Filozofia w służbie rewolucji. O ideach, które dały przyczynek do rewolucji francuskiej 1789 roku

Jan Jakub Rousseau

Pierwszym filozofem, którego biografię przedstawię jest Jean Jacques Rousseau. Urodził się w 1712 roku, w Genewie. Trudna i niespokojna młodość sprawiła, że uciekł z Genewy. Zanim osiadł na dłużej w Sabaudii, u pani de Warens, której zostaje kochankiem, przeszedł trudnił się takimi zajęciami jak: lokaj, nauczyciel muzyki i również przez jakiś czas przebywał w klasztorze, gdzie starano się go nawrócić na katolicyzm. W Sabaudii rozpoczyna swoje gruntowne wykształcenie. W 1741 roku opuszcza Sabaudię i wyjeżdża do Paryża, tam Akademia Nauk odrzuca jego projekt znaków muzycznych. Dzięki zapoznaniu encyklopedystów francuskich – Diderota i Grimma – umieszcza swój artykuł pt. Economie politique (Ekonomia polityczna) w Encyklopédie des sciences et des arts. Tam również poznaje Thérése Lavasseur, która zostaje jego towarzyszką do końca życia. 1749 rok jest wyjątkowy, konkurs ogłoszony przez Akademię w Dijon o tematyce: „Czy postęp nauki i sztuki przyczynił się do zepsucia, czy poprawy obyczajów?” jest wielkim sukcesem Rousseau, gdyż negatywna odpowiedź, napisana jest z wielkim talentem. W dziele pt. Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi, pojawia się pogląd że człowiek w pierwotnym stanie znajdował się na wyższym moralnie poziomie niż posiadając obecnie kulturę czy naukę.[3]  Według Rousseau rozwój nauki, sztuki, kultury powoduje upadek religii i faworyzację różnych wygód nad działaniem. W 1762 wydaje swoje dwie najważniejsze pozycje: Contrat Social (Umowa społeczna), w której porusza kwestie ustroju państwa z zachowaniem zasady wolności oraz: Emile, który traktuje o wychowaniu. Te dwa dzieła zaczynają ostatni, trudny okres w życiu Rousseau, trapiony przez rozwijającą się chorobę oraz wydany nakaz, powoduje że Rousseau podejmuje decyzję o ucieczce do Szwajcarii, a następnie stamtąd wydalony udaje się do Anglii. Umiera w 1778 roku w Paryżu.[4]

Monteskiusz

Charles – Louis de Secondat, Baron de La Brède et de Montesquieu, zwany potocznie Monteskiuszem, urodzony w 1689 roku w Akwitanii. Z wykształcenia prawnik, filozof, autor wielu listów. Twórca jednego z najważniejszych dzieł w kwestii filozofii społecznej – O duchu praw, w nim właśnie przedstawia rewolucyjną, na tamte czasy, koncepcje trójpodziału władzy, który w przyszłości stanie się podstawą każdego, nowoczesnego państwa. Wydaje je w 1748. Początkowo anonimowo, obawiając się potencjalnych represji. Dzieło to zostało negatywnie przyjęte zarówno przez zwolenników jak i przeciwników obozu władzy we Francji, a kościół katolicki w 1751 roku wpisał je do indeksu ksiąg zakazanych. Pomimo chłodnego przyjęcia w rodzimej Francji, twór ten doceniono zarówno w Wielkiej Brytanii, jak i innych krajach Europy. W Ameryce uważany był za orędownika liberalizmu, a książka O duchu praw stanowiła najczęściej cytowaną pozycję w przedrewolucyjnej Ameryce. Pod koniec życia jego wzrok zaczął się pogarszać, by finalnie całkowicie zaniknąć. Zmarł w 1755 roku i został pochowany w Paryżu.[5]

Poruszana problematyka ustrojowa

Jednym z fundamentalnych pytań XVIII wieku było pytanie o prawa jednostki. Czy istnieją w naturze pewne przyrodzone i niezbywalne prawa dla każdego i jak mają się one do praw stanowionych. Poruszona zostaje też kwestia organizacji państwa, formy władzy w ujęciu wolność konkretnych jednostek. Samo pytanie wywodzi się z oświeceniowej fascynacji naturą jako ogółu, to właśnie w tym czasie rozwija się nowa moralność, która zarządzi odwoływaniem się do wewnętrznej świadomości człowieka. Pojawiło się też przekonanie, iż w świadomości człowieka przez naturę wyryte zostały pewne zasady.[6] To z kolei implikuje pytanie o to, jak należy zorganizować środowisko, w którym egzystują grupy o wspólnych interesach, zwane dalej państwem. W jak najlepszy system należy zorganizować rzeczywistość, uwzględniając przy tym zarówno wolność każdej jednostki, ale i interes społeczny całej grupy. Właśnie na takie problemy próbują odpowiedzieć myśliciele wymienieni wcześniej. W dziełach kluczowych pisarzy, rodzaje sprawowania władzy jakie stale się przewijają, to rząd republikański, który jest utożsamiany z władzą całego narodu, monarchia, jako rządy jednej osoby oparta na stałych i znanych prawach, z poszanowaniem praw ludności oraz ostatnim z nich jest despotyzm, rozumiany jako absolutna i bezprawna anarchia jednego człowieka nad wszystkimi innymi.[7] Rozwodzą się oni tutaj, czy i jak możliwe jest zorganizowanie państwa w różne formy ustrojowe. Zasadniczym faktem jest pytanie o formę sprawowania władzy. Czy ma być ona sprawowana poprzez ogół ludu w formie demokracji, zwanej też republiką, czy należy jednak oddać gro władzy w ręce węższej grupy, która zaistnieje jako pośrednik narodu. Ostatnią rozważaną koncepcją jest monarchia z zaznaczeniem, że systemem niepożądanym jest despotyzm, w którym władca ma nieograniczone niczym panowanie, tylko monarchia, w której rządzący jest emanacją woli ludu. Resumując – jest jego przedstawicielem.