Język hurycki – zagubiony kod z gór Kaukazu

Zagubiony między glinianymi tabliczkami a dźwiękami, których dziś nikt już nie wypowiada, kryje się system, który wymyka się naszym regułom gramatyki. Język hurycki to nie tylko relikt pradawnej cywilizacji, ale też zagadka, która wciąż prowokuje naukowców i pasjonatów do coraz śmielszych hipotez. Choć rzadko przebija się do popularnych opracowań, jego złożoność i egzotyka sprawiają, że może śmiało konkurować z największymi klasykami starożytności. W jego konstrukcji kryje się świat inny niż nasz – fascynujący, surowy, pełen niedopowiedzeń.

Hurycki to język, który z pozoru wydaje się tylko marginalną ciekawostką starożytnego Bliskiego Wschodu, lecz dla miłośników zawiłości lingwistycznych i enigmatycznych kultur stanowi prawdziwy skarb. Choć język hurycki rzadko pojawia się w popularnych opracowaniach, jego aglutynacyjna struktura i ergatywna gramatyka budzą respekt nawet wśród zawodowych językoznawców.

Dziś badacze wciąż próbują rozgryźć jego ukryte znaczenia, opierając się na rozsianych po różnych regionach Mezopotamii tabliczkach, listach i pieśniach. W tym świecie z gliny, sumerogramów i zaginionych dialektów nawet krótkie frazy stają się łamigłówkami o wadze cywilizacyjnej.

Hurycki jest w pewien sposób wyjątkowym językiem, można by go nazwać drugoligowym. Każdy, kto interesuje się starożytnością, słyszał o akadyjskim, sumeryjskim, starożytnym egipskim, fenickim czy nawet hetyckim. Hurycki jest znany dość szeroko, ale raczej wśród specjalistów. Jego czytanie jest dość proste, ma jednak bardzo skomplikowaną gramatykę, którą mam nadzieję przybliżyć do pewnego stopnia w niniejszym tekście.

Kim byli Huryci?

Sami Huryci są dość tajemniczym ludem. Znamy tylko jeden język spokrewniony z huryckim. Jest to urartyjski, którego przykłady pochodzą gównie z Kaukazu. Stąd więc konkluzja, że również hurycki pochodzi z gór Kaukazu, pomimo, że ciężko jest o konkretne dowody na to.

Niezależnie od tego, wiemy, że Huryci zapewne zalali falą migracyjną Mezopotamię gdzieś w 3 tysiącleciu przed naszą erą. Ta konkluzja została głównie wyciągnięta z powodu imion pochodzenia huryckiego, które pojawiają się w zapiskach z wielu miast Mezopotamii w przeciągu 3 tysiąclecia (Campbell 2015: 3).

Możliwe jest, że hurycki i uratryjski są powiązane z którąś z wielu rodzin języków kaukaskich. Tego typu teorie są dość popularne, jako że w regionie tym roi się od oryginalnych rodzin językowych. Jednakże, ustalenie jakiegokolwiek związku jest wyjątkowo trudne z powodu czasowej odległości pomiędzy huryckim i uratryjskim, a innymi językami kaukaskimi.

Pismo Hurytów

Hurycki tak naprawdę może być zapisywany na 2 sposoby. Najszerzej znany jest hurycki sylabariusz, w którego różnych wersjach zapisana jest większość zabytków. Ten oczywiście powstał z ogólnego pisma klinowego, bliżej z akadyjskiego sylabariusza (ale bez znaków oddających 3 dźwięki). Jest on, co ciekawe, wciąż niezbyt dopasowany do huryckiego. Język ten nie odróżnia specjalnie wielu dźwięków, które dla nas są wyjątkowo inne. Pomiędzy zabytkami pochodzącymi z różnych miejsc pojawiają się również pewne różnice w zapisie (van Soldt 2009: 121).

Drugim sposobem zapisu jest ugarycki alfabet. Ten bardzo wczesny alfabet, może jedna z dwóch części zagadki alfabetu fenickiego (Moscati 1971: 107), nie zapisuje samogłosek. To powoduje, że teksty huryckie, dość ciężkie do zrozumienia nawet przy zapisie z samogłoskami, stają się wyjątkowo problematyczna. Szkoda, ponieważ wśród tych zabytków znajdują się huryckie pieśni, jedne z niewielu przykładów literatury w języku huryckim i jedne z najstarszych przykładów notacji muzycznej.

Fonologiczny system zapisywany tym pismem klinowym był sam w sobie dziwny i jeszcze na pewno nie jest do końca poznany. Duży rozstrzał znanych nam tekstów na pewno nie pomaga, ponieważ w ciągu ok. 800 lat pomiędzy pierwszym a ostatnim zaszły naturalne zmiany dźwiękowe. Niemniej jednak możemy powiedzieć, że spółgłoski, którymi dysponował hurycki to: /p, t, k, ts, f, Š, s, Ḫ, m, n, l, r, y, w/ (Gernot 2004: 98). To co można od razu zauważyć to brak rozróżnienia pomiędzy spółgłoskami dźwięcznymi, a bezdźwięcznymi. Nie jest to jednak do końca prawda, dla hurytów były one tzw. alofonami, w zależności od miejsca w słowie spółgłoski mogły być dźwięczne albo bezdźwięczne (Campbell 2015: 10-11).

Samogłoski były o wiele bardziej ograniczone, mamy te typowe /a, e, i, o, u/, chociaż różnica między /o/ i /u/ pojawia się tylko w jednym tekście, liście z Mitanni (idem) (możliwe, że jest to różnica dialektalna, albo zmiana językowa), a /e/ i /i/ jest rozróżniane tylko czasem (chociaż to może być też zależne od znaków pisma klinowego) (idem). Zapewne samogłoski były też rozróżniane ze względu na długość.

Język hurycki – zabytki

Huryckie zabytki to prawdziwy miszmasz. Najstarszy tekst hurycki pochodzi z Urkesz, z początków 2 tysiąclecia przed naszą erą (Campbell 2015: 3). Jest to bardzo krótka tabliczka, która w tej chwili znajduje się w Luwrze. Następnie mamy parę tabliczek z wykopalisk z Larsa i Mari (idem), a także z Tikuani (Hazenbos 2021: 167).

Najważniejszym obecnie źródłem do badań huryckiego są huryckie tabliczki z Boğazköy. Te tabliczki składają się na obecnie ciągle wydawany korpus huryckiego (tzw. Corpus der huritischen Sprachdenkmäler), one również pozwoliły poczynić ogromne postępy w badaniach nad tym językiem dzięki bilingwom, które zostały pośród nich odnalezione (Campbell 2015: 4). Później trzeba oczywiście wspomnieć o EA 24, tak zwanym liście z Mitanni z wykopanym w Amanra. To właśnie te tabliczki były pierwszymi prawdziwymi przykładami języka huryckiego i zapoczątkowały nad nim badania.

Tutaj należy też poczynić pewne rozróżnienie. Pomiędzy formami z Boğazköy (jak i wcześniejszymi zabytkami) oraz listem z Mitanni zachodzą całkiem duże różnice. W hurytologii więc rozróżnia się dwa dialekty/stadia huryckiego, staro-hurycki i Mitanni-hurycki. Ten pierwszy pokrywa wszystkie wcześniejsze zabytki, ten drugi tak naprawdę tylko wyżej wspomniany list (Hazenbos 2021: 167).

Nie są to jednak wszystkie zabytki. W Ugarycie odkopano całkiem pokaźną ilość huryckich tabliczek, zapisanych zarówno sylabariuszem huryckim jak i alfabetem ugaryckim. Są one, jak już było wspomniane, niestety w dużej części nieprzetłumaczone. Tabliczki odkopano też w Emar (Salvini 2015) i w Nuzi (Hazenbos 2021: 167) i w paru innych miejscach.

Hurycki jest więc w dziwnej sytuacji. Jest on gorzej poświadczony niż inne języki starożytnego bliskiego wschodu, jednak pierwszy rzut oka może być mylący. Tak naprawdę dysponujemy ogromną ilością tekstów huryckich, są one jednak bardzo trudno dostępne. Ich wydania są naprawdę wysokiej klasy, brak jednak ich w internecie na pewno utrudnia dostęp. Obrazuje to też tą drugoligowość tego języka. Hurycki oczywiście jest wydawany w swoim własnym zakresie, ale z reguły nie jako jednorodna próba udokumentowania tego języka, tylko przy okazji, w związku z „ważniejszymi” wykopaliskami.

Język hurycki – źródła

Tutaj ujmę główne źródła do badania i nauki huryckiego. Jeśli chodzi o naukę, jest to niestety odbicie drugoligowego położenia tego języka. Jest oczywiście jedna książka o hurytach napisana przez Macieja Popko wydana w 1992 roku, jest ona jednak swego rodzaju anomalią, jest jedną z niewielu monografii na temat hurytów w jakimkolwiek języku.

Aby uczyć się języków starożytnych, trzeba być prawdziwym poliglotą. Istnieją gramatyki, niektóre nawet z sekcjami próbującymi przybliżyć język czytelnikowi, po niemiecku i włosku, niestety żadnych po angielsku. Główny zabytek hurycki, list z Amarna został przetłumaczony na angielski (można go znaleźć w „The El-Amarna Correspondence”), jest to dobre miejsce, aby zacząć, niestety bez dobrego opracowania gramatyki bardzo ciężko byłoby przystąpić do takiej nauki.

Nie istnieje niestety jeden słownik huryckiego. Większość wyżej wymienionych źródeł ma więc swoje własne glosariusze, szczególnie przydatna tutaj okazuje się gramatyka Ilse Wegner, która zawiera dokładne omówienie różnych cząstek gramatycznych, które pojawiają się w wybranych słowach. Jest też „Bibliographisches Glossar des Hurritischen” Thomasa Richtera, nie jest to prawdziwy słownik, niemniej jednak jest to bardzo przydatne źródło referujące jak dane słowa zostały przetłumaczone w różnych źródłach.

Gramatyka

Gramatyka zostanie omówiona oczywiście tylko pobieżnie, bez nadmiernego wchodzenia w szczegóły. Niemniej jednak, prezentacja pewnych bardzo oryginalnych cech języka wydaje się tutaj konieczna.

Po pierwsze, hurycki jest językiem ergatywnym. Oznacza to, że zdania buduje się odwrotnie niż po polsku. W polskim, podmiot zdania przy czasowniku nieprzechodnim występuje w mianowniku, a w zdaniu z czasownikiem przechodnim wykonawca czynności (agens) pozostaje w mianowniku, a to na co oddziałuje czynność (patiens) otrzymuje nowy przypadek, z reguły biernik. W np. huryckim podmiot jest w ergatywie przy czasowniku nieprzechodnim, ale przy czasowniku przechodnim ergatyw będzie odpowiadał patiensowi, a nowy przypadek, abolutyw, odpowiada agensowi. To też oznacza, że hurycki nie buduje naszej strony biernej, zamiast tego buduje tzw. stronę antypasywną, który pozwala agensowi być w ergatywie.

Podobnie nietypowo, hurycki jest językiem aglutynacyjnym. Oznacza to, że sufiksy (i czasem prefiksy, ale nie w huryckim) zamiast tak jak po polsku odpowiadać paru informacjom dodanym do słowa, do którego się doczepiają (np. w słowie dziewczyny końcówka „-y” mówi nam, że słowo to jest w mianowniku liczby mnogiej), ma osobny sufiks do każdej informacji. Oznacza to, że słowa (w szczególności czasowniki) tworzą długie ciągi sufiksów dostarczające wiele informacji, które w polskim wyrażone byłyby też osobnymi słowami.

Z tego powodu koniugacja i deklinacja huryckiego są bardzo skomplikowane. Deklinacja ma 14 przypadków, przypadki te wypełniają wiele różnych funkcji, część z nich funkcje, które w polskim wypełniane by były przez przyimki.

(Hazenbos 2021: 176)

W ten sposób prezentuje się pełny system przypadkowy. Mimo pewnych zniekształceń, widać też sufiks l. mn. „-aš”.

Czasowniki prezentują się jeszcze bardziej okazale. Bez wchodzenia w nadmierne szczegóły, przechodniość jest wyjątkowo ważna dla huryckiego. To od niej zależy czy czasownik przyjmuje końcówki osobowe, od niej zależy też wygląd negacji. Czasowniki tranzytywne i nietranzytywne mają 2 różne zestawy sufiksów (Campbell 2015: 17). Dodatkowo hurycki ma bardzo rozbudowany system trybów, ma ich przynajmniej parę i każdy z nich ma swoje własne końcówki

Język hurycki – przykłady

Jako swego rodzaju próbkę przytoczę tutaj fragment Listu Mitanni i tłumaczenie Macieja Popko (1992: 125). Transkrypcja została wykonana przez Wilhelma Gernota (Rainer 2015: 189-241). Zamieszczam również kopię pochodzącą od Otto Schroedera (1915: 37). Normalizacja wykonana została przeze mnie. Podwójne spółgłoski świadczą o podwojeniu dźwięku, natomiast, pomimo że w huryckim istniały zapewne długie samogłoski, podwojenie lub potrojenie ich w zapisie nie zawsze świadczy o długości danej samogłoski. Dźwięczność spółgłosek bazowana jest na transkrypcji. Osoba, która transkrybuje tekst musi często podjąć tą decyzję, jako że znaki zapisujące dźwięczne i bezdźwięczne samogłoski są czasami te same.

Powyższe przykłady pozwalają nam eksplorować wybrane zagadnienia gramatyczne. Tutaj też należy wspomnieć, że dokładny wygląd gramatyki huryckiej jest nadal niepełny, więc każde tłumaczenie jest raczej strzałem w ciemno niż dokładnym oddaniem zapisanego tekstu. Muszę też nadmienić, że w powyższym tekście Popko pominął z jakiegoś powodu dwóch wymienionych bogów, mianowicie Amanu i Šimīge.

Dwie pierwsze linijki są dość proste do odczytania, są one lustrzanym odbiciem.

inu=ta=nin ḫenni šen=iwwu-š tat-i-a

jak=1 sg abs=wprawdzie teraz brat=1 sg poss=Erg kochać-ter.-3sg

Mamy więc czasownik „tat-”, który oznacza „kochać”, odmieniony w czasie teraźniejszym, przechodni i z końcówką 3 os. liczby pojedynczej, „šen-”, czyli „brat”, słowo bardzo częste w liście z Mitanni, a po nim enklityczny zaimek dzierżawczy i końcówkę ergatywu. Ponieważ mamy do czynienia z czasownikiem przechodnim, potrzebujemy jeszcze dopełnienia i je również znajdujemy w enklitycznej formie „=ta” doczepione do „inu” czyli „jak”. Potem również mamy dość ciekawe zjawisko; huryckie spójniki i inne cząstki dyskursywne doczepione do wyrazów: „=nin”, które znaczy „wprawdzie”, a np. „=an” odpowiada naszemu spójnikowi „i”.

inu=me=nin      ḫenni    šen=iwwu-0 ište-š tat-av

jak=3 sg abs=wprawdzie teraz brat=1 sg poss=Abs 1 sg-Erg kochać-1 sg

Novum pojawiającym się tutaj jest samodzielny zaimek osobowy w ergatywie „išaš”, który można rozłożyć na cząstki „ište-š”.

Niestety nie mam czasu, ani umiejętności, aby dokładnie przejść przez i wytłumaczyć znaczenie każdej linijki nawet w tak krótkim urywku tekstu, podam jednak tutaj tłumaczenia pojawiających się w tekście słów.

Podane tutaj formy są formami gołymi w których słowa nigdy albo prawie nigdy nie pojawią się w prawdziwym tekście. Spostrzegawczego czytelnika zastanowią też pewnie formy pisane wielkimi literami. Są to tak zwane sumerogramy, bardzo częste w językach z tego okresu. Polegają one na tym, że zapis fonetyczny w języku tekstu zastępowany jest przez logogram (słowo oznaczające rzecz zamiast dźwięku), najczęściej pochodzący z sumeryjskiego. Występujące tu „–MEŠ” to znacznik liczby mnogiej.

Hurycki jest wyjątkowo ciekawym językiem, a badania nad nim są wciąż kontynuowane. Nauczenie się tego języka mogę polecić każdemu pasjonatowi starożytnego bliskiego wschodu. Jak przy wielu mniej uczęszczanych dziedzinach, hurytologia zawsze potrzebuje nowych ekspertów, a pomysły na badania (te do publikacji i te dla własnej satysfakcji) same pchają się do głowy.

Bibliografia:

• Campbell Dennis R. M., Mood and Modality in Hurrian, 2015.
• Gernot, Wilhelm, Hurrian, 2004.w Woodard Roger D. (eds.) The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages. pp. 95–118.
• Hazenbos Joost, Hurritisch UND Urartäisch, 2021. w Streck Michael (eds.). Sprachen des Alten Orients. pp. 161-191.
• Moscati Sabatino, Świat Fenicjan, 1971.
• Popko Maciej,Huryci, 1992.
• Rainer Anson F.,The El-Amarna Corespondence, 2015.(ale sam EA24 jest przetłumaczony i przetranskrybowany przez Wilhelma Gernota).
• Richter Thomas,Bibliographisches Glossar des Hurritischen, 2012.
• Salvini Mirjo, Les textes hourrites de Meskéné/Emar: Transcriptions, autographies, planches photographiques.2015.
• Schroeder Otto, Tontafeln von El Amanra, 1915.
• Van Soldt Wilfred H., The Adaptation Of The Cuneiform Script To Foreign Languages, 2009. w de Voogt Alex; Finkel Irving L. (eds.). The Idea of Writing: Play and Complexity. pp. 117–127.
• Wegner Ilse,Einführung in die Hurritische Sprache, 2000.