W tej bitwie, która miała miejsce w 1917 roku, kanadyjskim żołnierzom udało się zdobyć ważną niemiecką pozycję, mimo wcześniejszych nieudanych prób zarówno brytyjskich, jak i francuskich sił. Po tym zwycięstwie, wielu Kanadyjczyków zaczęło postrzegać swój kraj jako odrębne, dojrzewające państwo na arenie międzynarodowej.

Jednak wojna, choć przyniosła narodową dumę, miała także ogromną cenę. Ekonomicznie obciążenie wojną zostało częściowo zrównoważone przez wprowadzenie „tymczasowego” podatku dochodowego, który, choć miał być czasowy, pozostał na stałe.

Koszty ludzkie były również ogromne: około 60 000 Kanadyjczyków straciło życie, a 150 000 zostało rannych. Dodatkowo, 6 grudnia 1917 roku, w portowym mieście Halifax w Nowej Szkocji doszło do tragicznej katastrofy.

Francuski statek amunicyjny zderzył się z belgijskim statkiem, co doprowadziło do ogromnej eksplozji. Zniszczeniu uległa niemal cała część miasta, a katastrofa miała również wpływ na samą wojnę, ponieważ Halifax był jednym z kluczowych portów dla transportu towarów między Ameryką Północną a Europą.

Po zakończeniu I wojny światowej Kanada domagała się większej niezależności na arenie międzynarodowej. Kraj domagał się i ostatecznie uzyskał własną reprezentację w negocjacjach dotyczących traktatu wersalskiego.

Kanada, podobnie jak Australia, Indie Brytyjskie, Nowa Zelandia czy Republika Południowej Afryki, otrzymała pełne członkostwo w Lidze Narodów i od samego początku brała udział w międzynarodowych sprawach, które dotyczyły nie tylko samej Wielkiej Brytanii.

Wyjątkowym momentem był 1922 rok, kiedy to w związku z wojną grecko-turecką, Kanada odmówiła poparcia dla Wielkiej Brytanii, która rozważała udzielenie Grecji wsparcia militarnego. Był to wyraźny sygnał, że Kanada staje się coraz bardziej niezależna i prowadzi własną politykę zagraniczną, już nie podporządkowaną automatycznie decyzjom Londynu.

Historia Kanady po I wojnie światowej

Po zakończeniu I wojny światowej wielu żołnierzy powróciło do Kanady, a ich powrót, w połączeniu z rosnącym ruchem związkowym, przyczynił się do serii strajków w latach 1918–1919. Niektóre z tych protestów doprowadziły nawet do przemocy między robotnikami a władzami.

Oprócz wzrostu liczby związków zawodowych, Kanada przechodziła również istotne zmiany polityczne. Powstawały partie regionalne, takie jak Partia Kredytu Społecznego w Albercie, a także partie populistyczne i socjalistyczne, które zyskały na znaczeniu, zwłaszcza w czasie Wielkiego Kryzysu, który uderzył w kraj.

Premier William Lyon Mackenzie King postanowił wykorzystać polityczny kryzys związany z rozwiązaniem parlamentu (na co gubernator generalny nie wyraził zgody), aby podczas Konferencji Wspólnoty Narodów przekonać do redefinicji roli przedstawiciela Korony w Kanadzie.

W wyniku tego, po konferencji westminsterskiej w 1931 roku, Kanada, podobnie jak inne częściowo niepodległe terytoria Imperium Brytyjskiego, zyskała większą autonomię. Choć kraj zyskał pewną niezależność, parlament brytyjski wciąż miał ostatnie słowo w sprawach konstytucyjnych.

Wielki Kryzys

Zachodnie prowincje Kanady najbardziej ucierpiały w wyniku kryzysu gospodarczego, który miał swoje źródło w bliskich powiązaniach gospodarczych z Stanami Zjednoczonymi. Załamanie się rynku zbożowego nie tylko wstrząsnęło lokalnymi gospodarkami prowincji preriowych, ale także spowodowało poważne spowolnienie gospodarcze w całym kraju, ponieważ zboże było jednym z najważniejszych towarów eksportowych Kanady.

Sektor przemysłowy w Ontario i Quebecu również stanął na krawędzi, a kanadyjska gospodarka przeżywała jeden z największych kryzysów w swojej historii, ustępując pod względem spowolnienia tylko Stanom Zjednoczonym. Dopiero wybuch II wojny światowej pozwolił gospodarce Kanady wrócić do poziomu z 1929 roku. W szczytowym momencie kryzysu, co czwarty Kanadyjczyk pozostawał bez pracy.

William Lyon Mackenzie King, liberalny premier, początkowo starał się zachować postawę wyczekującą, wierząc, że depresja będzie krótkotrwała i że nie będzie wymagała interwencji rządu. Jednak w 1930 roku, po przegranych wyborach, nowym premierem został lider konserwatystów, Richard Bennett.

Bennett próbował wdrożyć politykę zbliżoną do Nowego Ładu prezydenta Franklina Delano Roosevelta z USA, ale efekty jego działań były ograniczone. Z czasem Bennett stał się obwiniany za pogłębiający się kryzys, co doprowadziło do jego porażki w 1935 roku.

Po raz trzeci Mackenzie King i jego liberałowie wrócili do władzy, zdobywając ponownie poparcie społeczeństwa. Premier Mackenzie King ostatecznie pełnił swoją funkcję przez 21 lat w ciągu 27 lat (1921–1948), co czyni go najdłużej urzędującym premierem w historii Kanady.

Za czasów Bennetta powstały obozy pracy dla bezrobotnych mężczyzn, którzy byli zatrudniani m.in. przy budowie dróg i innych projektach publicznych. Warunki w tych obozach były bardzo trudne, co doprowadziło do strajku w Vancouver w 1935 roku.

Strajk ten przerodził się w ogólnokrajowy protest ludowy. Setki protestujących wyruszyły z Vancouver do Ottawy, ale w Reginie (stolicy Saskatchewan) marsz został zatrzymany przez władze. Jedynie liderzy ruchu mogli udać się na negocjacje z premierem Bennettem.

Niestety, rozmowy zakończyły się niepowodzeniem, a po powrocie do Reginy demonstranci zorganizowali kolejne protesty, które szybko przerodziły się w zamieszki. Sytuacja została brutalnie stłumiona przez policję. Wkrótce potem rząd przeprowadził reformy i obozy pracy zostały zamknięte.

Świat w stanie wojny: historia Kanady w II wojnie światowej

W okresie poprzedzającym II wojnę światową, Kanada przyjęła zadziwiająco neutralne stanowisko w swojej polityce zagranicznej. Od konferencji westminsterskiej Kanada była już w stanie samodzielnie podejmować decyzje w sprawach zagranicznych, niezależnie od Wielkiej Brytanii.

Mackenzie King, premier Kanady, oświadczył po spotkaniu z Adolfem Hitlerem, że nie widzi żadnego zagrożenia ze strony Niemiec, a Kanada wypowiedziała wojnę Niemcom dopiero tydzień po Wielkiej Brytanii.

Kanada wniosła nieproporcjonalnie duży wkład w wysiłek wojenny, a pod koniec wojny kraj stał się jednym z mocarstw militarnych. Ten wkład w historiografii II wojny światowej wydaje się być niedoceniany wystarczająco. Prawie 150 000 alianckich pilotów przeszło szkolenie w Kanadzie, a pierwszą bitwą, w której Kanada miała duży udział, była obrona Hongkongu przed japońską inwazją w 1941 roku.

Kanadyjczycy walczyli także w Włoszech, a 6 czerwca 1944 roku, w dniu D-Day, Kanada odpowiedzialna była za inwazję na plażę Juno podczas alianckiej inwazji w Normandii. Wraz z wojskami brytyjskimi i amerykańskimi, kanadyjskie oddziały wkraczały do Europy, m.in. na północ, wnosząc istotny wkład w wyzwolenie Holandii na przełomie 1944 i 1945 roku.

W ramach wdzięczności za pomoc w wyzwoleniu oraz gościnność, którą Holandia otrzymała od Kanady, co roku wysyłane są do Kanady 10 000 cebulek tulipanów, a w Ottawie organizowany jest coroczny Festiwal Tulipanów.

Tak jak podczas Wielkiej Wojny, początkowo Kanada rozmieszczała jedynie armię ochotniczą, jednak z czasem opracowano plan mobilizacji, który mógł zostać wykorzystany tylko do obrony samego kraju. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy był silny opór społeczności francuskojęzycznej, która nie chciała brać udziału w wojnie.

Z kolei anglojęzyczna Kanada zarzucała im, że wolą pozostać w domu, podczas gdy ich rodacy walczą za granicą o wolność. Ostatecznie, sytuacja wojskowa zmusiła Mackenziego Kinga do przeprowadzenia w 1942 roku referendum dotyczącego wprowadzenia powszechnego poboru.

W głosowaniu, angielskojęzyczna Kanada zagłosowała za, podczas gdy Quebec był przeciwny. Ostatecznie wynikiem było tak, ale tylko niewielka część poborowych została wysłana do wojska spośród prawie miliona Kanadyjczyków, którzy służyli w siłach zbrojnych.

Historia Kanady podczas zimnej wojny (1945–1968)

Po zakończeniu II wojny światowej świat wkroczył w nową, napiętą rzeczywistość. Zimna wojna, która wybuchła niemal natychmiast po zakończeniu konfliktu, miała ogromny wpływ na politykę międzynarodową.

Kanada, choć nadal nieco oddzielona od wydarzeń na świecie, zaczęła zbliżać się do Stanów Zjednoczonych zarówno w kwestiach wojskowych, jak i polityce zagranicznej. W wyniku rywalizacji między USA a ZSRR o dominację na świecie, Stany Zjednoczone zaczęły wyprzedzać Wielką Brytanię jako główną potęgę światową, co zmusiło Kanadę do ściślejszej współpracy z amerykańskimi sojusznikami.

Kanada była jednym z członków-założycieli Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) i aktywnie uczestniczyła w wojnie koreańskiej obok Stanów Zjednoczonych oraz innych sojuszników, walcząc pod flagą ONZ. Kanada współpracowała również z USA w zakresie bezpieczeństwa kontynentalnego, co zaowocowało powstaniem wspólnego dowództwa obrony powietrznej NORAD.

Jednak pomimo intensywnej współpracy z USA, Kanada zaczęła również dążyć do wyznaczenia własnej, niezależnej drogi na arenie międzynarodowej. Lester Pearson, który pełnił funkcję premiera w latach 1963–1968, przewodził dwóm rządom mniejszościowym.

W 1957 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za swoje wysiłki w rozwiązaniu kryzysu sueskiego, który wybuchł pomiędzy Egiptem a sojuszem francusko-brytyjsko-izraelskim. Pearson, działając dyplomatycznie, przyczynił się do znalezienia rozwiązania, które zapobiegło eskalacji konfliktu.

Pod względem gospodarczym Kanada obrała drogę zdecydowanie inną od tej, jaką podążały Stany Zjednoczone. Po zakończeniu wojny, Kanada zaczęła realizować politykę o bardziej socjalistycznym zabarwieniu, tworząc państwo opiekuńcze.

Później ta polityka zaowocowała wprowadzeniem systemu opieki zdrowotnej, który stał się powszechny, dostępny dla wszystkich mieszkańców kraju, a w dużej mierze również darmowy. Kanada przyjęła także liberalne przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego, co znacznie poprawiło życie obywateli.

Warto zauważyć, że Kanada nie podporządkowała się amerykańskiemu embargo na Kubę, wprowadzonemu po objęciu władzy przez Fidela Castro. Pierre Trudeau, który był premierem w latach 1968–1979 oraz 1980–1984, był otwartym sympatykiem kubańskiego dyktatora, co budziło kontrowersje, ale także wyrazisty akcent w polityce zagranicznej Kanady.

W sferze politycznej, Kanada w powojennym okresie była zdecydowanie bardziej lewicowa, a przez długie lata rządy obejmowały głównie partie liberalne. Niemniej, w latach 1957–1963, konserwatysta John Diefenbaker objął urząd premiera.

Maple Flag

To za jego rządów doszło do ważnej zmiany w polityce społecznej: rdzenni Amerykanie (tzw. Pierwsze Narody) w Kanadzie zyskali prawo do głosowania w federalnych wyborach powszechnych. W tym czasie również nasiliły się napięcia pomiędzy Quebekiem a resztą kraju, szczególnie społecznością anglojęzyczną.

Aby zachować jedność narodu, Lester Pearson zaproponował wprowadzenie nowej flagi kanadyjskiej, która zastąpiłaby czerwoną flagę z Union Jackiem i herbem Kanady. W 1965 roku, po długich i gorących debatach, nowa flaga – znana dziś jako Flaga Maple – została przyjęta przez Kanadyjczyków.

Choć decyzja była kontrowersyjna, nowa flaga szybko stała się symbolem jedności kraju. John Diefenbaker, który do końca walczył o zachowanie starego czerwonego sztandaru, odmówił przyjęcia nowej flagi i podkreślał swoją postawę aż do swojej śmierci. Podczas jego pogrzebu stara flaga zdobiła jego trumnę.

W tym samym czasie w Quebecu zaczęły się nasilać głosy o potrzebie większej niepodległości tej prowincji. Ruch ten, znany jako Révolution tranquille (Cicha Rewolucja), początkowo miał charakter pokojowy i dążył do przekształcenia Quebecu w niezależne państwo.

W 1968 roku powstała Parti Québécois, partia separatyczna, która później zasiadała w parlamencie federalnym pod nazwą Bloc Québécois. Ruch ten był odpowiedzią na rosnące napięcia między Francuzami a Anglikami w kraju, a także na potrzebę uzyskania większej autonomii przez Quebec.

Historia Kanady w okresie rządów Pierre’a Trudeau

Rządy Pierre’a Trudeau to jeden z najczęściej komentowanych okresów w historii Kanady. Choć wielu Kanadyjczyków uważa go za jednego z najwybitniejszych liderów kraju, jego kadencja budziła również liczne kontrowersje.

Z jednej strony jego polityka zyskała wielu zwolenników, z drugiej zaś miała swoje wyraźne mankamenty, które wpłynęły na dalszy rozwój kraju. W zakresie gospodarki rządy Trudeau przyjęły kurs socjalistyczny, co doprowadziło do spadku wyników gospodarczych Kanady poniżej średniej G7.

Dodatkowo, jego polityka wobec Quebecu opierała się głównie na próbach zadowolenia tej prowincji, co paradoksalnie wzmocniło tendencje separatystyczne. Quebec nie tylko domagał się specjalnych przywilejów, ale często je otrzymywał, co wzmagało napięcia w całym kraju.

Terror i separatyzm w Quebecu

Pierre Trudeau objął stanowisko premiera w 1968 roku, a w tym samym czasie w Quebecu zaczęły się pojawiać coraz bardziej radykalne odłamy separatystyczne. Jednym z najgłośniejszych wydarzeń tamtego okresu była działalność Front de Libération du Québec (FLQ), który od 1963 roku prowadził kampanię terroru. W jej ramach dochodziło do zamachów bombowych i innych aktów przemocy, mających na celu uwolnienie Quebecu spod dominacji Kanady.

Punktem kulminacyjnym tej przemocy był październik 1970 roku, kiedy FLQ porwała dwóch prominentnych polityków. Reakcją Trudeau było ogłoszenie stanu wyjątkowego w prowincji oraz wprowadzenie tzw. ustawy o wojnie, dającej rządowi wyjątkowe uprawnienia. Dzięki temu, jeszcze w tym samym roku, większość liderów FLQ została aresztowana, a organizacja straciła swoje podstawy.

Choć po tym incydencie przemoc w Quebecu zdecydowanie zmalała, separatystyczny ruch wcale nie zniknął. W latach 1976–1985, pod przewodnictwem René Lévesque’a, Parti Québécois przejęło rządy w prowincji, wprowadzając szereg zmian mających na celu zwiększenie autonomii Quebecu, a nawet dążenie do jego pełnej niepodległości.

Jednym z kluczowych momentów tej polityki było referendum z 1980 roku, które miało zdecydować o przyszłości prowincji. Choć pytanie było nieco niejasno sformułowane, referendum zostało ostatecznie odrzucone przez 60% głosujących, co nie zakończyło jednak sporów o status Quebecu.

Stosunki z Stanami Zjednoczonymi

Podczas rządów Trudeau stosunki z USA stały się bardziej napięte, niż dotychczas. Kanadyjczycy, mający świadomość swojej mniejszości w stosunku do potężnego sąsiada z południa, często sprzeciwiali się amerykańskim działaniom. Niezadowolenie z roli USA w różnych międzynarodowych konfliktach, takich jak wojna w Wietnamie, stało się jednym z elementów antyamerykanizmu, który można uznać za jedno z charakterystycznych zjawisk w kanadyjskiej tożsamości.

Choć Kanada nie wzięła udziału w wojnie w Wietnamie, sprzedała USA sprzęt wojskowy, a także przyjęła na swój grunt osoby, które zdezerterowały lub unikały poboru. Ponad 125 000 Amerykanów skorzystało z tej możliwości. Z drugiej strony, kilkuset Kanadyjczyków poszło na front w Wietnamie, by walczyć po stronie USA, a po wojnie wielu z nich osiedliło się w Stanach i uzyskało amerykańskie obywatelstwo.

Kanada dostaje własną konstytucję

Choć Kanada była już praktycznie niepodległa od 1931 roku, dopiero 1982 roku zakończono proces formalnej suwerenności. W tym czasie Trudeau przeprowadził zmiany, które miały na celu uniezależnienie Kanady od Wielkiej Brytanii w kwestiach konstytucyjnych.

Przed tym rokiem, wszelkie zmiany w konstytucji musiały być zatwierdzane przez brytyjski parlament, co oznaczało, że Kanada wciąż nie była w pełni suwerenna w tej kwestii. Rząd Trudeau wymusił na Wielkiej Brytanii uchwalenie Ustawy o Kanadzie w 1982 roku, która pozwoliła na pełne przejęcie władzy legislacyjnej przez Kanadę.

Wraz z tą zmianą wprowadzono Kanadyjską Kartę Praw i Swobód, dokument, który miał zapewnić obywatelom Kanady pełne prawa i wolności. Jednak wprowadzenie tej Karty spotkało się z silnym oporem, zwłaszcza ze strony prowincji.

Aby osiągnąć porozumienie, Trudeau musiał zaakceptować klauzulę, która dawała rządom prowincji oraz rządowi federalnemu możliwość uznania części postanowień Karty za nieważne na czas nieokreślony. Mimo to, ta klauzula nigdy nie została użyta.

Rządy Briana Mulroneya

W 1984 roku na czele rządu stanął Brian Mulroney, reprezentując postępowych konserwatystów. Jego rządy charakteryzowały się znaczną poprawą stosunków z USA, zwłaszcza dzięki bliskim osobistym relacjom z prezydentem Ronaldem Reaganem.

Mulroney był zwolennikiem zacieśnienia współpracy gospodarczej z Ameryką, co doprowadziło do zawarcia umowy o wolnym handlu z USA w 1989 roku. Choć w Kanadzie pojawiły się obawy o nadmierny wpływ amerykańskich firm na gospodarkę, umowa ostatecznie weszła w życie. Później, w 1992 roku, rozszerzono ją o Meksyk, tworząc Północnoamerykański Układ Wolnego Handlu (NAFTA).

W polityce zagranicznej Kanada pod rządami Mulroneya starała się zachować dobrą wolę swoich tradycyjnych sojuszników, w tym USA. W 1990 roku Kanada zajęła stanowisko w sprawie irackiej okupacji Kuwejtu i odegrała rolę w operacji wojskowej mającej na celu wyparcie Saddama Husajna z Kuwejtu.

Jednak w kraju nie wszystko układało się pomyślnie. Trudeau wprowadził konstytucję, która nie została podpisana przez prowincję Quebec. Mulroney próbował poprawić tę sytuację, zawierając Meech Lake Accord w 1987 roku, jednak nie udało się uzyskać zgody wszystkich prowincji. Kolejna próba, porozumienie z Charlottetown z 1992 roku, również nie zakończyła się sukcesem, co miało wpływ na słabnącą popularność rządu.

Rządy Mulroneya zakończyły się w 1993 roku, po serii niepopularnych decyzji, takich jak wprowadzenie podatku towarowego i spowolnienie gospodarcze. Po jego rezygnacji, stanowisko premiera objęła Kim Campbell, pierwsza kobieta na tym stanowisku, choć jej kadencja trwała tylko pięć miesięcy. W wyniku wyborów w 1993 roku Partia Liberalna pod przewodnictwem Jeana Chrétiena przejęła władzę.

Najnowsza historia Kanady: Chrétien, Martin i Harper

Pierwsze lata rządów Jeana Chrétiena były zdominowane przez kwestie związane z Quebekiem i konstytucją. W wyniku referendum z 1995 roku, możliwość niepodległości Quebecu została odrzucona, ale tylko dzięki minimalnej przewadze głosów.

Pod względem gospodarczym, po kryzysie początku lat 90., Kanada odzyskała siły. Choć rząd Chrétiena nie spełnił obietnicy zniesienia podatku towarowego, polityka finansowa doprowadziła do uzyskania nadwyżki budżetowej, a Kanada stała się jednym z nielicznych krajów G7, który zdołał tego dokonać.

Jednak w kwestii zdrowia publicznego pojawiły się kontrowersje. System powszechnej opieki zdrowotnej zaczynał borykać się z problemami. Pomimo inwestycji, długie kolejki oczekujących na leczenie oraz brak personelu medycznego zaczęły stwarzać poważne wyzwania. W odpowiedzi niektóre prowincje zaczęły eksperymentować z prywatnymi rozwiązaniami.

W 1999 roku Kanada przeszła istotną zmianę, kiedy to z Terytoriów Północno-Zachodnich wydzielono Nunavut, który stał się półautonomiczną ojczyzną dla ludów Eskimosów.

9/11 i walka z terroryzmem

Za czasów rządów Jeana Chrétiena oraz jego następcy Paula Martina, budżet obronny Kanady był systematycznie obcinany. W początkach XXI wieku armia zmagała się z wieloma trudnościami – przestarzałym sprzętem i ograniczonymi środkami finansowymi. Generał Rick Hillier, najwyższy rangą oficer w Kanadyjskich Siłach Zbrojnych w 2006 roku, opisał ten okres jako katastrofalną dekadę.

W wyniku ataków terrorystycznych z 11 września 2001 roku w Stanach Zjednoczonych życie straciło 24 Kanadyjczyków. Był to jeden z najtragiczniejszych ataków, w którym zginęli obywatele Kanady. Zaledwie kilka lat wcześniej, w wyniku zamachów na samolot Air India w 1985 roku, życie straciło 329 osób, w tym 280 Kanadyjczyków – tamten atak pozostawał najcięższym, w którym zginęło tak wielu Kanadyjczyków.

W odpowiedzi na tragiczne wydarzenia z 9/11, Kanada dołączyła do Stanów Zjednoczonych w tzw. „wojnie z terroryzmem”, wysyłając swoje siły zbrojne do Afganistanu, gdzie po obaleniu talibów początkowo stacjonowali w stosunkowo bezpiecznym Kabulu.

Kanada musiała jednak zmierzyć się z bezpośrednimi skutkami ataków z 9/11 w zupełnie nieoczekiwany sposób. Z powodu całkowitego zamknięcia przestrzeni powietrznej nad Stanami Zjednoczonymi, dziesiątki międzynarodowych lotów, które zmierzały do USA, zostały zmuszone do lądowania w Kanadzie.

W ramach Operacji Yellow Ribbon, samoloty były przekierowane na kanadyjskie lotniska, a w szczególności Gander na Nowej Fundlandii stał się tymczasowym domem dla setek pasażerów, którzy utknęli w tej małej miejscowości. Mieszkańcy Gander, pokazując wyjątkową gościnność, przyjęli uwięzionych pasażerów, dopóki przestrzeń powietrzna nie została otwarta ponownie.

Po ataku na Irak, premier Chrétien początkowo zadeklarował, że Kanada dołączy do koalicji Chętnych, jednak w ostatniej chwili wycofał się z tej obietnicy. Choć wojna w Iraku nie cieszyła się dużym poparciem w Kanadzie, Chrétien został za to skrytykowany.

To był pierwszy przypadek, gdy Kanada odmówiła poparcia swoich głównych anglojęzycznych sojuszników: Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Australii.

Sponsoringgate i ujednolicone prawo

Po przegranej Partii Konserwatywnej w wyborach z 1993 roku, partie prawicowe w Kanadzie potrzebowały wielu lat, by odzyskać swoje wpływy. W tym czasie pojawiły się różne konserwatywne partie, głównie o charakterze regionalnym.

W 2003 roku, po dziesięciu latach sprawowania władzy przez Jeana Chrétiena, ten ogłosił swoją rezygnację, a na stanowisko premiera wybrano Paula Martina. Wkrótce po tym, liberałowie stanęli w obliczu poważnych skandali, a ich rządy zostały skrytykowane za aroganckość i podejrzenia o chęć utrzymania władzy za wszelką cenę.

W 2004 roku, Sojusz Kanadyjski pod przewodnictwem Stephena Harpera oraz Postępowi Konserwatyści Petera MacKaya podjęli negocjacje w celu połączenia swoich sił i stworzenia jednej zjednoczonej partii prawicowej, stanowiącej alternatywę dla rządzących liberałów.

Niedługo po tym, gdy powstała Konserwatywna Partia Kanady, Paul Martin, wykorzystując przewagę w sondażach, ogłosił wybory, licząc na zapewnienie sobie silnej pozycji w rządzie. Kampania wyborcza była pełna oskarżeń i ataków, w których oskarżano Stephena Harpera o liczne niepowodzenia.

W rezultacie, wybory zakończyły się powstaniem liberalnego rządu mniejszościowego, z wielką opozycją ze strony konserwatystów. Krótko po wyborach, dzięki raportom z audytu generalnego, ujawniono poważny skandal korupcyjny związany z tzw. „Sponsoringate”.

W wyniku nielegalnych praktyk, około 250 milionów dolarów publicznych pieniędzy zostało przekazanych do agencji reklamowych w Quebecu, które były związane z Partią Liberalną. W zamian za fikcyjne lub nieistniejące projekty, te agencje miały na celu promowanie Kanady i Partii Liberalnej wśród francuskojęzycznych obywateli Quebecu.

Po ujawnieniu skandalu, konserwatywna opozycja złożyła w parlamencie wniosek o wotum nieufności wobec rządu Paula Martina. Chociaż początkowo wniosek ten uzyskał minimalną większość głosów, premier Martin postanowił go zignorować, twierdząc, że nie zastosowano właściwej procedury.

Sytuacja polityczna zaczęła przypominać niekończący się spór, który przerodził się w kryzys konstytucyjny. Ostatecznie, przy pomocy jednego z członków opozycji, Martin zmusił do przeprowadzenia głosowania, które zakończyło się remisem, a decydujący głos oddał spiker Izby Gmin.

To nieczyste zagranie polityczne kosztowało liberałów część poparcia, a po tym, jak w 2005 roku opublikowano pierwszy raport o skandalu, wszystkie partie opozycyjne zjednoczyły się w przeprowadzeniu głosowania o wotum nieufności. Paul Martin musiał podać się do dymisji.

W obliczu nadchodzących wyborów w styczniu 2006 roku, Martin próbował przekonać wyborców rekordowymi wydatkami państwa, jednak to Partia Konserwatywna pod przewodnictwem Stephena Harpera, która prowadziła merytoryczną kampanię, uzyskała poparcie.

Ostatecznie, 6 lutego 2006 roku, Stephen Harper został zaprzysiężony na premiera, stając się pierwszym konserwatywnym liderem w Kanadzie od ponad 12 lat.

Historia Kanady pod rządami Harpera

Pod rządami Stephena Harpera, Kanada zintensyfikowała swoją aktywność wojskową w Afganistanie. Kanada, razem z USA i Holandią, odpowiadała za niestabilną prowincję Kandahar, co stanowiło ważną rolę w międzynarodowej walce z terroryzmem. Partia Konserwatywna, a w szczególności Harper, w pełni popierała zaangażowanie w Afganistanie, zwiększając kanadyjską obecność.

Rządy Harpera skoncentrowały się także na poprawie międzynarodowych relacji, szczególnie ze Stanami Zjednoczonymi, które za rządów Chrétiena i Martina były na najniższym poziomie. Długotrwały spór handlowy o drewno iglaste, który przez wiele lat nie miał rozwiązania, ostatecznie został zażegnany.

Na poziomie krajowym, rząd konserwatywny wprowadził szereg cięć podatkowych, jednak spotkało się to również z krytyką dużych wydatków publicznych. Rząd Harpera starał się zrealizować ambitne reformy polityczne, które miały na celu wprowadzenie większej przejrzystości w działaniu rządu. Znalazł się również na etapie próby wprowadzenia wyborów bezpośrednich do Senatu, w celu jego przekształcenia w izbę parlamentu wybieraną przez obywateli.

W październiku 2015 roku w Kanadzie odbyły się 42. powszechne wybory federalne. Partia Liberalna zdobyła 39,5% głosów, co pozwoliło jej uzyskać 184 mandaty w Izbie Gmin, a na stanowisku premiera zasiadł Justin Trudeau. To wydarzenie stało się kamieniem milowym w kanadyjskiej polityce, ponieważ Trudeau przejął rządy po Stephenie Harperze, liderze Partii Konserwatywnej.

W 2019 roku wybuchła głośna afera, która miała duży wpływ na wizerunek rządu Trudeau. Zostało ujawnione, że jego administracja miała wywierać presję na ówczesną prokurator generalną, Jody Wilson-Raybould, by ta zaniechała postępowania sądowego wobec firmy SNC-Lavalin, która była oskarżona o korupcję.

Informację tę ujawniono w gazecie „The Globe and Mail” i sprawa ta przeszła do historii jako afera SNC-Lavalin. Mimo tego skandalu, Trudeau ponownie odniósł sukces wyborczy w 2019 roku, choć jego partia straciła większość w parlamencie, zmuszając go do utworzenia rządu mniejszościowego.

Pandemia COVID-19, która po raz pierwszy dotarła do Kanady pod koniec stycznia 2020 roku, miała poważne konsekwencje nie tylko zdrowotne, ale i społeczne. W wyniku tego kryzysu, od czerwca 2022 roku Kanada zgłosiła około 41 000 zgonów związanych z koronawirusem, co sprawiło, że kraj znalazł się na trzecim miejscu w Ameryce Północnej pod względem śmiertelności, zaraz po Stanach Zjednoczonych i Meksyku.

Rząd Trudeau postanowił przeprowadzić przedterminowe wybory w 2021 roku, licząc na wzmocnienie pozycji Partii Liberalnej i uzyskanie rządu większościowego. Choć Trudeau ponownie wygrał wybory, udało mu się jedynie utrzymać mniejszość mandatów, co zmusiło go do dalszych negocjacji z partiami opozycyjnymi.

Kim jest Justin Trudeau?

Justin Trudeau, syn byłego premiera Pierre’a Trudeau, przyszedł na świat w 1971 roku, w Boże Narodzenie, kiedy jego ojciec sprawował urząd premiera. Trudeau uzyskał tytuł licencjata w dziedzinie literatury na Uniwersytecie McGill, a następnie ukończył Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej, zdobywając licencjat z zakresu edukacji. Przez jakiś czas pracował jako nauczyciel matematyki i języka francuskiego, zanim postanowił wkroczyć do polityki.

Po raz pierwszy zyskał szeroką rozpoznawalność w październiku 2000 roku, wygłaszając wzruszające przemówienie na państwowym pogrzebie swojego ojca.

Kariera polityczna Trudeau rozpoczęła się w 2008 roku, kiedy został wybrany na członka Izby Gmin w okręgu Papineau w centrum Montrealu. W 2013 roku objął stanowisko lidera Partii Liberalnej i pod jego przewodnictwem partia odniosła zwycięstwo w wyborach 19 października 2015 roku.

Trudeau został 23. premierem Kanady, a jego zwycięstwo było szczególne, ponieważ był drugim najmłodszym premierem w historii kraju, po Joe Clarku, a także pierwszym synem byłego premiera, który zasiadł na tym stanowisku.

Złożenie przysięgi na stanowisko premiera miało miejsce 4 listopada 2015 roku, a jego rząd charakteryzował się równą liczbą mężczyzn i kobiet, co miało na celu odzwierciedlenie różnorodności samej Kanady. Trudeau powiedział wówczas, że jest dumny z tego, iż jego gabinet wygląda jak sama Kanada. Gdy dziennikarze zapytali go, dlaczego równowaga płciowa w gabinecie jest tak ważna, odpowiedział: Bo jest rok 2015.

Jednym z kluczowych postulatów politycznych Trudeau była walka ze zmianami klimatycznymi, legalizacja marihuany, a także obniżenie podatków dla klasy średniej i podniesienie ich dla najbogatszych. Obiecał także prowadzenie przejrzystego rządu i inwestowanie w gospodarkę, nawet kosztem zwiększenia deficytu budżetowego.

W 2019 roku, po wyborach 21 października, Partia Liberalna utrzymała największą liczbę mandatów, ale straciła większość parlamentarną, co zmusiło Trudeau do utworzenia rządu mniejszościowego i poszukiwania poparcia wśród partii opozycyjnych.

Trudeau jest również znany ze swojej postawy wobec praw kobiet. Otwarcie deklaruje, że jest feministą. W kwestii aborcji Trudeau opowiada się za pełnym prawem wyboru kobiet, co uzasadnia powołaniem się na Kanadyjską Kartę Praw i Wolności z 1982 roku, która gwarantuje wolność polityczną i obywatelską obywateli Kanady.

Kolejnym ważnym punktem w jego polityce jest poparcie dla społeczności LGBT, gdzie corocznie bierze udział w kanadyjskim Gay Pride. Trudeau nie unika również kontrowersji. W 2017 roku znalazł się w Paradise Papers, gdzie jego zbiórka pieniędzy została powiązana z wyprowadzeniem funduszy na Kajmany, choć w przeszłości domagał się działań na rzecz walki z unikaniem opodatkowania po ujawnieniu afery Panama Papers.

Po objęciu urzędu przez Donalda Trumpa w styczniu 2025 roku, amerykański prezydent ogłosił nałożenie dodatkowych ceł importowych na produkty z Kanady. Trudeau szybko odpowiedział na to posunięcie, wprowadzając podobne cła na amerykańskie produkty, co doprowadziło do długotrwałych negocjacji. Jednak po rozmowie telefonicznej między nimi Trump zgodził się na zawieszenie ceł na miesiąc, co uznano w Kanadzie za zwycięstwo Trudeau.

Bibliografia:

• Bothwell Robert, Ian M Drummond. John English, Canada Since 1945: Power, Politics, and Provincialism, Toronto 1989.
• Crowley Terence Allan, The Essentials of Canadian History: Pre-colonization to 1867—the Beginning of a Nation, 1993.
• Dale Ronald, The fall of New France, Toronto 2024.
• Grabowski Jan, Historia Kanady, Warszawa 2001.
• Grzybowski Stanisław, Tomahawki i muszkiety. Z dziejów Ameryki Północnej XV–XVIII w., Warszawa 1965.
• Jones Maldwyn, Historia USA,  Gdańsk  2002.
• Kijewska-Trembecka Marta, Kanada – naród czy wspólnota polityczna, Kraków 1994.
• Ładyka Stanisław, Kanada: dzieje, gospodarka, wymiana handlowa z Polską, Warszawa 1984.
• Pastusiak Longin, Dyplomacja Stanów Zjednoczonych (XVIII-XIX w.), Warszawa, 1978.
• Riendeau Roger E., A Brief History of Canada, 2007.
• The Oxford Companion to Canadian History pod red. Geralda Hallowella, Toronto, Oxford University Press 2004.
• Withrow William, A Popular History of the Dominion of Canada, Londyn 2004.
• Wright Louis B, The Thirteen Colonies, 2014.
• Wróbel Piotr, Wróbel Anna, Kanada, Warszawa 2000.
• Zakrzewski Jan, Ameryka kanadyjska, Warszawa 1988.
• Zins Henryk, Historia Kanady, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1975.

Netografia:

• Act of Union, thecanadianencyclopedia.ca [dostęp: 05.02.2025].
• canada.ca [dostęp: 31.01.2025].
• Canada, Britannica [online] [dostęp: 05.02.2025].
• Charles Fort National Historic Site of Canada, web.archive.org [dostęp: 05.02.2025].
• Clarke Harold D., i in., Like Father, Like Son: Justin Trudeau and Valence Voting in Canada’s 2015 Federal Election [PDF] [w:] “PS – Political Science & Politics” [dostęp: 31.01.2025].
• Clarke Seán, Cath Levett, Canada election 2019: full results, The Guardian [dostęp: 05.02.2025].
• dzieje.pl [dostęp: 05.02.2025].
• Historia Kanady, history-maps.com [dostęp: 05.02.2025].
• history of Canada, Britannica [online] [dostęp: 31.01.2025].
• Kanada. Historia, Encyklopedia PWN [online] [dostęp: 05.02.2025].
• Significant Events in Canadian History, thecanadianencyclopedia.ca [dostęp: 31.01.2025].
• Pierre de Troyes, thecanadianencyclopedia.ca [dostęp: 05.02.2025].

AK