Po niemal 2000 latach udało się odkryć fragmenty starożytnego tekstu z Herkulanum. Dzięki przełomowej technologii i współpracy ekspertów z różnych dziedzin, w tym sztucznej inteligencji, naukowcy po raz pierwszy mogą zajrzeć we wnętrze zwoju z Herkulanum, który został zasypany popiołami podczas erupcji Wezuwiusza w 79 roku. To wyjątkowe osiągnięcie otwiera drzwi do nowych możliwości w badaniach nad zniszczonymi źródłami historycznymi.
5 lutego 2025 roku, Bodleian Libraries oraz Vesuvius Challenge ogłosiły historyczny przełom w wysiłkach mających na celu rozszyfrowanie tekstów zachowanych na zwojach papirusu pochodzących ze starożytnego Herkulanum.
Naukowcom udało się stworzyć pierwsze zdjęcie wnętrza zwoju PHerc. 172, jednego z trzech zwojów przechowywanych w Bodleian Libraries, który został zakopany przez erupcję wulkanu Wezuwiusz w 79 roku n.e. To osiągnięcie stanowi ważny krok naprzód w procesie odzyskiwania tekstów z odległej przeszłości.
Dokładnie rok temu, trzyosobowy zespół badaczy odzyskał ze zwoju ponad 2000 znaków, czyli około 5% zwoju. Otrzymali oni nagrodę w wysokości 700 000 dolarów w Vesuvius Challenge. Przez ostatni rok prace nabrały tempa.
Wciąż jesteśmy na początku długiego procesu – powiedział agencji Associated Press Peter Toth, kurator kolekcji greckich Cornelii Starks w Bodleian. Potrzebujemy lepszych obrazów, a one są bardzo pozytywne i bardzo, bardzo pewne, że mogą jeszcze poprawić jakość obrazu i czytelność tekstu.
Wnętrze zwoju z Herkulanum
Na zdjęciu przedstawiającym wirtualnie rozwinięty zwój widać dużą część papirusu, a co najistotniejsze, kilka kolumn tekstu, w tym około 26 ostatnich linijek każdej z nich. Choć naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego nadal pracują nad interpretacją tego tekstu, Vesuvius Challenge zaprasza innych badaczy do dołączenia do zbiorowego wysiłku, aby pomóc w pełnym rozszyfrowaniu zawartości zwoju. Jednym z pierwszych słów, które udało się przetłumaczyć, było starogreckie διατροπή, które oznacza „wstręt” i występuje dwukrotnie w kilku kolumnach tekstu.
W lipcu 2024 roku zwój został zeskanowany w Diamond Light Source w Harwell, brytyjskim ośrodku nauk synchrotronowych. Zespół Vesuvius Challenge współpracował ze sztuczną inteligencją, aby połączyć obrazy i poprawić przejrzystość tekstu.
Naukowcy kontynuują prace nad udoskonaleniem obrazu, wykorzystując nową metodę segmentacji, licząc na to, że pozwoli to na uzyskanie lepszej spójności i klarowności tekstu, a także pomoże dotrzeć do końca papirusu, gdzie może znajdować się tzw. kolofon (czyli końcowa część dzieła, zawierająca tytuł).
Zwój, który trafił do Bodleian Libraries na początku XIX wieku jako dar od Ferdynanda IV, króla Neapolu i Sycylii, okazał się wyjątkowy wśród innych materiałów z Herkulanum, dzięki unikalnemu składowi chemicznemu atramentu.
To właśnie dzięki tej charakterystyce atrament staje się bardziej widoczny na skanach rentgenowskich. Naukowcy spekulują, że atrament może zawierać gęstsze zanieczyszczenia, takie jak ołów, ale konieczne będą dalsze badania, by określić dokładny skład atramentu, który jest znacznie bardziej czytelny niż atrament użyty do pisania na innych zwojach.
Pomoc sztucznej inteligencji w odszyfrowywaniu zwoju
Zastosowane w tym projekcie uczenie maszynowe skupia się wyłącznie na wykrywaniu obecności atramentu. Modele sztucznej inteligencji nie są w stanie rozpoznać tekstu ani zrozumieć znaczenia słów. Z tego powodu kolejny etap pracy – transkrypcja i tłumaczenie tekstu – należy do ekspertów badawczych.
Sztuczna inteligencja działa podobnie jak kopiści z XVIII wieku, którzy skrupulatnie odtwarzali to, co widzieli w zwojach, nie rozumiejąc jednak samych tekstów. Brak rozumienia był zaletą, ponieważ pozwalał na zachowanie integralności oryginalnych treści, bez wprowadzania spekulacyjnych korekt czy interpretacji.
Richard Ovenden, bibliotekarz Bodley oraz Helen Hamlyn, dyrektor Bibliotek Uniwersyteckich, skomentowali:
To niesamowity moment w historii, ponieważ bibliotekarze, informatycy i uczeni klasyczni współpracują ze sobą, aby ujrzeć to, co przez niemal 2000 lat było niewidzialne. Ogromny postęp poczyniony dzięki obrazowaniu i sztucznej inteligencji pozwala nam zajrzeć do wnętrza zwojów, które nie były czytane od czasów starożytnych. Ten projekt doskonale pokazuje, jak biblioteki, nauki humanistyczne i informatyka mogą współdziałać, by lepiej zrozumieć naszą wspólną przeszłość.
Inicjatywa Vesuvius Challenge
Vesuvius Challenge, globalna inicjatywa uruchomiona w 2023 roku w celu odkrycia zawartości zwojów z Herkulanum, bez jakiejkolwiek fizycznej ingerencji w same zwoje, wciąż zachęca badaczy z całego świata do współpracy. Projekt ten, stworzony przez dr. Brenta Sealesa, Nata Friedmana i Daniela Grossa, nagrodził zespoły za ich odkrycia, w tym za wykrycie pierwszego atramentu oraz wkład w różne programy open-source.
Dr Brent Seales, współzałożyciel Vesuvius Challenge oraz główny badacz EduceLab, podkreślił:
Jesteśmy zachwyceni sukcesem obrazowania tego zwoju z Bodleian Libraries i wdzięczni naszym partnerom za ich nieocenione wsparcie. Ten zwój zawiera więcej tekstu do odzyskania, niż kiedykolwiek widzieliśmy w zeskanowanym zwoju Herkulanum. Mimo tych ekscytujących wyników, nadal czeka nas wiele pracy nad poprawą naszych metod, abyśmy mogli odczytać całość tego i innych zwojów.
Vesuvius Challenge zachęca wszystkich do przyłączenia się do wysiłków na rzecz odszyfrowania tych starożytnych tekstów. Dzięki temu każdy z uczestników ma szansę stać się jednym z pierwszych ludzi od 2000 lat, którzy zobaczą nieznane wcześniej fragmenty tego cennego dziedzictwa. Na stronie można znaleźć społeczność internetową, która pomoże w rozpoczęciu pracy, a zespół czeka na współpracowników z różnych środowisk.
Ostatnie miesiące zespoły i społeczności skoncentrowały swoje wysiłki na wykrywaniu atramentu oraz segmentacji P.Herc. 172 z Bodleian Libraries (zwój nr 5). Pojawienie się wyraźnego atramentu w tym zwoju to ogromny sukces, ponieważ jest on gęstszy niż w innych zwojach, co ułatwiło wykrywanie jego obecności. Mimo to, wciąż pozostaje wiele pracy nad precyzyjną segmentacją tekstu, gdyż kolumny są czasami rozdzielone, co utrudnia analizę.
W miarę jak techniki segmentacji stają się coraz bardziej zaawansowane, możliwe będzie odzyskanie całych kolumn i wierszy tekstu, w tym również starożytnych fragmentów greckich, co stanowi olbrzymią szansę na ostateczne odczytanie pełnego tekstu z tego zwoju.
Wnętrze zwoju z Herkulanum – kto jest jego autorem?
Filodemos z Gadary (Philodemus), filozof z I wieku p.n.e., jest uważany w tej chwili za prawdopodobnego autora zwoju, co sugerują zarówno cechy pisma, jak i słowa używane w tekście. Inne wyrazy, które zostały dotychczas zidentyfikowane, to διατροπή („wstręt”), φοβ („strach”) i βίου („życie”).
Tekst może być już ukończoną książką, a nie dziełem w trakcie pisania, jak w przypadku niektórych innych zwojów. Co więcej, znaleziono symbol, który wskazuje na zakończenie wiersza, co jest charakterystyczne dla gotowych dzieł.
Zwoje 1–4 zawierają specyficzne cechy, które różnią się od siebie, ale zwój nr 5 posiada wiele unikalnych właściwości, które mogą pomóc w zrozumieniu struktury innych zwojów, których zawartość jest nadal nieodczytana. Zważywszy na wyjątkowo widoczny atrament w tym zwoju, może on stać się kluczowym narzędziem do wykrywania atramentu w innych papirusach z Herkulanum.
Choć zwój nr 5 zawiera wyraźny atrament, jego wykrywanie staje się trudniejsze w miarę zbliżania się do jego wnętrza. Niemniej, postęp w segmentacji i wykrywaniu atramentu pozwala na uzyskanie coraz lepszej jakości obrazów, a co za tym idzie, bardziej precyzyjnych etykiet tekstu.
Naukowcy i członkowie Vesuvius Challenge są zdeterminowani, by kontynuować prace nad tym projektem i nieustannie poprawiać metody wykrywania oraz segmentacji, aby w końcu odsłonić całość tych starożytnych tajemnic.
Źródła:
- Exciting news from Scroll 5!, Vesuvius Challenge, scrollprize.substack.com [dostęp: 07.02.2025].
- Inside of Herculaneum scroll seen for the first time in almost 2,000 years, Bodleian Libraries [dostęp: 07.02.2025].
- Lawless Jill, Pan Pylas, AI and scientists unite to decipher old scrolls charred by the Vesuvius volcano, phys.org [dostęp: 07.02.2025].
