Nowa partia wypowiedziała wojnę bazarom, z których wkrótce, jak przed laty, ognisko rewolucji miało roznieść się na cały kraju. To właśnie na bazarach po raz pierwszy doszło do połączenia haseł antypahlawijskich z antyzachodnimi, a sto lat przedmiotowego traktowania kraju i wzrastania niechęci do obcych było coraz bardziej widoczne. Równocześnie atakowano duchowieństwo, podkreślając, że szach jest przywódcą zarówno politycznym, jak i duchownym, który jednak głośno atakował władzę ulemów, nazywając ich „ciemnymi, średniowiecznymi reakcjonistami”. W reakcji ulemowie zamknęli Fajzie, główne seminarium w Qomie. Wielu modżtahedów wydało fatwy stwierdzające, że partia Odrodzenie działa wbrew konstytucji, interesowi narodowemu i prawom islamu. Chomejni określił ją jako zabronioną (haram), twierdząc, że działa na zgubę i szkodę państwa.
Fot. Wikimedia Commons
Szach głęboko wierzył, że do końca dwudziestego wieku Iran stanie się jednym z pięciu mocarstw światowych, jednak już opinie mu współczesnych wskazywały na rosnące zadłużenie i inflację, jak i na fakt, iż Iran pozostawał wciąż mocarstwem kieszonkowym. Jeszcze wczesną wiosną 1975 roku premier Howejda mówił, że przed końcem wieku na świecie będzie pięć mocarstw: Niemcy Zachodnie, Japonia, Francja, Wielka Brytania i Iran, nie wymieniając już jednak „supermocarstw” jak USA, o których mowa była kilka lat wcześniej, a także Brazylii, której rozwój powstrzymany został przez te problemy, których pierwsze symptomy zaczynała odczuwać irańska gospodarka. Brytyjski „Economist” przewidywał, że do końca wieku Iran nie będzie wstanie zaspokoić zapotrzebowania rynków wewnętrznych na stal czy miedź, a surowce te trzeba będzie importować. W 1975 roku procentowy udział eksportu nafty rósł, a pozostałą część wysyłanych za granicę towarów nadal stanowiły dywany czy bawełna. Industrializacja nadal pozostawała odległym marzeniem ambitnych elit z Teheranu. Przewidywano, że w 1985 roku Iran wciąż będzie grał w niższej lidze, tuż pod Polską czy Indiami.
Często spotkać można się ze spłycaniem genezy rewolucji islamskiej jedynie do oporu wobec tej białej, która z kolei znów często upraszczana jest do promocji pogaństwa i światłej modernizacji, zapominając o wynikającym z jej reform rosnącym rozwarstwieniu społecznym i zwyczajnym nieliczeniu się przez władzę z lokalnymi uwarunkowaniami kulturowymi czy dążeniami do demokratyzacji.
Republika Islamska powstała jako daleko idący skutek zachodniego imperializmu i przeciw niemu jest skierowana. Nie jest to wybór podyktowany pragmatyzmem, a raczej nierozerwalnym fundamentem samej idei państwa. Powstanie Islamskiej Republiki Iranu pozostaje smutnym pomnikiem prawie stu lat irańskiej drogi do modernizacji i pomimo jej niezaprzeczalnej przegranej, kraj nadal patrzy w przyszłość, przekształcając się, modernizując, wyczekując wiatru zmian. Irańczycy zawiedli się jednak Zachodem, który ich wykorzystał i oszukał. Zawiedli się demokracją i konstytucjonalizmem, który za każdym razem pchał ich w objęcia dyktatury. Zawiedli się wreszcie i samą monarchią, która była jedynie opresyjnym systemem władzy jednego człowieka. Nieudolne rządy ostatniego Pahlawiego doprowadziły w ostatnich latach panowania do zjednoczenia społeczeństwa wokół jednej idei, jednak gromadząc tłumy Irańczyków przeciw niemu samemu. Zignorowanie tego procesu prowadzi do tworzenia błędnych i zwyczajnie niesprawiedliwych osądów, jak i do kompletnego niezrozumienia genezy Islamskiej Rewolucji.
W dyskusji na temat współczesnego Iranu często pojawia się zagadnienie przeciwdziałania wydarzeniom z 1979 roku. Czy dałoby się ich uniknąć, gdyby szach był bardziej liberalny, czy może gdyby postanowił ostatecznie rozprawić się z opozycją? Ten sposób myślenia pomija jednak fakt, że rewolucja ta nie wybuchła wskutek jednego czy dwóch wydarzeń w latach ją poprzedzających, lecz była raczej niczym śnieżna kula, która przez wszystkie lata panowania szacha toczyła się i obrastała w nowe problemy, aż w końcu stała się na tyle duża, by zmieść i jego. Mohammad Pahlawi zraził do siebie niemal wszystkie warstwy irańskiego społeczeństwa.
W epoce nacjonalizmu doszedł do władzy dzięki poparciu zachodnich kolonizatorów. W epoce zimnowojennej neutralności wyśmiewał niezaangażowanie i Trzeci Świat, by wreszcie w epoce demokracji przystąpić do budowania prawdziwej dyktatury, opartej na dyscyplinie i oddaniu jedynej i słusznej partii. Mohammad-szach z irańskim społeczeństwem obywał się niczym człowiek z zewnątrz, który nie rozumiał tego narodu, kulturowych zagadnień czy złożonej struktury klasowej. Nie był jednak przecież obcokrajowcem, a jedynie dyktatorem, który w swych działaniach dostrzegał działanie i pomoc samego Boga, z którym sam według niego miał wielokrotnie rozmawiać. Dlatego kiedy duchowny Chomeini powrócił do kraju, przywitał go prawie trzymilionowy tłum wiernych.
Spór między centrum a prowincją, starym a nowym, świeckością a islamem rozsadził ostatecznie kraj od środka. Kiedy szach uciekał, dziesięć milionów Irańczyków witało nowego przywódcę kraju. Współczesny Iran jest nie tylko żywym pomnikiem zachodniego kolonializmu, ale także swojego własnego sukcesu, któremu w żaden sposób nie był w stanie sprostać. Współczesny Iran jest symbolem porażki kraju, który usilnie próbował dogonić XX wiek.
Patryk Wietrzak
Bibliografia:
- Abassy M., Kultura wobec postępu i modernizacji: Rosja i Iran w perspektywie porównawczej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2013.
- Abrahamian E., Historia współczesnego Iranu, Książka i Wiedza, Warszawa 2011.
- Czulda R., Iran 1925-2014: Od Pahlawich do Rouhaniego, PWN, Warszawa 2014.
- Kalabiński J., Iran- nowe mocarstwo?, Wiedza powszechna, Warszawa 1977.
- Keddie N., Współczesny Iran: źródła i konsekwencje rewolucji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.
- Nahavandi H., Upadek i śmierć szacha Iranu, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2008.
- Olbrycht M., Hauziński J., Smurzyński M., Krasnowolska A., Balczyński P., Historia Iranu, Ossolineum, Wrocław 2010.
- Paczkowska I., Cesarstwo Iranu= Keszware Szahenszahi-je Iran, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1977.
- Stolarczyk M., Iran: państwo i religia, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2001.
