Powstanie styczniowe było polskim zrywem niepodległościowym skierowanym przeciwko Rosji. Walki wybuchły w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku i objęły teren Królestwa Polskiego, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Powstańcy walczyli mimo braku regularnej armii, broni i wsparcia zagranicznego. Zryw zakończył się klęską w 1864 roku. Ale nie wszystkie oddziały zaprzestały walki.
Na Podlasiu walczyły jeszcze ostatnie siły powstańcze pod dowództwem ks. Stanisława Brzóski. Powstanie styczniowe w Sokołowie Podlaskim trwało to do wczesnej wiosny 1865 roku. 23 maja 1865 roku na rynku w Sokołowie Podlaskim stracono ks. Stanisława Brzóskę i jego adiutanta Franciszka Wilczyńskiego. To tragiczne wydarzenie w symboliczny sposób kończy powstanie styczniowe.
Od klęski do konspiracji. Polskie podziemie przed 1863 rokiem
Powstanie styczniowe z lat 1863–1864 było jednym z najważniejszych zrywów niepodległościowych Polaków w XIX wieku. Wybuch powstania był rezultatem narastającego napięcia politycznego i społecznego w Królestwie Polskim.
Po klęsce powstania listopadowego Polacy zostali objęci dotkliwymi represjami i rusyfikacją, co sprzyjało wzrostowi nastrojów patriotycznych oraz rozwojowi działalności tajnych organizacji spiskowych. Środowisko niepodległościowe podzieliło się na dwa obozy: stronnictwo „czerwonych”, dążących do szybkiego wybuchu powstania i reform społecznych, oraz „białych”, opowiadających się za bardziej ostrożnymi działaniami.
Branka i decyzja o walce. Początek powstania styczniowego
Bezpośrednim impulsem do wybuchu powstania styczniowego była branka, czyli przymusowy pobór młodych Polaków do armii rosyjskiej ogłoszony w styczniu 1863 roku przez Aleksandra Wielopolskiego. W obawie przed rozbiciem konspiracji powstańcy zdecydowali się rozpocząć powstanie w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku.
Powstanie styczniowe rozpoczęło się 22 stycznia 1863 roku ogłoszeniem Manifestu Tymczasowego Rządu Narodowego. Walki toczyły się na terenach Królestwa Polskiego, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Powstanie miało charakter partyzancki. Brakowało regularnej armii, broni i wsparcia zagranicznego.
W pierwszej fazie walk powstańczych do najważniejszych starć doszło pod Stoczkiem (14 lutego 1863 roku), Węgrowem (3 lutego 1863 roku) oraz pod Małogoszczem, Miechowem i Siemiatyczami. Sytuację utrudniał brak silnego i zdecydowanego przywództwa.
Dyktatura Traugutta i ostatnia próba ratowania powstania
W październiku 1863 roku Romuald Traugutt został dyktatorem powstania styczniowego. Próbował zdyscyplinować oddziały, przekształcić powstanie w regularną wojnę oraz uzyskać pomoc zagraniczną. Ponadto potwierdził uwłaszczenie chłopów oraz wzmocnił tajne struktury administracyjne. Czas reform zakończyło aresztowanie Traugutta w kwietniu 1864 roku.
5 sierpnia 1864 roku na Cytadeli warszawskiej odbyła się egzekucja Romualda Traugutta i członków powstańczego Rządu Narodowego. Załamało to przebieg powstania.
Represje po klęsce. Koniec autonomii Królestwa Polskiego
Władze carskie wprowadziły szereg represji. Wielu powstańców i podejrzanych o udział w walkach zesłano na Syberię. Przeprowadzono liczne konfiskaty majątków szlacheckich oraz zlikwidowano autonomię Królestwa Polskiego. W szkołach i instytucjach publicznych wprowadzono język rosyjski.
W wyniku tych represji nastąpiło osłabienie pozycji szlachty i inteligencji. Władze rosyjskie przeprowadziły także w 1864 roku uwłaszczenie chłopów, co miało na celu odebranie powstańcom wsparcia wsi.
Powstanie styczniowe na Podlasiu i ks. Stanisław Brzóska
Na Podlasiu działały liczne oddziały powstańcze, dowodzone m.in. przez Władysława Cichorskiego „Zameczka”, Romana Rogińskiego i Walerego Wróblewskiego. Walki toczyły się w lasach i wsiach regionu.
Do najważniejszych starć powstańczych doszło pod Węgrowemi Siemiatyczami. W powstaniu uczestniczyli ziemianie, inteligencja oraz, w mniejszym stopniu, chłopi. To właśnie tu swoją działalność rozwinął ks. Stanisław Brzóska.
Stanisław Brzóska urodził się 30 grudnia 1832 roku w Dokudowie koło Białej Podlaskiej. Pochodził ze szlacheckiej rodziny. Jego ojcem był Marceli Brzóska, matką – Karolina z Enskajtów (Enchajtów, Enckajtów).
Stanisław Brzóska rozpoczął edukację w szkole powiatowej w Białej. W 1853 roku wstąpił do Seminarium Duchownego w Janowie Podlaskim. 25 czerwca 1858 roku Stanisław Brzóska otrzymał święcenia kapłańskie. 25 lipca 1858 roku został wikariuszem kościoła parafialnego Sokołowie Podlaskim. W trakcie swojej pracy duszpasterskiej podupadł na zdrowiu. Został wysłany na urlop, który spędził u rodziny w Sycynie.
Kapłan i konspirator
Po odzyskaniu zdrowia, w 1860 roku biskup Szymański przeniósł ks. Stanisława Brzóskę do parafii w Łukowie. Po wprowadzeniu stanu wojennego na terenie Królestwa Polskiego ks. Stanisław Brzóska angażował się w budowanie w społeczeństwie ducha patriotyzmu.
Zwrócił tym na siebie uwagę rosyjskich zaborców, którzy 27 listopada 1861 roku aresztowali ks. Stanisława Brzóskę. 10 grudnia 1861 roku Wojenny Sąd Polowy w Siedlcach skazał go na dwa lata zesłania do europejskich guberni Rosji. Karę zmieniono na rok więzienia w twierdzy w Zamościu. 29 kwietnia 1862 roku władze skróciły ponownie wyrok do 6 miesięcy. Już 2 czerwca 1862 roku ks. Stanisław Brzóska wyszedł na wolność.
Gdy ks. Stanisław Brzóska wrócił do Łukowa, na terenie kraju trwały przygotowania Komitetu Centralnego Narodowego do wybuchu powstania. Nawiązał współpracę z ks. Adamem Słotwińskim i sędzią łukowskim Stanisławem Krzeczkowskim. We wrześniu 1862 roku ks. Stanisław Brzóska został naczelnikiem okręgu miasta Łukowa.
W listopadzie 1862 roku naczelnik cywilny województwa podlaskiego – Bronisław Deskur – powołał Komitet Wojewódzki. Ks. Stanisław Brzóska wszedł w jego skład jako „dyrektor komunikacji”. Działania powstańcze rozpoczęły się wcześniej niż planowano, w trudnych zimowych warunkach i z niewystarczającą ilością broni dla powstańców. Ks. Stanisław Brzóska otrzymał zadanie opanowania Łukowa.
Działania rozpoczęły się nocą z 22 na 23 stycznia 1863 roku. Celu nie udało się osiągnąć, ponieważ siły rosyjskie miały przewagę. W kolejnych miesiącach ks. Stanisław Brzóska pełnił funkcję kapelana w partii Walentego Lewandowskiego. Uczestniczył w bitwach pod Siemiatyczami i Sosnowicą. W ostatniej bitwie odniósł rany i trafił do łukowskiego szpitala.
Po powrocie do zdrowia dołączył do oddziału płk. Marcina Borelowskiego, następnie kpt. Karola Krysińskiego. 22 lipca 1863 roku Wydział Wojny Rządu Narodowego wyznaczył ks. Stanisława Brzóskę naczelnym kapelanem wojsk powstańczych województwa podlaskiego, a on sam zaczął się tytułować także generałem wojsk narodowych. Używał pseudonimu „generał Brzeziński”.
Intensywne walki powstańcze u boku gen. Michała Heydenreicha-Kruka spowodowały, że ks. Stanisław Brzóska jesienią zachorował na tyfus. Ukrywał się w Różance, szpitalu w Łukowie oraz Kępkach.
Ostatni partyzant powstania styczniowego
W tym ostatnim miejscu poznał Franciszka Wilczyńskiego, żołnierza z partii Walentego Lewandowskiego. Ks. Stanisław Brzóska, mimo powolnego upadku powstania, wierzył w sens i sukces walki. Zebrał kilkudziesięcioosobowy oddział, z którym chciał dołączyć do Karola Krysińskiego. Ten jednak w kwietniu 1864 roku zrezygnował z dalszej walki. Ks. Stanisław Brzóska ze swoim oddziałem prowadził działania w rejonie Łukowa i Sokołowa Podlaskiego.
Po ogłoszeniu przez zaborców rosyjskich amnestii 27 maja 1864 roku, ks. Stanisław Brzóska pozwolił zdecydować swoim ludziom o ich losach. Z tymi, którzy przy nim pozostali ukrył się na Błotach Jackich. Obozowisko rozbito na wyspie między odnogami rzeki Krzny. W czerwcu 1864 roku do oddziału ks. Stanisława Brzóski dołączyła Antonina Konarzewska – kurierka dowódców powstania.
Represje władz rosyjskich skierowane przeciwko sympatykom powstania i tym, którzy pomagali powstańcom z czasem się nasilały. Dodatkowo trudne warunki pogodowe skłoniły ks. Stanisława Brzóskę do podjęcia decyzji o zmianie lokalizacji obozowiska. Przeniósł się w okolice Sokołowa Podlaskiego. W kwietniu 1865 roku Rosjanie aresztowali Antoninę Konarzewską, która pod wpływem tortur podała miejsce przebywania ks. Stanisława Brzóski i Franciszka Wilczyńskiego.
Zdrada, pojmanie i egzekucja
29 kwietnia 1865 roku do wsi Krasnodęby-Sypytki wkroczył mjr Kremer z grupą Kozaków. Na podstawie uzyskanych zeznań rozpoczęto przeszukanie domu sołtysa Ksawerego Bielińskiego. Odnaleziono wówczas drzwi do skrytki. Wyskoczyli z niej ks. Stanisław Brzóska i Franciszek Wilczyński. Rozpoczął się ostrzał miedzy obiema stronami. Ks. Stanisław Brzóska został ranny. Franciszek Wilczyński, mimo szans ucieczki, pozostał przy swoim dowódcy.
Pojmanych przewieziono do Sokołowa, a następnie do Warszawy. 15 maja 1865 roku ks. Stanisława Brzóskę i Franciszka Wilczyńskiego przeniesiono na Cytadelę. 17 maja 1865 roku obaj usłyszeli wyrok śmierci.
Egzekucja odbyła się 23 maja 1865 roku na sokołowskim rynku.
Pomnik pamięci. Historia upamiętnienia ks. Stanisława Brzóski
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rozpoczęto przywracanie pamięci o polskiej historii. Wtedy narodził się pomysł upamiętnienia stracenia ks. Stanisława Brzóski. Jednym z propagatorów tej idei był ks. biskup Henryk Przeździecki – ordynariusz podlaski. W 1919 roku, podczas swojej wizyty w Sokołowie Podlaskim, rozpoczął zbiórkę funduszy na ten cel.
W 1922 roku sokołowskie Koło Starszych Harcerzy zwróciło się do władz miasta z pomysłem lokalizacji upamiętnienia na rynku – miejscu egzekucji. Wkrótce utworzono Komitet Budowy Pomnika.
Tworzyli go: ks. Antoni Święcicki, Wacław Leszczyński (junior), radni – Stanisław Miłobędzki, Kacper Olucha, burmistrz Bernard Dąbrowski (później Franciszek Raciborski), Józef Budzyński.
19 maja 1922 roku do Komitetu dołączyli: dziekan ksiądz kanonik Stanisław Retke, poseł Julian Szymborski, Jan Pędich, Władysław Szczygielski i Ludwik Malinowski. Głównym zadaniem Komitetu była zbiórka funduszy na budowę pomnika, które pochodziły od instytucji samorządowych i osób prywatnych. W 1923 roku rozpoczęto prace.
Autorem projektu i modelu pomnika był warszawski artysta rzeźbiarz Aleksander Veith. Głazy narzutowe zakupiono od rolników z Jabłonny i Toczysk. Wykonawcą pomnika była firma kamieniarska Józefa Płoskonko z Siedlec.
Monument stanął na wyznaczonym miejscu 1 października 1924 roku. Między brązowymi ornamentami – wieńcem i wzlatującym orłem – umieszczono napis wykuty w pomniku: „Powstańcom 1863 r.: księdzu St. Brzósce, Fr. Wilczyńskiemu straconym na tem miejscu dn. 23 maja 1865 roku przez Moskali i poległych na Podlasiu.
Rodacy w 1924 r.”. 23 maja 1925 roku, w 60. rocznicę stracenia księdza Stanisława Brzóski, dokonano uroczystego odsłonięcia pomnika. W uroczystości udział wzięło 12 powstańców styczniowych, w tym z oddziału księdza Stanisława Brzóski. Na mocy decyzji władz państwowych wszyscy otrzymali stopnie podporucznika.
Na początku 1940 roku Niemcy zdjęli elementy z brązu. Wywieźli je z miasta i przeznaczyli na amunicję i broń.
W latach 1953 – 1954 u stóp pomnika umieszczono tablicę zakrywającą pierwotną inskrypcję. Jej treść nawiązywała do 90. rocznicy powstania styczniowego i 10. rocznicy Ludowego Wojska Polskiego.
W 1983 roku, z inicjatywy strażaków i rzemieślników, powstał Społeczny Komitet Rewaloryzacji Pomnika ks. Stanisława Brzóski. Jego celem było przywrócenie dawnego blasku pomnika. Przewodniczącym został Roman Przesmycki, wiceprzewodniczącymi: Witold Grądzki i Wiesław Pec.
Podczas obchodów Dni Sokołowa w dniach 23 – 28 maja 1983 roku zorganizowano sesję zatytułowaną: „Sokołów w okresie Powstania Styczniowego”. Zaapelowano wówczas o fundusze na rewaloryzację pomnika. Jesienią 1983 roku gotowy był gipsowy odlew rzeźby orła, wykonany przez warszawskiego artystę rzeźbiarza Ryszarda Kozłowskiego.
Odlew wykonała Spółdzielnia Pracy Przemysłu Artystycznego Brąz Dekoracyjny w Warszawie. 23 maja 1984 roku miało miejsce uroczyste odsłonięcie odnowionego pomnika. Wieniec laurowy oraz pamiątkową tablicę dodano w 1985 roku – w 120. rocznicę śmierci księdza Stanisława Brzóski i w 60. rocznicę odsłonięcia pomnika.
W 1990 roku, po zmianie ustroju państwa, zdjęto tablicę z początku lat 50. i odsłonięto przedwojenną inskrypcję. Płytę umieszczono u podstawy pomnika.
29 maja 2008 roku pod pomnikiem Prezydent Lech Kaczyński pośmiertnie odznaczył ks. Stanisława Brzóskę Orderem Orła Białego w uznaniu za patriotyczną postawę i bohaterstwo w walce z zaborcą.
Bibliografia:
- Gnat-Wieteska Zbigniew, Generałowie powstania styczniowego, Pruszków 1994.
- Kieniewicz Stefan, Powstanie styczniowe, Warszawa 1983.
- Kozłowski Eligiusz, Od Węgrowa do Opatowa 3.II.1863-21.II.1864, Warszawa 1962.
- Odziemczyk Jacek, Ziontek Artur, Feliks Bartczuk. Ostatni weteran powstania styczniowego, Siedlce 2013.
- Petrozolin-Skowrońska Barbara, Przed nocą styczniową, Poznań 2013.
- Powstanie styczniowe na Lubelszczyźnie. Pamiętniki, pod red. Tadeusza Mencla, Lublin 1966.
- Sokołowski August, Powstanie styczniowe (1863-1864), Wiedeń b.r.w.
- Sokołowski Rocznik Historyczny. Powstanie styczniowe, Sokołów Podlaski 2013.
- W pamięci naszej… W 130. rocznicę stracenia ks. St. Brzóski i Fr. Wilczyńskiego, Sokołowskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Sokołowski Ośrodek Kultury, Sokołów Podlaski 1995.
