Jak car polskie miasta likwidował

Mapa ilustrująca wszystkie miasta zdegradowane reformą miejską z lat 1869-1870

Ryszard Kołodziejczyk zwraca uwagę na to, że z uwagi na budujące się ówcześnie w Królestwie Polskim stosunki kapitalistyczne w następnych dekadach zostałaby przeprowadzona “naturalna weryfikacja” wszystkich miast. Bowiem przez rozwój wolnych stosunków handlowych część miast (np. położonych na liniach komunikacyjnych) urosłaby przez rozwój handlu i przemysłu, a pozostałe ośrodki, które nie wykorzystałyby swojej szansy – kontynuowałyby swój upadek. W takiej sytuacji rozwarstwienie między miastami zostałoby zachowane, jednak udałoby się uniknąć ahistorycznych i aspołecznych podziałów, jakie wprowadziła reforma miejska z lat 1869-1870. Oczywiście w pewnym stopniu tak też się stało, czego przykładem może być Czeladź czy Aleksandrów Łódzki – ośrodki przemysłowe, które mimo iż zostały zdegradowane, prężnie rozwijały się przez kolejne lata.

Najpopularniejszym i zarazem najpowszechniejszym poglądem na ocenę opisywanej reformy jest postrzeganie jej przez pryzmat powstania styczniowego. Odebranie praw miejskich miałoby być więc kolejną formą represji wobec Polaków. Sprawa nie jest oczywista, o czym świadczą m.in. przygotowane jeszcze w latach 40. XIX wieku, a więc na długo przed powstaniem, plany przeprowadzenia reformy, która zakładała likwidację miast. Osobiście skłaniam się do poglądu, że reforma ta była jednak formą represji, a jej przeprowadzenie miało na celu dalszą unifikację Kongresówki z Imperium Rosyjskim. Świadczy o tym m.in. kwestia reformy uwłaszczeniowej, która objęła dodatkowo ponad pół miliona kolejnych osób (według wyliczeń R. Kołodziejczyka) – mieszkańców zdegradowanych miast, którzy odtąd, mieszkając w osadach, mieli takie same prawa jak mieszkańcy wsi. Reforma ta wpisywała się więc w działania represyjne po powstaniu styczniowym przeprowadzane przez rosyjską administrację, które miały na celu likwidację autonomii Kongresówki i ujednolicenie jej z resztą Imperium Rosyjskiego. Także destrukcyjny wpływ reformy miejskiej na stosunki gospodarczo-społeczne skłania do poglądu, że niekorzystne przeprowadzenie tejże reformy mogło nie być efektem niekompetencji urzędników, a celowym działaniem w ramach popowstaniowych represji.

Miasta zdegradowane w czasach obecnych

Po 1870 roku około 150 z puli 336 miast, które zdegradowano, odzyskało prawa miejskie. Część z nich przez lata zostało włączone w części innych miast (np. Mrzygłód) lub połączone z innymi (Golub-Dobrzyń), więc liczba ta może wahać się w zależności od interpretacji. Proces odzyskiwania utraconego statusu przez liczne miasta trwa od 1918 roku do dziś. Obecnie wyraźnie zarysowane jest jego nasilenie, szczególnie w województwach południowych (małopolskie, świętokrzyskie, lubelskie), gdzie co roku nadawane są nowe prawa miejskie kilku ośrodkom, w większości są to byłe miasta, które dopiero teraz odzyskują swoje dawne, ale należyte uprawnienia.

Jako przykład na takie miasto należy podać Wiślicę. Ośrodek ten, będąc niegdyś jednym z najważniejszych miast królewskich w Małopolsce, został zdegradowany reformą carską w 1869 roku. Prawa miejskie Wiślica odzyskała dopiero w 2018 roku, stając się najmniejszym miastem w Polsce (obecnie jest nim Opatowiec, który także odzyskał prawa miejskie po degradacji w 1869 roku), mając ledwie ponad 500 mieszkańców. Fenomen Wiślicy polega na tym (tak samo jak innych, podobnych miast), że podczas okresu, kiedy Wiślica miała status wsi, rozwinęła się w bardzo niewielkim, wręcz śladowym stopniu. Dzisiejsze miasto, z zachowanym układem urbanistycznym i niektórymi zabytkami, jest więc bardzo zbliżone do Wiślicy, jaka istniała jeszcze w XIX wieku. Upadek tego ośrodka sięga oczywiście znacznie głębiej (do wojen ze Szwecją), jednak współczesny obraz Wiślicy, jak i wielu podobnych miast, jest wykładnią tego, jak wiele szkód wyrządziła carska reforma z lat 1869-1870, która zahamowała rozwój gospodarczy i społeczny (nawet jeżeli rola miasta była niewielka), burząc wszelkie zależności, jakie istniały w nich przez setki lat.

Hubert Szotek

Bibliografia:

Kołodziejczyk R., Zamiana miast na osady w królestwie Polskim, Kwartalnik Historyczny 1961, s. 191-200.

Mazurkiewicz J., Likwidacja ustroju miejskiego mniejszych miast w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim w okresie przed masową zamianą miast na osady (1807-1864), Rocznik Lubelski 1967, s. 211-225

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*